Mỗi lần lật xem "Nhân Tử" của Lộc Kiều, tôi luôn phải than lên một tiếng: Kỳ tài, kỳ tài! Nói cho chính mình nghe, vốn dĩ cũng chỉ có câu này. Nhưng đã hứa viết đôi dòng trên tờ China Times, nên khi giở ra xem lại, bỗng nhiên từ trong chỗ không lời lại sinh ra lời, giống như đại dương mênh mông, trong cõi vĩnh hằng bỗng nhiên có tiếng người.
Một
Văn chương của "Nhân Tử" mang tính thế giới, nhưng cái cảnh giới trong bài đầu tiên "Uông Dương" thì không phải phương Tây có thể có, đó chỉ là của Ấn Độ và Trung Quốc. Là Niết Bàn mà Ấn Độ nói, cũng chính là Thái Cực mà Trung Quốc nói, hiện nay trong vật lý học thì gọi là tự nhiên cứu cực. Nhưng người phương Tây vẫn vô duyên với điều này, người hiểu rõ để đưa ra từ ngữ "tự nhiên cứu cực" là Yukawa Hideki (người phát hiện ra hạt meson, người châu Á đầu tiên nhận giải Nobel Vật lý).
Dù là lời trong triết học hay vật lý học, phải là văn chương thì mới gần gũi với chúng ta. Như trong kinh Hoa Nghiêm dùng Phổ Hiền Bồ Tát nhập tam muội để thuyết minh Niết Bàn, thì có một cảm giác cụ thể, hiện thực, nên rất hay. Nhưng tôi càng yêu thích văn chương của Trang Tử hơn, ông chỉ tùy ý nói về "Vô hà hữu chi hương", lại gọi là "Hỗn Độn". Mà hiện nay thì có bài "Uông Dương" của Lộc Kiều, đều là những danh từ mới được dùng tùy ý.
Đây là phân thủy lĩnh giữa phương Đông và phương Tây, về cả tư tưởng lẫn văn học. Người phương Tây có Thiên đường và Địa mẫu, cuối thế giới sẽ được phán xét cuối cùng, ở chỗ Địa mẫu có được sự nghỉ ngơi cuối cùng, nhưng không thể tưởng tượng được một "Uông Dương" không phán xét, không mệt mỏi, không nghỉ ngơi, lại bao la, tráng kiện đến thế.
Uông Dương không có thời gian và phương vị, thậm chí không có ký ức, nhưng lại có ngộ tính, là nơi quy túc của vạn sự vạn vật, mà cũng là một hàm súc lúc vạn sự vạn vật sắp bắt đầu mà chưa bắt đầu. Như thế, Uông Dương cũng có thể nói là một nụ hoa.
Hai
Bài thứ hai trong "Nhân Tử" là "U Cốc", viết về một ngọn cỏ nhỏ vì muốn chọn màu sắc đẹp nhất, mà không kịp đón ánh bình minh lúc nở hoa, những ngọn cỏ khác đều nở hoa, chỉ có nụ hoa nhỏ của nó là héo rũ. Đây là một câu chuyện bi tráng, thế nhưng Lộc Kiều viết thật dịu dàng. Lời của người Hy Lạp cổ "Thà không có còn hơn là không toàn vẹn", là sự lựa chọn mang chút dỗi hờn, dứt khoát. Mà ngọn cỏ này lại không phải vậy. Cô ấy khiêm tốn, cô ấy cũng muốn giống như mọi người, kịp đón ánh bình minh lúc nở hoa mà!
Ngọn cỏ này, chỉ có mình cô là được sứ giả hoa truyền tin đặc biệt ưu ái. Anh hùng cảm thấy mình là người duy nhất gánh vác thiên mệnh, sự tự đắc đó thực ra giống như trẻ con. Mỹ nhân cũng vì ơn huệ của một cái nhìn mà cảm kích. Sự khiêm tốn của ngọn cỏ này cũng giống như vậy. Cô đối với những ngọn cỏ bình thường, chúng đối với cô, đều là thiện ý, điều này là khó nhất, chỉ có Lộc Kiều là làm được.
Sự tự đắc giống như trẻ con của người anh hùng, khiến anh ta dám đi trên rìa nguy hiểm nhất giữa thành công và thất bại. Mỹ nhân vì cảm kích ơn huệ của một cái nhìn, đến mức có thể chết cũng không hối tiếc. Mà ngọn cỏ này cũng có sự mãnh liệt như thế. Khiêm tốn và mãnh liệt cùng chung một thân, hòa bình và nguy hiểm đi cùng nhau, có câu nói thời thượng là "lưỡng nan và tính bổ sung" của lý thuyết lượng tử, đây chính là lý do văn học của Lộc Kiều có chiều sâu, biên độ và biến hóa đa dạng.
Ba
Bài thứ ba "Vong Tình", kể về một đứa trẻ ra đời, các tiểu thiên sứ đều tặng quà, phàm là thông minh tài cán và mỹ đức của nhân gian đều có đủ cả, chỉ quên tặng món quà là "tình cảm". Tôi đọc xong nhớ đến nhân mã bất tử trong thần thoại Hy Lạp và nàng tiên cá không linh hồn trong truyện cổ tích của Oscar Wilde. Nhưng thần thoại Hy Lạp có một vẻ lạnh lùng nghiêm nghị, truyện cổ tích của Oscar Wilde có một nỗi bi thương sầu thảm, mà của Lộc Kiều lại có cái ồn ào thế tục, hiện thực của người Trung Quốc, cái sự lo lắng khi tiểu thiên sứ tặng quà "tình cảm" bị trễ giờ.
Bài "Vong Tình" này cần xem cùng với tiết thứ tám "Cầm Vận" trong phần "Hỗn Độn" phía sau. "Cầm Vận" kể về một vị vương tử không có tình cảm ăn thuốc, trong khoảnh khắc già đi không chỉ bảy mươi tuổi. Trong bảy mươi năm này, những con sóng dữ của tình cảm nhân tính, vì không có tình cảm, chàng đã vượt qua một cách dễ dàng, bình an, và tại đây đã tu thành Minh Kính Trí. "Cầm Vận" và bài trước "Vong Tình" dường như liên quan, lại dường như không liên quan.
