“Không ai là một hòn đảo, hoàn toàn chỉ riêng mình…”
❀ ❀ ❀
Cái chết bắt đầu trong đại tràng.
– ÉLIE MECHNIKOV (1845-1916)
Vài lần một tuần trong suốt sự nghiệp của mình, tôi đã phải nói với một bệnh nhân hoặc người chăm sóc rằng tôi không còn gì trong kho vũ khí của mình để điều trị một căn bệnh thần kinh nghiêm trọng mà chắc chắn sẽ hủy hoại cuộc sống của bệnh nhân đó. Tôi đã đầu hàng vì căn bệnh đã trở nên quá khó kiểm soát và không có cách chữa trị nhanh chóng hay loại thuốc nào để thậm chí kìm hãm sự phát triển nhanh chóng của nó. Đó là một việc đau lòng, một việc mà bạn sẽ không thể quen được dù đã thực hiện bao nhiêu lần. Tuy nhiên, điều mang lại cho tôi hy vọng là một lĩnh vực nghiên cứu đang phát triển mà cuối cùng đã mang lại cho tôi những phương pháp tiếp cận mang tính cách mạng để giảm bớt sự đau khổ. Ăn gì bổ não nói về thứ khoa học mới tuyệt vời này và cách bạn có thể tận dụng nó cho sức khỏe của chính mình.
Hãy dành một chút thời gian để suy nghĩ về việc thế giới của chúng ta đã thay đổi nhiều như thế nào trong thế kỷ qua, nhờ vào nghiên cứu y học. Chúng ta không còn lo lắng về việc chết vì bệnh đậu mùa, kiết lỵ, bạch hầu, tả, hoặc sốt ban đỏ. Chúng ta đã đạt được những bước tiến lớn trong việc giảm tỉ lệ tử vong của nhiều căn bệnh nguy hiểm đến tính mạng, bao gồm cả HIVAIDS, một số dạng ung thư và bệnh tim. Nhưng khi bạn xem xét các bệnh và rối loạn liên quan đến não bộ, bức tranh trở nên hoàn toàn khác. Những tiến bộ trong việc ngăn ngừa, điều trị và chữa lành các chứng bệnh suy nhược thần kinh trong suốt vòng đời – từ chứng tự kỷ và rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) đến chứng đau nửa đầu, trầm cảm, đa xơ cứng, Parkinson và Alzheimer – hầu như không tồn tại. Và, đáng buồn thay, chúng ta đang tụt lại nhanh chóng khi tỉ lệ mắc mới những căn bệnh này ngày càng gia tăng trong xã hội.
Hãy cùng xem xét một vài số liệu. Ở mười quốc gia phương Tây giàu có nhất, số ca tử vong do bệnh về não nói chung đã tăng đáng kể trong vòng 20 năm qua, phần lớn trong số đó phản ánh những ca tử vong do sa sút trí tuệ. Và Mỹ dẫn đầu. Trên thực tế, một báo cáo năm 2013 của Anh cho thấy kể từ năm 1979, tử vong do các bệnh về não đã tăng đáng kinh ngạc đến 66% ở nam giới và 92% ở nữ giới tại Mỹ. Theo lời tác giả chính của nghiên cứu, Giáo sư Colin Prichard: “Những số liệu thống kê này là về những người và gia đình có thật, và chúng ta cần phải [nhận ra] rằng có một ‘đại dịch’ mà rõ ràng là bị ảnh hưởng bởi những thay đổi về môi trường và xã hội.” Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng sự gia tăng nhanh chóng này, thứ đang ảnh hưởng đến những người ở độ tuổi trẻ hơn như thế nào, trái ngược hẳn với việc giảm đáng kể nguy cơ tử vong do tất cả các nguyên nhân khác.1
Vào năm 2013, tạp chí New England Journal of Medicine đã công bố một báo cáo tiết lộ rằng chúng ta chi khoảng 50.000 đô la hằng năm để chăm sóc cho mỗi bệnh nhân bị sa sút trí tuệ ở nước này.2 Con số đó tương đương với khoảng 200 tỉ đô la một năm, gấp đôi số tiền chúng ta chi để chăm sóc bệnh nhân mắc bệnh tim và gần gấp ba những gì chúng ta chi cho điều trị ung thư.
