Từ giấc mơ Tây Tiến đến giấc mơ hòa bình

Từ Giấc Mơ Tây Tiến Đến Giấc Mơ Hòa Bình

Lượt đọc: 15 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

I. Tây Tiến có phải là giấc mơ không?

Đang khi có cuộc hành quân về hướng Tây vào đất Kampuchia và Ai Lao, ta không khỏi nhớ đến chiến dịch tiến qua thủ đô Luang Brabang của tướng Võ Nguyên Giáp trong cuộc chiến tranh 1945-1954. Nhà thơ Quang Dũng là một trong hàng vạn người đã tham dự vào chiến dịch ấy và đã lưu lại bài thơ “Tây Tiến” còn truyền tụng đến ngày nay. Trong bài thơ ấy có một câu thơ gợi hứng cho bài viết này, đó là câu: “Mắt trừng gửi mộng qua biên giới/ Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm”. Như vậy theo Quang Dũng, Tây Tiến là một giấc mộng, giấc mộng trường chinh. Nhưng Tây Tiến có phải là giấc mơ không, hay là Quang Dũng chỉ dùng chữ “mộng” cho đẹp bài thơ mà thôi? Trước khi xét đến thực chất của từ ngữ mơ mộng, ta xét đến thực chất của toàn bộ bài thơ, và sau đó ta sẽ kết luận Tây Tiến không phải là một giấc mơ.

Tây Tiến không phải là một giấc mơ, bởi vì giấc mơ thì đâu có những hình ảnh cay đắng cơ cực của cuộc trường chinh với “mồ viễn xứ… gục trên súng mũ bỏ quên đời… mây lấp đoàn quân mỏi… đoàn binh không mọc tóc”. Nếu những người thị thành thấy nét đẹp hào hùng trong bài thơ với “Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống/ Heo hút cồn mây súng ngửi trời”, đó là vì họ đứng ở ngoài mà nhìn vào một khung cảnh gian nan đã hóa thân vào nghệ thuật, mà nghệ thuật thì lại thăng hoa nhằm thi vị hóa một thực tế ở đời; và đó là vì những người thị thành có sẵn tâm hồn lãng mạn dễ mơ ước những chuyến đi xa. Quang Dũng đã hiện thực hóa những vô cùng khổ ải của cuộc trường chinh, như thế Tây Tiến đâu phải là giấc mơ, vì giấc mơ thì phải đẹp, ngoại trừ cơn ác mộng thuộc về thế giới chiêm bao mà ta không xét đến ở đây. Thực chất của bài thơ là mô tả một địa ngục chinh chiến giữa rừng xanh. Nhưng nghệ sĩ Quang Dũng không đánh mất tâm hồn nghệ sĩ, nên tính chất hiện thực chiến tranh pha trộn với lãng mạn của tâm tình, không phải là nhà thơ hiện thực hoàn toàn theo lý tưởng văn nghệ xã hội chủ nghĩa. Đang khi ở bên kia bờ của khu chiến mà vẫn còn mơ ước xa xôi về phố phường Hà Nội: “Khói thuốc xanh dòng khơi lối xưa/ Đêm đêm sông Đáy lạnh đôi bờ/ Thoáng hiện em về trong đáy cốc/ Nói cười như chuyện một đêm mơ”.