Lộc Kiều khác tôi rất nhiều. Tôi đi con đường của kẻ lãng tử thời Hán Ngụy Lục Triều, sinh nhai trên bờ vực nguy hiểm của thành bại sống chết, sống những ngày hôm nay không biết ngày mai, không có gì để dựa vào, tất nhiên không thể nói đến chuyện thọ ký hay bảo đảm. Còn sinh nhai của Lộc Kiều thì rất an định, chủ nhiệm nghiên cứu lịch sử nghệ thuật phương Đông tại Đại học Washington, giáo sư trọn đời, giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Tokyo, Nhật Bản, nổi danh quốc tế. Người của ông nơi nào cũng rạng rỡ, mà chỉ yêu vợ mình, không yêu đương với phụ nữ thế gian. Nhưng năm ngoái ông đến Nhật Bản quen biết tôi, đọc cuốn sách "Kim Sinh Kim Thế" của tôi, nói với tôi rằng ông đã rất phản tỉnh về cuộc sống an nhàn của mình. Mà bài "Cầm Vận" hôm nay, chính là kết luận của sự phản tỉnh đó chăng? Ông có thể chưa từng trải qua sóng gió hiểm nguy như tôi, cũng dựa vào đó mà tu thành Minh Kính Trí, từ đó nếm trải được "sự thay đổi vô hạn của tình yêu, tình điệu vô cùng và vận điệu không dứt" trong những pháp tư phản chiếu đó.
"Vong Tình" còn có điểm thông với văn học phương Tây, còn "Cầm Vận" thì hoàn toàn là của Lộc Kiều. Của Lộc Kiều là Nho gia Trung Quốc và Phật giáo Ấn Độ. Ông là một người phàm vĩ đại; không phải tiên nhân mà là phàm nhân. Trong văn chương của ông chỉ là không có hơi thở của Hoàng Lão, điều này thấy rõ nhất ở bài "Nhân Tử" tiếp theo.
Bốn
Bài thứ tư lấy tên là "Nhân Tử", kể về lão pháp sư Bà La Môn dạy Thái tử nước Nhan Khố Ti phân biệt thiện ác, kiếm sát nhân và kiếm hoạt nhân, để sau này trị quốc tốt. Trong bài học cuối cùng, lão pháp sư phân thân thành hai người giống hệt nhau, bắt Thái tử phân biệt thiện ác, một kiếm chém người ác kia, Thái tử cầm kiếm giơ cao, mà chính là không chém xuống được. Lão pháp sư biết Thái tử tài hoa cái thế này rốt cuộc không hợp làm quốc vương, liền thu phân thân, cướp lấy kiếm của chàng, một kiếm chém Thái tử làm đôi.
Thái tử sợ phân biệt không rõ, giết nhầm người thiện, theo người ác, thà rằng bản thân mình bỏ mạng dưới kiếm. Chàng không hợp làm quốc vương, nhưng chàng thành Phật. Lộc Kiều viết cảnh này viết rất hay. Nhưng ở đây để lại vấn đề: Sự phán đoán thiện ác rốt cuộc là thế nào? Người cao thượng quả nhiên là không hợp làm quốc vương sao?
Ở Nho gia, câu trả lời rất giản đơn: Phán đoán thiện ác không sai là đương nhiên, phán đoán sai là không đương nhiên, Thiên tử gọi là Thánh Thiên tử, đương nhiên là người có nhân cách cao nhất. Thế nhưng ở Hoàng Lão, thì cho rằng thiện ác là có thể biện mà cũng không thể biện, hơi giống với Bà La Môn hoặc Phật giáo, nhưng Hoàng Lão cho rằng Thiên đạo đôi khi không làm sự phân biệt, người thiện người ác đều giết. Nhưng Lộc Kiều không thể thừa nhận điều này. Năm ngoái khi cùng du ngoạn tại Saga, Kyoto, Lộc Kiều nói về một chỗ trong cuốn "Kim Sinh Kim Thế" của tôi có chữ "giết", ông nói: "Điều này dù thế nào tôi cũng không nói ra miệng được." Nhưng tôi nghĩ lão pháp sư đó nếu không phải là Bà La Môn mà là Hoàng Lão, bài học cuối cùng ông ấy sẽ dạy Thái tử một kiếm chém xuống, nếu chém đúng là thiên hạnh, mà nếu chém nhầm người thiện, thì đó cũng là thiên ý. Mà chỉ cần có sự tự giác về thiên ý này, thì đây chính là kiếm hoạt nhân, cao hơn kiếm chinh chiến của Alexander Đại đế bọn họ.
Năm
Bài thứ năm "Linh Thê", viết về câu chuyện bộ lạc man di chọn con gái gả cho thần, điều đó đáng lẽ là tàn khốc, nhưng đọc xong chỉ cảm thấy bị một thứ trang nghiêm đả động, khiến người ta phải chỉnh đốn y phục ngồi ngay ngắn để suy ngẫm.
Cô gái được chọn làm vợ thần, và những người cùng cô giúp cô trang điểm đều vô cùng kiền cẩn, vui vẻ, cho đến khi được đưa lên đỉnh núi, dùng lụa màu buộc tay chân vào một tảng đá lớn, chờ con bò sát khổng lồ giống như khủng long đến vồ lấy cô mà ăn thịt, cô vẫn luôn kiền cẩn vui vẻ như thế. Ở đây không khỏi cảm thán bút lực của Lộc Kiều, chỉ có ông mới có thể viết hay đến thế.
Trong lịch sử, phàm là sự man di và vô tri, thậm chí cả những hình thức tàn khốc đều có thể trở thành quá khứ, chỉ có sự kiền cẩn vui vẻ đó ở lại, mãi mãi là chân tủy của văn minh. Vì trung quân ái quốc, vì người thân bạn bè, không từ bỏ thân mình, đến khi chết vẫn mang theo hương thơm của sự kiền cẩn và vui vẻ này.