Rối loạn tâm trạng và lo âu cũng đang gia tăng và có thể làm tê liệt chất lượng cuộc sống giống như các căn bệnh thần kinh khác. Khoảng 1/4 người trưởng thành ở Mỹ – hơn 26% dân số – mắc một chứng rối loạn tâm thần có thể chẩn đoán được.3 Rối loạn lo âu ảnh hưởng đến hơn 40 triệu người Mỹ, và gần 10% dân số trưởng thành của Mỹ mắc chứng rối loạn tâm trạng cần kê đơn thuốc liều cao.4 Bệnh trầm cảm, ảnh hưởng đến 1/10 người trong số chúng ta (bao gồm 1/4 phụ nữ ở độ tuổi 40 và 50), hiện là nguyên nhân hàng đầu gây ốm yếu trên toàn thế giới và các chẩn đoán đang gia tăng với tốc độ đáng kinh ngạc.5 Các loại thuốc như Prozac và Zoloft nằm trong số những loại thuốc được kê đơn thường xuyên nhất trên toàn quốc. Xin lưu ý với bạn, những loại thuốc này điều trị các triệu chứng của bệnh trầm cảm, chứ không phải nguyên nhân, thứ vốn bị bỏ qua một cách rõ ràng. Trung bình, những người mắc bệnh tâm thần nặng, chẳng hạn rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt, chết sớm hơn 25 năm so với dân số nói chung.6 (Điều này một phần là do những người này có nhiều khả năng hút thuốc, lạm dụng rượu và ma túy, và bị thừa cân với các bệnh liên quan đến béo phì bên cạnh những vấn đề về tinh thần của họ.)
Đau đầu, bao gồm chứng đau nửa đầu, là một trong những chứng rối loạn phổ biến nhất của hệ thần kinh; gần một nửa dân số trưởng thành bị đau đầu ít nhất một lần mỗi tháng. Và chúng không chỉ là một sự bất tiện; chúng có liên quan đến tình trạng ốm yếu, đau khổ cá nhân, chất lượng cuộc sống bị tổn hại và tiêu tốn về tài chính.7 Chúng ta có xu hướng nghĩ rằng đau đầu là dạng phiền toái rẻ tiền, đặc biệt là vì nhiều loại thuốc điều trị chúng tương đối rẻ và dễ tiếp cận (ví dụ như aspirin, acetaminophen, ibuprofen), nhưng theo Quỹ Đau Quốc gia Hoa Kỳ, chúng gây thiệt hại hơn 160 triệu ngày công mỗi năm ở Mỹ và tiêu tốn chi phí y tế khoảng 30 tỉ đô la mỗi năm.8
Theo ước tính, bệnh đa xơ cứng, một bệnh tự miễn gây tàn tật làm gián đoạn khả năng giao tiếp của hệ thần kinh, hiện ảnh hưởng đến khoảng 2,5 triệu người trên toàn thế giới, với gần nửa triệu người ở Mỹ và ngày càng trở nên phổ biến hơn.9 Chi phí suốt đời trung bình dành cho việc điều trị cho một người bị đa xơ cứng vượt quá 1,2 triệu đô la.10 Y học chính thống cho chúng ta biết rằng hiện chưa có cách chữa trị tiềm năng nào.
Và còn cả chứng tự kỷ, tỉ lệ bệnh đã tăng gấp bảy đến tám lần chỉ trong 15 năm qua, khiến đây thực sự là một đại dịch thời hiện đại.11
Chắc chắn rằng, hàng trăm triệu đô la đang được chi cho những bệnh này và những căn bệnh nguy hiểm khác liên quan đến não, tuy nhiên chúng ta đang chỉ thấy được rất ít tiến bộ quý báu.
Giờ tới tin tốt lành: Tri thức mới, đến từ các tổ chức uy tín nhất trên thế giới, đang phát hiện ra rằng sức khỏe não bộ và mặt trái là các bệnh về não, được quyết định, ở một mức độ phi thường, bởi những gì diễn ra trong ruột. Đúng vậy: những gì đang diễn ra trong ruột của bạn hôm nay xác định nguy cơ của bạn đối với bất kỳ căn bệnh thần kinh nào. Tôi nhận thấy điều này có thể khó hiểu; nếu bạn hỏi bác sĩ của mình về một phương pháp chữa trị đã biết cho chứng tự kỷ, đa xơ cứng, trầm cảm hoặc sa sút trí tuệ, họ sẽ nói rằng không có phương pháp nào tồn tại – và có thể không bao giờ tồn tại.