Chúng ta đã xét đến thực chất của bài thơ, đó là một bài thơ hiện thực chiến tranh, vài nét lãng mạn thấp thoáng biểu lộ sự chưa thoát xác của tâm hồn cũ trong một tình thế mới. Bây giờ ta xét đến thực chất của từ ngữ mơ mộng. Mơ mộng là một hoạt động tâm linh, nhưng hoạt động ấy có tính chất tiêu cực trong nội giới, không thể nào đưa tới hành động tích cực bằng thể xác, cùng lắm thì chỉ đưa tới một cuộc mộng du. Nhưng mộng du thuộc về thế giới chiêm bao và chỉ là hoạt động vô thức của xác thân mà thôi. Cho dù có thứ mơ mộng của tưởng tượng sáng tạo cao hơn một bậc tưởng tượng tái tạo; nhưng dù có sáng tạo một thế giới huy hoàng kỳ ảo đến đâu thì cũng chỉ sáng tạo trong giới hạn của tâm não. Giấc mơ mà đưa tới hành động thì không còn là giấc mơ nữa; nó chính là ý tưởng làm kim chỉ nam cho sự dấn thân. Mơ màng thuộc thế giới của ảnh tượng (hình thành từ kinh nghiệm tri giác ở đời); còn ý tưởng thuộc thế giới ý thức (sau khi trừu tượng hóa kinh nghiệm tri giác nói trên). Ý thức sai lầm hay sáng suốt đưa tới hành động xấu hoặc tốt, còn ảnh tượng chỉ dệt ra những giấc mộng đẹp (hoặc ác mộng) trong nội tâm, không liên can với hành động cho thực tế ở đời. Ta nói Tây Tiến là một hành động trường chinh, đã là hành động thì Tây Tiến không phải là giấc mơ đúng nghĩa. Tây Tiến là một kế hoạch quân sự; Tây Tiến là một dấn thân làm áp lực chính trị; Tây Tiến là một chinh phục đất đai; một trong ba câu đó đều có thể nói được; nhưng tuyệt nhiên Tây Tiến không thể nói là một giấc mơ. Như vậy, những mộng trường chinh, những giấc mơ cách mạng, đó là những câu nói làm ta phân vân. Tại sao không nói ý định trường chinh, ý muốn cách mạng, thay vì dùng từ ngữ mơ mộng không đúng chỗ? Cách dùng từ ngữ gây phân vân này có dụng ý đồng hóa giấc mơ với cách mạng, đồng hóa nghệ thuật với hành động, đồng hóa tưởng tượng với dấn thân chính trị. Lập trường vị nghệ thuật là đi tìm một nội dung đẹp như giấc mơ. Lập trường ấy thoát ly thời thế màu xám bằng màu hồng thăng hoa từ nghệ thuật; như vậy hành động chính trị đâu thể thuộc giấc mơ mà thuộc về ý chí. Nhưng tại sao có khuynh hướng đồng hóa giấc mơ với hành động? Bởi vì từ ngữ có khi chỉ là một hình thức, nó có thể đeo nặng những nội dung do con người gán ghép ý nghĩa nào đó, như từ ngữ hòa bình có thể mang ý nghĩa tấn công; hoặc nói chiến thắng mà thực sự che đậy tình thế đang thất bại…

II. Thử nêu hai bài thơ hòa bình đúng nghĩa

Việt Nam, quê hương của hai mươi lăm năm chinh chiến (kể từ 1945 đến lúc viết bài này là năm 1970, và đăng trên báo Văn Học ở Sài Gòn số ra ngày 15/11/1971). Thật ra trong khoảng thời gian ấy có tới hai cuộc chiến tranh và một vài năm trung gian gọi là những năm hòa bình tạm bợ. Năm 1945 đến 1954 là cuộc chiến chống Pháp. Năm 1954 đến 1959 là khoảng thời gian tạm yên ổn. Và từ 1959 đến bây giờ (1970) là cuộc chiến tranh của hai miền chủ nghĩa. Con người Việt Nam nói chung, và tâm hồn thi nhân nói riêng, đều mỏi mệt vì chiến tranh, chiến tranh làm tác hại đời sống dù là ở thời kỳ nào. Thơ hòa bình của hai thế hệ trong cuộc chiến đã xuất hiện đánh dấu ước mơ thanh bình của con người muôn thuở. Nhưng thế nào mới đáng gọi là thơ hòa bình? Thi ca về hòa bình đã xuất hiện khá nhiều trong báo chí hôm nay (nói về báo chí Sài Gòn thập niên 1960 đến 1971), nhưng chưa có mấy bài nói lên niềm ước mơ một cách thành thật. Tại sao? Bởi vì thơ hòa bình không phải là một đường lối thi ca mà người làm thơ muốn thu về mình làm lập trường chuyên nhất về nội dung để đi vào văn học sử. Thơ hòa bình xuất phát từ tình cảm chân thành vốn đi liền với tình yêu quê hương, dĩ nhiên trước hết mong ngóng an lành cho gia đình. Trong viễn tượng đó, thơ hòa bình lai vãng niềm ước mơ xóm làng yên ổn như thuở nào để người ra đi trở về đoàn tụ. Thơ hòa bình thiết nghĩ không phải là thơ phản chiến kêu gọi xếp bỏ giây thép gai hay đình chỉ những cuộc hành quân đột kích. Bởi vì lời kêu gọi thuộc về ý chí, thuộc về hành động, mà thơ thì lại thuộc về tình cảm.