Cổ đế Nhật Bản có Sùng Thần Thiên hoàng, lăng mộ ở vùng Yamato, tôi có bài thơ lúc đi chiêm bái lăng Sùng Thần nhìn ngắm núi Miwa:
Lúa nếp thu trong nắng dịu im
Trước lăng cổ đế chạnh xưa tim
Nhân gian phiêu diêu thường lệ đổ
Núi thần trong mộng mới chân tìm
Tưởng nhớ Sùng Thần Thiên hoàng năm xưa, tôi có thể hiểu được việc bồi táng của các cận thần và cung nhân không hẳn là bi thảm, họ cảm kích Thiên hoàng, chính là cảm kích sự chân thực của nhân gian. Có lẽ ý này chỉ có thể đàm đạo cùng Lộc Kiều; nhưng Lộc Kiều lại có bản lĩnh tự mình sáng tạo ra "Linh Thê", còn tôi chỉ có thể nói về những sự thực trong lịch sử. Nhật Bản là thời cận đại vẫn còn việc danh tướng Nogi Maresuke của chiến tranh Nga-Nhật tuẫn tiết khi Thiên hoàng Meiji băng hà.
Sáu
Bài thứ sáu "Hoa Báo", là kể về một con báo nhỏ chạy cực nhanh, và chuyện của mấy con báo khác.
Con báo nhỏ đó có tính cao quý của bình dân. Nó ở chung với những con báo khác rất tốt, hoàn toàn không có chuyện bất mãn như kiêu ngạo và đố kỵ. Đây là đặc sắc trong tác phẩm của Lộc Kiều, không vướng bận sự chua xót khổ sở và bạo ngược giữa người với người. Con báo nhỏ càng giống như không có chuyện gì xảy ra, chỉ là chạy chơi thôi. Tiết "Thiên Nữ" trong phần "Hỗn Độn" phía sau viết về một vị thiên nữ mang đến một con báo nhỏ nực cười từ trên đường rải hoa, dựng đứng cái đuôi, chóp đuôi đeo một quả cầu lông trắng lớn, chúng thiên nữ lúc không rải hoa thì đều chơi cùng báo nhỏ. Văn học của Lộc Kiều chính là giống như vậy, có sự hòa bình của trên trời và dưới đất.
Sự hòa bình đó hơi giống như Lễ Ký - Lễ Vận viết: Thời đại chí trị, phượng hoàng kỳ lân dạo chơi nơi đồng nội. Và có lẽ còn có mặt tốt nhất của người Mỹ, sự đơn thuần ngây thơ đó ở bên trong, nhưng không phải của người châu Âu. Thế nhưng thế giới của báo nhỏ chỉ là của Lộc Kiều, mới có thể thú vị đến thế.
Thời đại chí trị mà Lễ Vận nói rất gần với những gì Trang Tử nói, nhưng Lễ Vận chung quy vẫn là Nho gia, không phải Hoàng Lão. Hoàng Lão là thà rằng có mặt mà Chúa Jesus nói: "Ta đến không phải để mang lại hòa bình cho các ngươi, mà là để mang lại đao binh." Tôi có một bài thơ:
Ngựa con giẫm nát người thiên hạ
Mày ngài cười một, quốc khuynh nghiêng
Lời thiền bất nhân, lời thơ hiểm
Nhật nguyệt luôn mới, hoa trường sinh
Câu đầu của bài thơ này, văn nhân Yasuda Yojūrō của Nhật Bản đọc xong liền tỏ ra phản cảm, Lộc Kiều chắc hẳn cũng đọc rồi không thể chấp nhận. Nhưng nhà toán học Oka Kiyoshi của thế giới khi xem bài thơ này lại nghiền ngẫm suy tư nói: "Chính vì lời thiền bất nhân lời thơ hiểm, điều này mới khiến Nhật nguyệt luôn mới hoa trường sinh đấy."
Bảy
Cái hay của bài "Cung Bảo" vẫn là ở nửa đầu, những đoạn viết về việc mọi người cùng đổ xô đến xây dựng cung bảo, mọi người đều đầy thiện ý không chút nghi kỵ lẫn nhau, đã tặng cho độc giả một thế giới cổ tích. Nửa sau viết về vị vương tử khóa cung bảo này lại, chỉ để lại một lão già cùng cô cháu gái nhỏ canh giữ, bản thân chàng thì đi đến thế giới bên ngoài thiên hạ để tìm kiếm ai có thể làm tân nương của mình, đến khi về già đơn thân trở về cùng cô bé năm xưa ở lại -- nay đã là lão phụ nhân, cùng nhau mở chiếc khóa đã rỉ sét theo năm tháng, cái chìa khóa cũng gãy, lại đi quay về, hai người dắt tay nhau đi vào trong một túp lều gỗ nhỏ. Một cảm giác hoang sầu âm u, khiến người ta đọc xong không thể tháo gỡ. Thế nhưng viết lên thật kỳ lạ trang nghiêm huyễn mỹ, mà ở đây chính là có nguy cơ văn chương rơi vào cái bẫy của nghệ thuật.
May thay trong phần "Hỗn Độn" có tiết "Trùng Phùng", bổ sung viết "Vương tử một mình cưỡi ngựa trở về. Chàng đi khắp thiên hạ, mới biết trong lòng chàng vẫn luôn yêu thương cô cháu gái của nhà thông thái này." Cô không phải đã biến thành lão phụ nhân, mà năm nay vừa đúng mười bảy tuổi. Đọc đến đây độc giả lập tức sáng bừng mắt, có sự bình chính khả hỉ của hiện thực. Chuyện rất đương nhiên, nhưng lại có thể không tục hóa. Vài nét bút đơn giản, nhưng khiến người ta có thể nghĩ mãi không thôi. Học sinh của tôi nói: "Vì có bài phía sau, văn bản "Cung Bảo" trước đó mới thành ra như trong mơ vậy, rất thú vị."