Đây là nơi tôi chia rẽ với hầu hết, nhưng may mắn là không phải tất cả, các đồng nghiệp của mình. Với tư cách là nhà thần kinh học, chúng tôi được đào tạo để tập trung vào những gì diễn ra trong hệ thần kinh, và cụ thể là trong não, theo cách thức tiếp cận gần. Cuối cùng, chúng tôi tự động xem các hệ thống khác trong cơ thể, ví dụ như đường tiêu hóa, như các thực thể rời rạc không liên quan đến những gì diễn ra trong não. Rốt cuộc thì, khi bị đau bụng, bạn không đến gặp bác sĩ tim mạch hay bác sĩ thần kinh. Toàn bộ hệ thống khám chữa bệnh được đặc trưng bởi các chuyên khoa riêng biệt, được chia theo bộ phận cơ thể hoặc hệ thống riêng lẻ. Hầu hết các đồng nghiệp của tôi sẽ nói: “Những gì xảy ra trong ruột sẽ ở trong ruột.”
Quan điểm này hoàn toàn không phù hợp với khoa học hiện tại. Hệ tiêu hóa được kết nối mật thiết với những gì diễn ra trong não. Và có lẽ khía cạnh quan trọng nhất của đường ruột có liên quan mật thiết đến sức khỏe chung và sức khỏe tinh thần của bạn là hệ sinh thái bên trong của nó – các vi sinh vật khác nhau sống bên trong nó, đặc biệt là vi khuẩn.
GẶP GỠ HỆ VI SINH CỦA BẠN
Từ trước đến nay, chúng ta được dạy rằng hãy coi vi khuẩn là tác nhân gây chết người. Rốt cuộc thì bệnh dịch hạch đã quét sạch gần một phần ba dân số châu Âu trong khoảng thời gian từ năm 1347 đến năm 1352, và một số bệnh nhiễm khuẩn vẫn là những kẻ giết người trên toàn thế giới ngày nay. Nhưng đã đến lúc phải đón nhận một khía cạnh khác của câu chuyện vi khuẩn trong cuộc sống của chúng ta. Chúng ta phải xem xét cách một số vi sinh vật không hề gây bất lợi mà còn đóng vai trò thiết yếu cho cuộc sống.
Thầy thuốc người Hy Lạp và cha đẻ của y học hiện đại, Hippocrates, lần đầu tiên nói vào thế kỷ III TCN: “Tất cả bệnh tật đều bắt đầu từ ruột.” Điều này xảy ra rất lâu trước khi nền văn minh có bất kỳ bằng chứng hoặc lý thuyết vững vàng nào để giải thích cho ý tưởng này. Chúng ta thậm chí còn không biết vi khuẩn tồn tại cho đến khi nhà khoa học và thương nhân người Hà Lan Antonie van Leeuwenhoek quan sát mảng bám răng của chính mình qua kính hiển vi thủ công vào cuối thế kỷ XVII và theo dõi một thế giới bí ẩn của thứ mà ông gọi là “vi động vật”. Ngày nay ông được coi là cha đẻ của ngành vi sinh.
Vào thế kỷ XIX, nhà sinh vật học người Nga và người đoạt giải Nobel Élie Mechnikov đã tìm ra mối liên hệ trực tiếp tuyệt vời giữa tuổi thọ của con người và sự cân bằng lành mạnh của vi khuẩn trong cơ thể, xác nhận rằng “cái chết bắt đầu từ đại tràng”. Kể từ khám phá của ông, được thực hiện vào thời điểm mà việc trích huyết vẫn còn phổ biến, nghiên cứu khoa học ngày càng mang lại nhiều lòng tin hơn cho quan điểm rằng tới 90% tổng số bệnh tật đã biết của con người có thể bắt nguồn từ đường ruột không khỏe mạnh. Và chúng ta có thể nói chắc chắn rằng cũng giống như bệnh tật bắt đầu từ ruột, sức khỏe và sức sống cũng vậy. Mechnikov cũng là người nói rằng vi khuẩn tốt phải nhiều hơn vi khuẩn xấu. Thật không may, hầu hết mọi người ngày nay mang trong mình nhiều vi khuẩn xấu gây bệnh hơn họ nên có, thiếu một hệ vi sinh vật phong phú và đa dạng bên trong. Không có gì ngạc nhiên khi chúng ta mắc rất nhiều chứng rối loạn não bộ.