Nhận định xong thế nào là thơ hòa bình, người viết xin thử đưa ra hai bài thơ tiêu biểu cho ước mơ của hai thế hệ. Hai thế hệ trong hai cuộc chiến, nhưng ước mơ thì hoàn toàn giống nhau. Bài thơ hòa bình thuộc thế hệ của cuộc chiến 1945-1954, bài “Đôi mắt người Sơn Tây” của Quang Dũng. Nếu kể, thật ra còn biết bao thơ hòa bình thuộc thế hệ 1945-1954. Quang Dũng là một thi nhân, cũng là một chiến sĩ của rừng rậm và trường chinh. Hơn ai hết, ông hiểu rõ thế nào là gian khổ của chiến chinh, thế nào là viễn mơ đẹp đẽ nhưng dung dị của quê hương trong ngày thanh bình chưa thấy tới. Ở đây không thấy ý chí phản đối chiến tranh. Theo lập luận phân biệt ước mơ khác với ý chí, ta không đồng ý có phản chiến trong thi ca mà chỉ đồng ý có phản chiến trong hành động, trong những cuộc biểu tình. Ở đây chỉ có lòng ngậm ngùi trước cuộc chiến và viễn ảnh hồi hương ngày càng xa ở cuối chân trời. (Bài “Đôi mắt người Sơn Tây” có lẽ ai cũng biết, xin không ghi lại nơi đây.)

Bài thơ hoà bình tiếp theo đây của một tác giả chưa quen tên (có thể tác giả còn xa lạ vì bài tiểu luận này đăng trên báo vào năm 1971), nhưng người viết thấy đúng ý nghĩa thơ hòa bình vì lòng ước mơ chân thành, theo dòng cảm thức phân biệt ước mơ và ý chí. Tác giả Trần Ngọc Hưởng của bài thơ “Trên sông” dưới đây được nhà thơ Kiên Giang giới thiệu đăng trong nhật báo Tia Sáng, khoảng năm 1969. Tuy tác giả chưa quen tên và có lẽ cũng vì thế mà ta thấy cảm động trước bài thơ chan chứa tình quê hương. Ta trực cảm thứ tâm tình chân thật ghi vội ý nghĩ của mình trước bức tranh quê đậm đà, rồi cho đăng lên báo, rồi xuôi ngược đó đây, không hề nghĩ đến việc tạo dựng một sự nghiệp thi ca với những đường lối có sẵn trong đầu óc như một số nhà thơ muốn được xếp vào loại phản chiến. Bài thơ này là một trong dòng thi ca hoà bình thật dồi dào trong cuộc chiến từ 1959 trở lại đây (1970):

Trần Ngọc Hưởng

Trên sông

Lúa mới vàng thơm giữa nắng hanh

Ta dừng bước dưới bóng dừa xanh

Ghé đây xóm cũ nhà thưa vắng

Qua chuyến đò ngang mộng thái bình.