Tám
Bài thứ tám "Bì Mạo", chia làm hai câu chuyện. Câu chuyện thứ nhất kể một thiếu nữ dưới ánh trăng đầy ắp nhiệt tình và lý tưởng mộng ảo. Sau đó ánh trăng lúc cô ngủ, đem nhiệt tình và lý tưởng của thiếu nữ này như lột da ra khỏi người cô, cũng như một bộ quần áo cởi xuống mà mang đi mất, thế là cô trở thành cô gái bình thường, kết hôn thành phụ nữ bình thường, sinh con. Hiện nay trước ánh trăng bên cửa sổ lại là ánh sáng mộng ảo của đứa trẻ đó, chiếu vào thấm đẫm đứa trẻ trong lúc vui đùa cũng bôi ánh sáng lên mặt mẹ.
Câu chuyện này viết về ngụ ngôn quái dị mà khiến người ta không cảm thấy quái, chỉ cảm thấy là bình thường, cũng không cảm thấy là ngụ ngôn, mà chỉ cảm thấy là sự thật mộc mạc, đây là bút lực phi phàm. Trang Tử tự nói văn chương của mình là ngụ ngôn, phàm người hiểu đạo lý ngụ ngôn, thì biết tạo hình của vạn vật, vạn vật đều là ngụ ngôn của tự nhiên. Như thi nhân vịnh hoa là ngụ ngôn, nhưng phải khiến độc giả thỏa mãn với việc vịnh chỉ là một đóa hoa đẹp, ngoài ra không cần nghĩ đó là ví von cái gì. Tức là đọc mà không tốn tâm cơ, mà tự nhiên có thể có suy ngẫm dư vị vô cùng. (Nhưng như Hồng Lâu Mộng cũng có người muốn tìm tòi ẩn ý, thì đó không phải lỗi của Tào Tuyết Cần.) Câu chuyện này của Lộc Kiều, chính là tự nhiên như một bài thơ.
Câu chuyện thứ hai là pháp sư xé to lớp biểu bì trên người từ một vết thương, đến mức chân ngã của ông hoàn toàn thoát ra khỏi lớp biểu bì, cũng có thể lại chui vào, bề ngoài có già yếu, chân ngã bên dưới bề ngoài không già yếu. Câu chuyện này khiến người ta nhớ đến những chuyện chí dị như "Nga Lung thư sinh" chịu ảnh hưởng của Ấn Độ thời Lục Triều, nhưng không viết hay bằng bài "Bì Mạo" ánh trăng ở trên. Vì khi đọc quá cảm thấy nó đang nói một tư tưởng triết học, hơn nữa viết quái dị không thể lại mang chủ nghĩa hợp lý. Từ vết thương nhỏ lúc cạo râu dần dần xé da, điều đó dường như nghĩ quá tinh xảo hợp lý rồi. Mà như câu chuyện "Nga Lung thư sinh" thì hay, vì nó tuyệt đối không khiến độc giả đi tưởng tượng chuyện như vậy có thể hay không thể.
Chín
"Hoa Báo" và bài thứ chín "Diêu Ưng" tôi đặc biệt yêu thích, nhưng khi viết lời bình cũng không đặc biệt viết nhiều, vì văn chương như vậy là cần độc giả đọc từng câu từng câu, tự mình tìm tòi dư vị cái hay của nó.
Tôi ở đây chỉ đưa ra một điểm: Bản lĩnh miêu tả động thái của sinh mệnh của Lộc Kiều, như viết tư thế chạy đua của báo nhỏ, như viết tư thế bay lượn của diều hâu.
Từ thời Hoàng Đế, dân tộc Trung Quốc vốn là dân tộc có động lực lớn, nên như Kinh Thi và Hán Phú đều là văn học động, Kinh Thi viết hành quân và trận hình chinh phạt của vương sư, viết múa, viết nghi lễ như ngự xa và xạ lễ, viết thanh sắc của nông tác và kiến trúc, viết tư thế di chuyển của mục nhân và bò cừu, viết sự bơi lội hoạt bát của cá phường cá lý cá trản cá ngừ trong sông và dầm cầu, với vô số đơn tự và điệp tự miêu tả động thái của nước trong Hán Phú, gặp chỗ miêu tả núi, đem tư thế tĩnh của núi cũng viết thành vô số hình dung tự của động thái, thật là oanh oanh liệt liệt. Cho đến văn học đời Đường vẫn là như thế. Mà từ đời Tống mới thiên về văn học tĩnh. Sau đó đối với điều này phản động mà có tạp khúc đời Nguyên Minh, khúc văn học cũng là văn học hành động.
Từ Nho gia đời Tống chủ tĩnh, nhưng như văn học, văn học tĩnh còn dễ làm, văn học động mới là khó, cũng cao quý hơn, từ xưa đến nay các thi nhân cao nhất là Lý Lăng, Tào Tháo, Lý Bạch đều là văn học động, đời Tống còn có Tô Thức, Tân Giá Hiên cũng là văn học động. Tôi lần này mới hiểu rõ bản lĩnh thực sự của khúc Nguyên cũng là ở chỗ nó là văn học động. Mà hiện nay thì phải kể đến văn học của Lộc Kiều. Đọc tư thế chạy đua của báo nhỏ, và tư thế bay lượn của diều hâu mà ông viết, mỗi lần đọc lại khiến tôi than thở ngưỡng mộ một lần nữa. Đây mới là bản lĩnh thực sự của văn học Trung Quốc, tuyệt đối không phải phương Tây hay Ấn Độ có thể có. Phương Tây cũng có người miêu tả động tác rất giỏi, nhưng không thể so với Lộc Kiều. Những động thái như báo nhỏ và diều hâu mà Lộc Kiều viết, đều là tình cảm, văn học phương Tây thì chỉ có thể viết động thái thành kiểu vật lý học, là sử dụng thủ pháp cái gọi là chủ nghĩa tự nhiên hoặc chủ nghĩa hiện thực, không thể viết hành động từng li từng tí là tình cảm.