Giá như Mechnikov còn sống đến ngày hôm nay để trở thành một phần của cuộc cách mạng y khoa tiếp theo mà ông đã cố gắng khởi động vào thế kỷ XIX. Điều này cuối cùng đang được tiến hành.
Ngay bây giờ, cơ thể bạn bị vô số sinh vật xâm chiếm với số lượng nhiều hơn các tế bào của chính bạn khoảng 10 lần (may mắn thay, các tế bào của chúng ta lớn hơn nhiều, vì vậy những sinh vật đó không nặng hơn chúng ta mười lần!). Khoảng hàng trăm nghìn tỉ sinh vật vô hình này bao phủ bên trong và bên ngoài cơ thể bạn, phát triển mạnh trong miệng, mũi, tai, ruột, cơ quan sinh dục và mọi nơi trên da của bạn. Nếu bạn có thể tách riêng tất cả các vi sinh vật đó, chúng sẽ lấp đầy một thùng chứa gần hai lít. Cho đến nay, các nhà khoa học đã xác định được khoảng 10.000 loài vi sinh vật, và bởi vì mỗi vi khuẩn có chứa DNA riêng của nó, con số đó chuyển thành hơn tám triệu gen. Nói cách khác, đối với mỗi gen người trong cơ thể bạn, có ít nhất 360 gen vi sinh vật.12 Hầu hết các sinh vật này sống trong đường tiêu hóa của bạn, và trong khi chúng bao gồm nấm và virus, có vẻ như các loài vi khuẩn trú ngụ bên trong bạn thống trị và đóng vai trò trung tâm trong việc hỗ trợ mọi khía cạnh có thể hình dung được của sức khỏe. Và bạn không chỉ tương tác với những sinh vật này mà còn với vật chất di truyền của chúng.
Chúng tôi gọi hệ sinh thái phức tạp phát triển bên trong chúng ta và dấu vết di truyền của nó là hệ vi sinh (vi có nghĩa là “nhỏ” hoặc “cực nhỏ”, hệ sinh vật chỉ một cộng đồng sinh vật có mặt tự nhiên chiếm giữ một môi trường sống lớn – trong trường hợp này là cơ thể người). Mặc dù bộ gen người của tất cả chúng ta gần như giống nhau, ngoại trừ một số ít gen mã hóa các đặc điểm cá nhân như màu tóc hoặc nhóm máu, hệ vi sinh đường ruột của ngay cả các cặp song sinh giống hệt nhau là rất khác nhau. Nghiên cứu về y dược hiện đang thừa nhận rằng trạng thái của hệ vi sinh vật rất quan trọng đối với sức khỏe con người – với ý nghĩa sâu sắc về việc bạn có sống khỏe mạnh đến già hay không – đến mức tự bản thân nó nên được coi là một cơ quan nội tạng. Và đó là một cơ quan đã trải qua những thay đổi căn bản trong hơn hai triệu năm qua. Chúng ta đã tiến hóa để có mối quan hệ cộng sinh mật thiết với những cư dân vi sinh vật này, những kẻ đã tham gia tích cực vào việc định hình quá trình tiến hóa của chúng ta kể từ buổi bình minh của loài người (và thực sự, chúng đã sống trên hành tinh này hàng tỉ năm trước khi chúng ta xuất hiện). Đồng thời, chúng đã thích nghi và thay đổi để đáp ứng với môi trường mà chúng ta đã tạo ra cho chúng bên trong cơ thể mình. Ngay cả sự biểu hiện của các gen trong mỗi tế bào của chúng ta cũng bị ảnh hưởng ở một mức độ nào đó bởi những vi khuẩn này và các sinh vật khác sống trong chúng ta.
Tầm quan trọng của hệ vi sinh đã thúc đẩy Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) khởi động Dự án Hệ vi sinh vật ở người vào năm 2008 như một phần mở rộng của Dự án Hệ gen người.13 Một số nhà khoa học giỏi nhất của Mỹ đã được giao nhiệm vụ khám phá những thay đổi trong hệ vi sinh vật liên quan đến sức khỏe và bệnh tật ở chiều ngược lại. Hơn nữa, họ đang nghiên cứu những gì có thể được thực hiện với thông tin này để giúp đảo ngược nhiều vấn đề sức khỏe khó khăn nhất của chúng ta. Mặc dù dự án đang nghiên cứu một số bộ phận của cơ thể chứa vi khuẩn, bao gồm cả da, nhưng lĩnh vực nghiên cứu rộng lớn nhất tập trung vào ruột vì đây là nơi sinh sống của hầu hết các vi khuẩn trong cơ thể và như bạn sắp khám phá, là cơ quan quan trọng nhất chi phối toàn bộ chức năng sinh lý của cơ thể.