Cửa Tiểu buồn nghe nhịp sóng nhồi

Xuồng ba lá thả một dòng trôi

Mờ giăng khói nước lòng ta nhớ

Tiếng độc huyền xưa vọng ngậm ngùi.

Ngắm lục bình trên mặt nước đầy

Điệu thơ Đồ Chiểu vẳng đâu đây

Quê hương ta đẹp từ muôn thuở

Xương máu nở hoa trên luống cày.

Bến nước Vàm Giồng ghe thả câu

Chim chiều mỏi cánh bay về đâu

Ta thoáng ngùi trông đầu xóm cũ

Trổ buồng quá lứa mấy hàng cau.

Chan chứa thâm tình ai biết không

Quê hương mỏi mắt, mỏi lòng trông

Trôi tan thù hận ngày ngưng chiến

Trỗi khúc hoan ca giữa nắng hồng.

Trên kia, ta đã nhận định thế nào là thơ hòa bình. Theo dòng nhận định, cũng xin nói thế nào là thơ chiến tranh, thơ có lửa. Không hẳn là trong thơ chiến tranh phải có nói đến súng đạn, nhà cháy, quân đội lên đường… Nếu làm thơ chiến tranh với chủ ý tiền định như thế thì không thể lột tả hết bộ mặt thật của chiến tranh. Thơ chiến tranh không phải là dự định nói về khói lửa, mà thực chất của khói lửa đột nhập vào tâm hồn thi nhân làm nhà thơ xúc động mà viết ra thành lời. Nói rõ hơn, thơ chiến tranh không phải tiên khởi bắt nguồn từ ý nghĩ trong nội tâm muốn viết về chiến tranh, mà chính nguồn thực tế từ ngoại cảnh tác động vào tâm giới. Thiết nghĩ thơ chiến tranh ngược chiều với tiểu thuyết về chiến tranh (như tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió xuất bản năm 1936 của Margaret Mitchell là hư cấu chuyện tình trong bối cảnh cuộc nội chiến ở Mỹ, nên chiến tranh là ý nghĩ có trước, là sân khấu dựng lên sẵn đó cho mọi biến cố lần lượt diễn ra). Ngược lại, không do từ ý nghĩ tiền định, nên thơ chiến tranh là xúc cảm cụ thể trong một khoảnh khắc hiện thực. Chiến tranh xảy ra nơi tiền đồn xa xôi, nơi mặt trận có thể ta chưa từng thấy, nhưng hậu quả của chiến tranh thì diễn ra hằng ngày trước mắt ta. Một người mẹ bồng con thất thểu hỏi đường tìm nơi chồng bà đi quân dịch; những tin tức mơ hồ chán ngán vì mỏi mòn trông đợi về cuộc hòa đàm nơi xa xôi; vật giá leo thang vì đầu cơ tích trữ do con buôn lợi dụng điều kiện khó khăn thời chiến tranh… Tất cả những cái ấy đều xúc động ta làm nên thơ chiến tranh. Cho nên thơ chiến tranh không nhất thiết phải nói đến khói lửa trực tiếp. Thơ chiến tranh chính là thơ hiện thực, hiện thực cảnh lầm than của xã hội trong chiến tranh, nếu nhà thơ chưa trực tiếp đối diện sự ác liệt của khói lửa. Nhận định như thế để thấy rõ thơ chiến tranh nằm trong dòng văn nghệ hiện thực, và thơ hòa bình (gắn liền với khắc khoải hoài hương và trông ngóng hồi huơng) nằm trong dòng văn nghệ viễn mơ.

Nguồn: Trích trong Tạp chí Văn Học, Sài Gòn, số 140 ra ngày 15/11/1971- Sưu tầm và đánh máy lại trong tháng 7 năm 2009 tại Walnut, California. Bản điện tử đăng lần đầu trên talawas blog.

Nguồn: https://talawas.org/14346/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.