Mười
Bài thứ mười "Thú Ngôn", kể về một học giả đến nơi thế giới loài vượn người trong núi sâu cách xa dấu chân người, học được ngôn ngữ và hành nghi của vượn người. Ở đó là thế giới trí tuệ thâm sâu mà lại ngây thơ thú vị, một vẻ thanh hòa kiểu Lộc Kiều. Nhưng cũng mang chút vị Mỹ. Trong những người Trung Quốc giao du với người Mỹ, ngoài Lộc Kiều ra, người tôi biết chỉ có Hồ Thích tiên sinh thời xưa, con người ông cũng là sự thanh hòa như thế. Mặc dù học vấn tư tưởng hai người rất không giống nhau. Mà sau đó học giả kia từ biệt vượn người lại quay về xã hội loài người hiếu sát và tạo ra thị phi. Ông muốn đánh hỏng tất cả công khóa của trường học, bảo bọn trẻ đừng đọc sách. Đến chính bản thân ông cũng đem đốt đi bản thảo gốc ngôn ngữ học vượn người đang tự mình biên soạn, để tin tức thế giới vượn người vĩnh viễn không đến được tai mắt người đời. Ở đây cái nhìn của Lộc Kiều đối với văn minh và tự nhiên, không phải là không có của Trung Quốc, nhưng phần lớn là của phương Tây.
Người phương Tây nói muốn quay về với tự nhiên, khác với tự nhiên mà Lão Trang nói, cái của Lão Trang là thiên cơ, thiên cơ cũng có thể sinh ra trong xã hội văn minh, cái người phương Tây nói là đạo đức, như sự thiện nguyên thủy của xã hội vượn người trong văn chương Lộc Kiều, đó không phải thiên cơ mà là quan niệm đạo đức, không phải xã hội nguyên thủy không thể tương dung. Nhưng chúng ta rốt cuộc không thể vì muốn xã hội nguyên thủy mà phá hoại xã hội hiện đại, nên nói về tư tưởng, tư tưởng của "Thú Ngôn" không có gì để nói. "Thú Ngôn" là đơn thuần vì sức mạnh văn bút của Lộc Kiều thực sự hay, cái kết câu chuyện đặc biệt có một dư vị. Nhưng bản thảo còn sót lại của ngữ âm ngữ pháp vượn người trong câu chuyện này, khiến tôi nhớ đến chữ khắc trên một tảng đá ở Ai Cập. Thời xưa từng có đế quốc Ai Cập đã bị người ta lãng quên từ lâu, chữ cổ sử Ai Cập khắc trên một tảng đá đã không còn ai nhận ra, chỉ truyền là văn tự của thần, điều này thực sự thâm hậu hơn câu chuyện "Thú Ngôn", Thú Ngôn thấy mỏng manh. Còn có vô tự thiên thư trong tiểu thuyết cũ Trung Quốc, cũng đem so sánh, phát tưởng của kết cục "Thú Ngôn" thấy là nhỏ rồi.
Văn chương của Lộc Kiều có một sự ngây thơ giống trẻ con. Vốn dĩ tư tưởng hay đều đơn thuần như trẻ con, hơn nữa là không hạn chế tính thời đại; nhưng đồng thời cũng phải biết sự gian nan khúc chiết của việc khai sáng thiên hạ. Của Lộc Kiều là quan niệm đạo đức trong thế giới cổ tích, quá mức này thì như vị lão Bà La Môn dạy Thái tử kiếm sát nhân kiếm hoạt nhân kia, lúc phân biệt thiện ác sẽ phải thất bại.
Mười một
Bài thứ mười một "Minh Hoàn" là câu chuyện hay nhất trong tất cả các câu chuyện này, Lộc Kiều thật sự là không thể tưởng tượng được. Từ đoạn đầu kể về một đứa trẻ nhỏ chơi với châu chấu và chim nhỏ, chơi với đom đóm, đã viết rất hay, chỉ có Lộc Kiều mới viết ra được cái kiểu hay đó. Đứa trẻ nhỏ nhìn thấy người làm xiếc diễn quả cầu lớn, đứa trẻ nhỏ không có cầu, nó liền gọi mặt trăng lại làm cầu lớn lăn chơi trong nhà, lúc này bên ngoài liền nhật thực. Sau đó lại gọi mặt trời cũng lại làm cầu lớn lăn chơi trong nhà, lúc này bên ngoài liền nhật thực. Sự kinh hoảng đại loạn của người trên phố bên ngoài, nước mắt đứa trẻ nhỏ bị mẹ trách mắng, đều là hiện thực như vậy. Hai quả cầu lớn trong nhà đứa trẻ nhỏ, một cái vàng, một cái trắng, ánh sáng đó chiếu đến người đọc câu chuyện cũng không mở mắt nổi! Vì đứa trẻ nhỏ bị mẹ trách mắng, hai quả cầu đó liền mang nó bay ra khỏi cửa sổ, bay thẳng đến giữa trời. Bên ngoài liền lại là ban ngày, lại vừa vặn là chính ngọ. Đọc xong khiến người ta chỉ mở to mắt muốn hét lên một tiếng "À!" ngoài ra không thể có ý nghĩ gì, cái có thể chỉ là sự kinh hỷ hiện thực như vậy, nhưng là vô biên vô tận vĩnh hằng. Kể chuyện có thể kể đến mức này, thì có thể không cần tư tưởng gì cả.
Mười hai
Bài thứ mười hai "Hỗn Độn", có thể thấy được toàn dung tư tưởng của Lộc Kiều. Của Lộc Kiều là tín niệm chính trực của Nho gia, mà dùng Yoga và tam muội của Bà La Môn để khiến nó thâm sâu, lại thêm vào tính hiện thực và hoạt bát của người Mỹ.
Mỹ tôi không thích, nhưng nước Mỹ cũng cho chúng ta hai vị học giả, Hồ Thích và Lộc Kiều mặt tốt nhất của cô ấy. Lỗi lầm của Hồ Thích tiên sinh rất nhiều, nhưng cơ sở làm người của ông thực ra là Nho gia, có chỗ lớn và an định của ông, nếu không phải cái này, cũng sẽ không có thành tựu đó của ông. Hồ Thích là chịu ảnh hưởng của nước Mỹ đối với ông không thể nói là không tốt, không tốt là triết học Dewey mà ông sùng phụng. Lộc Kiều đối với Mỹ so với Hồ Thích biết phân biệt, mà so với Hồ Thích có sự tự giác đối với tư tưởng của chính mình. Lộc Kiều cũng có cái lớn và an định của ông, nếu không cũng không thể có văn học của ông. Lộc Kiều còn có sự thâm sâu của ông. Hơn nữa có sự thú vị kiểu trẻ con mà Hồ Thích không có, mặc dù Hồ Thích cũng là đơn thuần sạch sẽ.