Hiện không thể phủ nhận rằng các sinh vật đường ruột của chúng ta tham gia vào nhiều hoạt động sinh lý khác nhau, bao gồm vận hành hệ miễn dịch, giải độc, viêm, dẫn truyền thần kinh và sản xuất vitamin, hấp thụ chất dinh dưỡng, báo hiệu đói hay no cũng như sử dụng carbohydrate và chất béo. Tất cả những quá trình này ảnh hưởng rất nhiều đến việc chúng ta có bị dị ứng, hen suyễn, ADHD, ung thư, tiểu đường, sa sút trí tuệ hay không. Hệ vi sinh ảnh hưởng đến tâm trạng, ham muốn tình dục, sự trao đổi chất, khả năng miễn dịch và thậm chí cả nhận thức về thế giới và sự rõ ràng trong suy nghĩ của chúng ta. Nó giúp xác định xem chúng ta béo hay gầy, năng động hay lờ đờ. Nói một cách đơn giản, mọi thứ về sức khỏe của chúng ta – cách chúng ta cảm nhận cả về mặt cảm xúc lẫn thể chất – đều phụ thuộc vào trạng thái của hệ vi sinh. Nó có lành mạnh và chiếm đa số là cái gọi là vi khuẩn có lợi, thân thiện không? Hay nó bị bệnh và bị áp đảo bởi vi khuẩn xấu, không thân thiện?
Có lẽ không có hệ thống nào trong cơ thể nhạy cảm với những thay đổi của vi khuẩn đường ruột hơn hệ thần kinh trung ương, đặc biệt là não. Vào năm 2014, Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ đã chi hơn một triệu đô la cho một chương trình nghiên cứu mới tập trung vào sự kết nối hệ vi sinh vật-não bộ.14 Mặc dù có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe hệ vi sinh của chúng ta và do đó là sức khỏe của não bộ, nuôi dưỡng hệ vi sinh lành mạnh ngày nay dễ dàng hơn bạn nghĩ. Tôi đã đưa ra tất cả phỏng đoán với các đề xuất được trình bày trong cuốn sách này.
Tôi đã thấy những thay đổi đáng kể về sức khỏe với những thay đổi đơn giản trong chế độ ăn uống và đôi khi là các kỹ thuật tích cực hơn để thiết lập lại một hệ vi sinh khỏe mạnh. Ví dụ, một quý ông bị đa xơ cứng nặng đến mức phải ngồi xe lăn và đặt ống thông bàng quang. Sau khi điều trị, ông không chỉ tạm biệt với ống thông và lấy lại khả năng đi lại không cần hỗ trợ, mà bệnh đa xơ cứng của ông đã thuyên giảm hoàn toàn. Hoặc hãy xem xét Jason, cậu bé 12 tuổi mắc chứng tự kỷ nặng, người hầu như không thể nói thành câu. Trong Chương 5, bạn sẽ biết cách cậu bé biến đổi về mặt thể chất thành một cậu bé hấp dẫn sau một phác đồ lợi khuẩn mạnh mẽ. Và tôi rất nóng lòng muốn chia sẻ với bạn vô số câu chuyện của những cá nhân gặp vô số khó khăn về sức khỏe – từ đau mạn tính, mệt mỏi và trầm cảm đến rối loạn ruột nghiêm trọng và các bệnh tự miễn – những người mà các triệu chứng đã biến mất hoàn toàn sau khi điều trị. Họ đã đi từ việc có một cuộc sống với chất lượng tồi tệ đến việc có được cơ hội thứ hai. Một số người thậm chí còn đi từ ý nghĩ tự tử đến lần đầu tiên cảm thấy mãn nguyện và hoạt bát. Những câu chuyện này không phải là trường hợp ngoại lệ đối với tôi, nhưng theo thước đo tiêu chuẩn về những gì thường được mong đợi, chúng có vẻ gần như kỳ diệu. Tôi chứng kiến những câu chuyện này hằng ngày và tôi biết rằng bạn cũng có thể thay đổi tích cực số phận của bộ não thông qua sức khỏe đường ruột của mình. Trong cuốn sách này, tôi sẽ chỉ cho bạn cách làm thế nào.