Niềm vui của trẻ con trong văn chương Lộc Kiều không phải sự ngây thơ của người Mỹ mới có thể có, mà là chỉ trong thơ Tagore của Ấn Độ mới có thể có. Nhưng cái của Trung Quốc lại dị biệt với điều này, cái của Trung Quốc là sự nghịch ngợm của tạo hóa tiểu nhi. Ngoài ra là trẻ con của Nhật Bản, thanh thuần, mỹ diễm, cũng nghịch ngợm, nhưng với Trung Quốc vẫn là mỗi cái mỗi khác. "Châu Đảo" trong phần "Hỗn Độn", kể về các thần linh sáng tạo châu đảo giống như trẻ con chơi cát trên bãi biển vậy, chơi xong đi mất liền quên. Điều này gần với tạo hóa tiểu nhi, nhưng không có cái xấu của tạo hóa tiểu nhi, nên tôi nói là trong thơ Tagore. Mà tôi lại thích cái xấu kiểu đó của tạo hóa tiểu nhi.
Hai bài đầu tiên của phần "Hỗn Độn", "Tâm Trí" và "Dịch Quái", đều là tư tưởng của Ấn Độ. Tư tưởng Ấn Độ dù là của Bà La Môn hay Phật giáo, đều trọng vào minh tưởng và nội quan, nên có những cái phân tích tâm trí đó của Duy thức luận.
Của Trung Quốc thì trọng vào chính quan, Dịch Quái là quan sát tượng của trời đất vạn vật. Của Lộc Kiều là của Ấn Độ, nên coi Dịch Quái là sáu cửa sổ của tâm trí. Nhưng học giả lớn không luận là triết gia hay văn học gia, đều tự nhiên sẽ truy cứu đến vấn đề tâm trí và nội quan ngoại quan, Lộc Kiều cũng là ở đây có nội lực học vấn của ông. Bối cảnh lớn của ông là Hỗn Độn, chỗ dụng công là Minh Kính Trí tu trong "Cầm Vận".
"Rừng", "Trùng Phùng", "Thiên Nữ", "Cầm Vận" những tiết này trong phần "Hỗn Độn" là tôi đều đã nói ở phía trước rồi. "Dược Ông" cũng rất thú vị. Ở đây chỉ nói một bài "Sa Mạc", là kể về một vị ưng sư gặp phải sự vô lý của Khả Hãn, ông vì tuân thủ mệnh lệnh tự mình định ra đối với đại điêu lúc huấn luyện đại điêu, không tiếc đem thân mình cho đại điêu xé ăn. Ở đây lại là Lộc Kiều trong việc miêu tả đại điêu bay lượn, tư thế bắt giữ vật phẩm, thể hiện bản lĩnh dưới bút không gì sánh bằng. Mà về mặt tư tưởng thì câu chuyện này đã hiển lộ sự kiên chấp đối với một loại tín niệm trong sinh nhai của chính mình của Lộc Kiều, đến mức tráng liệt.
Phần cuối của phần "Hỗn Độn" "Thái Cực" là đại đoàn viên, hơi giống như các loại diễn nghệ trên sân khấu phương Tây đều xong rồi, cuối cùng toàn viên đăng trường náo nhiệt một trận lớn, hướng khán giả bày tỏ cảm ơn. Nhưng ở đây có triết học Hỗn Độn của Lộc Kiều, mượn một câu của Nho gia là nơi chúng thiện quy tụ. Thế nhưng ở đây khiến tôi nhớ đến cũng còn trong Tề Vật Luận của Trang Tử, Hỗn Độn của trời đất có thành và hủy mà không thành và hủy, có phải và không mà không phải và không, khởi đầu của thế giới cũng có thể ở trong thế giới hiện thực.
Mười ba
Bài thứ mười ba "Bất Thành Nhân Tử", kể về trong núi sâu hoang dã tỉnh Cát Lâm có rất nhiều sơn tiêu biến thành từ gỗ đá cầm thú, gọi là Xúc Độc Tử, chúng đều muốn tu thành thân người, ban đêm gặp người đánh xe đi qua thì đều vây lại chạy theo hỏi thăm, muốn xin một câu khí của người đánh xe, coi hắn là người, dưới một lời này hắn liền được thân người, ít cũng có thể tiến bộ mười năm thậm chí trăm năm hai trăm năm tu hành. Nhưng nếu một lời bị coi là Xúc Độc Tử, sự tu hành đến nay của hắn liền phần lớn bị đánh rớt xuống. Câu chuyện là một bà lão đánh xe giúp sơn tiêu thiện biến thành người, đánh rớt sơn tiêu tham hiểm hung tàn bảo hắn vĩnh viễn làm Xúc Độc Tử, ở đây có sự từ thiền và nghiêm chính của nhà giáo dục Lộc Kiều đối với hậu bối. Không chỉ với tư cách nhà giáo dục đối với vãn bối, ông đối với thế nhân một mực đều là sự từ thiền và nghiêm chính như thế. Của Lộc Kiều chính là kiểu văn học rất chính phái, hơn nữa là chính diện.
Văn học chính phái và chính diện là khó viết nhất. Gogol viết phần hai "Hồn Chết" muốn từ chính diện viết một cô gái trẻ chân mỹ thiện, kết quả thất bại, đem bản thảo gốc đốt hết. Tolstoy tuổi già có viết vài truyện ngắn chính diện thiện, còn có thơ của Tagore cũng là lối viết chính diện, lại nữa chính là "Vị Ương Ca" và "Nhân Tử" của Lộc Kiều. Nhưng ba người mỗi người mỗi khác. Của Tolstoy là Cựu Ước, của Tagore là Vệ Đà, của Lộc Kiều là Nho gia. Nhưng của Lộc Kiều vẫn là văn học động của ông đắc lực, như con lửng nhỏ trong "Bất Thành Nhân Tử" thực sự là đáng yêu. Hơn nữa cú pháp dùng chữ hay, không mang một chút văn hóa, cũng không có dụng công luyện câu luyện chữ, nhìn qua đều là ngữ pháp thế tục, chỉ là tráng thực sạch sẽ, mà cái gì cũng có thể miêu tả được.
Nhưng tôi đối với những thứ tốt nhất, cũng là vừa kính trọng, vừa chân tâm vì nó mà vui mừng, mà muốn phản nghịch. Đọc xong bài này, không khỏi muốn nghĩ bà lão đánh xe kia, nếu bà nhìn nhầm thiện ác của Xúc Độc Tử thì sẽ là kết quả thế nào nhỉ? Cách nói của Hoàng Lão là, sai lầm rồi cũng có thể trở thành tốt.
Cái sai của hòa thượng Pháp Hải, ông không thừa nhận Bạch Xà Nương Nương tu được thân người, diễn ra "Thủy Mạn Kim Sơn". Hồng Thái Úy sai lầm thả Thiên Cương Địa Sát bị khóa trấn trong Phục Ma Điện, diễn ra Tống Giang và 108 người Lương Sơn Bạc làm loạn thời thế. Phàm nhân thế gian và tiên nhân trên trời đều sẽ phạm sai lầm, mà công xích phổ trong âm nhạc Trung Quốc có phạm điệu, như công xích điệu của hồ cầm có nhị phạm, đây đều là khiến người ta nghĩ đến ngoài nhân sự còn có thiên ý là lớn.
Kết ngữ
Thu sâu năm ngoái, tôi cùng Lộc Kiều thăm Yasuda tiên sinh tại Lạc Thị Xá ở Saga, Kyoto, liền cùng xe đến tư gia Yasuda nhận khoản đãi, hoan đàm đến đêm khuya, tư gia Yasuda ở Thượng Cương (Okagami) thị trấn Miwa, lúc từ biệt trong mưa đêm giữa bóng đèn phố phường chủ nhân đích thân tiễn khách đến ngã tư gọi taxi.
Yasuda Yojūrō là văn nhân Nhật Bản hiếm thấy trong hàng trăm năm nay. Ông phàm là vừa xuất thủ, không có gì không phải đẹp đến tuyệt tục, phàm là người vật khí mãnh liên quan đến ông cũng lập tức đều thành là đẹp đến tuyệt tục. Thế nhưng lại lớn và uy nghiêm. Nhưng tôi không tán thành chuyên làm thi nhân hay văn chương gia, mà là nên làm thiên hạ sĩ, chí ở xoay chuyển loạn thế mở ra cái mới, kiến thiết lễ nhạc, văn chương là việc dư thừa, nên văn chương của ông cũng không ai có thể kịp. Ca nhân lớn nhất là Thiên hoàng Meiji, nhưng ông chưa bao giờ lấy ca nhân tự xưng. Tôi như thế này phản đối Yasuda lấy ẩn dật thi nhân tự kỳ. Tôi hơn nữa đã nói, cái đẹp của Nhật Bản không bằng cái đẹp của Trung Quốc ở chỗ đẹp và không đẹp. Tôi từng làm khách ở nhà Yasuda, nói đến những điều này, hôm sau Yasuda nói: "Tối qua tôi không ngủ, đem lời của anh ra suy ngẫm." Sau đó ông vẫn không chịu ảnh hưởng của tôi. Mà tôi cũng vì thế mà càng hiểu rõ hơn tín niệm của chính mình.
Tôi cho rằng cuộc sống an ổn của Lộc Kiều cũng là tốt, viết viết văn chương đương nhiên cũng là tốt, chỉ cần là dị biệt với văn học gia phân nghiệp hóa phương Tây. "Vị Ương Ca" và "Nhân Tử" của Lộc Kiều không đụng chạm đến thời thế hiện thực, điều này đều không quan hệ, ngay như thơ phú của Tô Thức, cũng hầu như là không dính dáng đến những việc chính trị hiện thực này. Nhưng trong thơ phú của Tô Thức dù viết cái gì đều là tình cảm của sĩ, điểm này tôi phải đặc biệt chỉ ra. Mà học văn học gia loại phân nghiệp của phương Tây thì tốt nhất cũng không hơn được là chức công, ưu linh. Yasuda và Lộc Kiều đương nhiên dị biệt với văn học gia phân nghiệp, Yasuda là thần quan, Lộc Kiều là Bà La Môn tăng, nhưng đều không phải sĩ.
Còn một điểm tôi phải chỉ ra, văn chương tất yếu phải có trường, có thể so với từ trường, trường của tố hạt tử. Lại có thể so với đá ở Vũ Hoa Đài nhìn đẹp, là ngâm trong nước chậu. Văn chương Trung Quốc thì như tiểu thuyết "Cảnh Thế Thông Ngôn", "Kim Đài Truyện" như vậy, bối cảnh đều có nhân thế lễ nhạc, mà như thơ của Lý Bạch thì lại càng có đại tự nhiên, trường của văn chương là ở giữa nhân thế và đại tự nhiên. Văn chương của Yasuda ngược lại là có cái này. Của Lộc Kiều lại là có đại tự nhiên (Hỗn Độn) làm trường, mà không có nhân thế, đây chính là của Bà La Môn. Phương Tây cũng không có nhân thế, hơn nữa không thể trực tiếp dính dáng đến đại tự nhiên, trường của văn học phương Tây là xã hội thô ác cộng thêm thần ý; thần ý đối với đại tự nhiên là gián tiếp, trường của văn học phương Tây không tốt.
Điểm thứ ba tôi muốn nói là, phàm là đại văn học tất có gia thế dân tộc của nó làm căn đế. Hè năm nay tôi đem lời của Tagore đọc lại, lần này mới cảm thấy trong cái dịu dàng tươi sạch đó thực ra có uy lực, đó là tinh thần Vệ Đà của người Aryan sinh ra vào ngày nay. Văn học của Tolstoy là Thiên Chúa giáo, cộng thêm dân tộc Slavic, cộng thêm hiện đại hóa, nhưng tác phẩm cuối đời nhất của ông là vứt bỏ hiện đại hóa, viết chân lý vĩnh hằng không niên đại. Mà văn học Nhật Bản lại có căn đế gia thế dân tộc Nhật Bản.
Tam văn nhân Showa Nhật Bản: Ozaki Shirō, Yasunari Kawabata, Yasuda Yojūrō, ba người thân thiện nhất, tôn trọng lẫn nhau, mà ba người mỗi người mỗi khác. Căn đế văn học của Yasuda, là Thần đạo Nhật Bản (trong Cổ Sự Ký), cộng thêm triều đại Nara (thời kỳ Asuka), cộng thêm hiện đại hóa. Căn đế văn học của Ozaki là Thần đạo Nhật Bản, cộng thêm Chiến quốc (thời kỳ Genpei), cộng thêm hiện đại hóa. Căn đế văn học của Kawabata là vương triều thời kỳ Heian Nhật Bản (trong Truyện kể Genji), cộng thêm thương nhân Osaka thời kỳ Edo (trong văn học Saikaku), cộng thêm hiện đại hóa.
Nhật Bản có Thần đạo, có thể so với Trung Quốc có Hoàng Lão, là nguyên động lực của tinh thần dân tộc của nó, văn học Kawabata ngược dòng lên đến triều Heian thì dừng, không đến được kỷ thần đại, nên không bằng Ozaki và Yasuda, chỉ ở người phương Tây thì văn học Kawabata dễ hiểu. Mà Ozaki và Yasuda thì khó định giáp ất. Người Nhật yêu thích văn học của hai người, đến mức độ cuồng nhiệt sùng bái, lâu lâu không suy, như xã trưởng của doanh nghiệp in ấn lớn nhất Nhật Bản Dainippon Printing là người sùng bái Yasuda, vợ ông ta thì là người sùng bái Ozaki. Giải Nobel Kawabata càng được người kính, thế nhưng không được người sùng bái. Vì văn học của Ozaki và Yasuda đả động đến sâu thẳm hồn phách dân tộc Nhật Bản, nên độc giả yêu người đó, đến mức nguyện vì nó mà sống, nguyện vì nó mà chết.
Thế là nhìn đến căn đế văn học của Lộc Kiều.
Tinh thần dân tộc Trung Quốc là Hoàng Lão, mà dùng tinh thần này đi con đường Nho gia, nên như Tư Mã Tương Như đến Tô Thức, đều là xuất từ Hoàng Lão và Nho, cái gọi là khúc chung tấu nhã, biến điệu dật vận do ở Hoàng Lão, mà nhã thì là của Nho. Kinh Dịch nói khai vật thành xưng, Hoàng Lão là khai vật, Nho là thành vụ. Lại như nói văn minh ở giữa thiên nhân, Hoàng Lão là thông với đại tự nhiên, mà Nho thì minh với nhân sự. Nay căn đế văn học của Lộc Kiều là Nho và Hỗn Độn, Hỗn Độn thông với tự nhiên cứu cực, đó là chỗ mà Lộc Kiều là văn học gia thời lưu không thể kịp, nhưng Hỗn Độn của Lộc Kiều là của Bà La Môn, đối với dân tộc Trung Quốc thì có một sự sơ cách, ngược lại Trương Ái Linh còn gần với Hoàng Lão hơn chút, nên tiểu thuyết của hai người đều có độc giả rộng lớn, mà của Trương Ái Linh càng cảm thấy gần gũi hơn chút.
Kiếm khách thời xưa gặp cao thủ, tức là so chiêu, một mặt âm thầm khen ngợi, một mặt thử muốn đánh ra sơ hở của đối phương, vì điều này đến mức không từ bỏ mất đi tính mạng, cũng không phải là vì thắng bại, mà là để chắc chắn hiểu rõ cứu cánh của kiếm đạo. Tôi đối với văn học Ozaki và văn học Yasuda cũng từng như vậy. Đến mức suýt khiến tình hữu nghị của Yasuda đối với tôi phát sinh nguy hiểm, may mà theo đó lại hòa hảo như lúc ban đầu. Đối với Kawabata tôi cũng trong thư phê bình tác phẩm của ông, ông trên tạp chí Shincho phát biểu bài viết nhắc đến điểm này, nói cái tôi chỉ ra, có điều bản thân ông lúc đó chưa ý thức được, nhưng ông tự cho là hay vài bài tiểu thuyết thời kỳ cuối như "Người đẹp ngủ mê" không được đồng ý, cho là tàn niệm (nuối tiếc). May mà ông đối với tôi thủy chung giữ lễ giao. Nay Ozaki và Kawabata đều đã qua đời, chỉ còn Yasuda, càng cảm thấy thiên tài khó được, tình hữu nghị đáng quý. Lúc này tôi lại mới kết giao Lộc Kiều, đọc tác phẩm của ông không khỏi khen ngợi, liền muốn chém đầu mặt đánh ông vài gậy xem sao.
Cuối cùng tôi chép một bài thơ năm xưa tôi chúc mừng Kawabata được giải Nobel ở đây, thơ rằng:
Nguyễn Hàm sáng liệt, Ngô Thư sạch, nhậm hiệp hoài nhân là văn phách
Họ tên đâu ngờ đề Tam Sơn, thân thế chỉ vì cầu bán kệ
Bốn mươi năm trước đường Thiên Thành, người nay còn hỏi trống Vũ Nữ
Nên cùng Bạch Phó lân nương hài, trầm ngâm an đắc lệ như mưa
Tôi chép bài thơ này là vì Lộc Kiều lấy màu sắc, để chúng ta mọi người đều cùng đến mong đợi tác phẩm mới "Roppongi Vật Ngữ" của ông mau mau ra đời.
Viết từ ngày 12 tháng 1 năm Dân Quốc 64 đến ngày 18 thì viết xong tại Hoa Cương.