Mặc dù bạn có thể không gặp phải những vấn đề về sức khỏe nghiêm trọng và liên tục, mà cần điều trị bằng thuốc men hoặc liệu pháp chuyên sâu, nhưng hệ vi sinh bị rối loạn chức năng có thể là căn nguyên của chứng đau đầu khó chịu, lo lắng, mất khả năng tập trung hoặc cái nhìn tiêu cực về cuộc sống của bạn. Dựa trên các nghiên cứu lâm sàng và phòng thí nghiệm của các nhà khoa học, cũng như những kết quả phi thường mà tôi đã thấy đi thấy lại hoặc nghe nói đến tại các hội nghị y khoa thu hút các bác sĩ và nhà khoa học giỏi nhất trên khắp thế giới, tôi sẽ cho bạn biết những gì chúng tôi biết và làm thế nào chúng ta có thể tận dụng kiến thức này. Tôi cũng sẽ đưa ra những hướng dẫn mang tính thực tiễn cao và toàn diện để thay đổi sức khỏe đường ruột của bạn và theo đó là sức khỏe nhận thức của bạn để cuộc sống của bạn có thể thêm nhiều năm đầy sức sống. Và lợi ích không dừng lại ở đó. Tri thức mới này có thể giúp ích với tất cả những bệnh sau:
• Rối loạn tăng động giảm chú ý ở người lớn (ADHD)
• Hen suyễn
• Tự kỷ
• Dị ứng và mẫn cảm thực phẩm
• Mệt mỏi mạn tính
• Rối loạn tâm trạng, bao gồm cả trầm cảm và lo âu
• Tiểu đường, thèm đường và carbohydrate
• Thừa cân và béo phì, cũng như gặp khó khăn trong việc giảm cân
• Các vấn đề về trí nhớ và kém tập trung
• Táo bón và tiêu chảy mạn tính
• Cảm lạnh hay các bệnh nhiễm khuẩn thường gặp
• Rối loạn đường ruột, bao gồm bệnh celiac, hội chứng viêm đại tràng kích thích và bệnh Crohn
• Mất ngủ
• Sưng đau khớp và viêm khớp
• Huyết áp cao
• Xơ vữa động mạch
• Các bệnh nhiễm nấm mạn tính
• Các bệnh về da như mụn và chàm
• Hơi thở có mùi hôi, bệnh về lợi và răng
• Hội chứng Tourette
• Các triệu chứng kinh nguyệt nhiều và mãn kinh
• Và rất nhiều bệnh khác
Trên thực tế, kiến thức mới này có thể giúp ích cho hầu hết mọi tình trạng thoái hóa hoặc viêm.
Trong các trang tiếp theo, chúng ta sẽ khám phá điều gì tạo nên một hệ vi sinh khỏe mạnh và điều gì khiến một hệ vi sinh tốt trở nên xấu đi. Bài kiểm tra ở trang 18 sẽ cho bạn biết các yếu tố nào về lối sống và quan điểm sống có liên quan trực tiếp đến sức khỏe và chức năng của hệ vi sinh. Và một điều bạn sẽ nhanh chóng nắm bắt được là thực phẩm thực sự quan trọng.
BẠN LÀ THỨ MÀ BẠN ĂN
Ý tưởng rằng thực phẩm là biến số quan trọng nhất đối với sức khỏe con người không phải là tin tức mới. Như câu ngạn ngữ cũ: “Hãy để đồ ăn là thuốc và thuốc là đồ ăn của bạn.”15 Bất kỳ ai cũng có thể thay đổi trạng thái của hệ vi sinh vật – và số phận sức khỏe của họ – thông qua các lựa chọn chế độ ăn uống.
Gần đây tôi đã có cơ hội được phỏng vấn Tiến sĩ Alessio Fasano, ông hiện đang là giáo sư thỉnh giảng tại Trường Y khoa Harvard và Trưởng khoa Dinh dưỡng và Tiêu hóa Nhi khoa tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts. Ông được công nhận là nhà lãnh đạo tư tưởng toàn cầu về khoa học hệ vi sinh. Chúng tôi đã nói về các yếu tố làm thay đổi vi khuẩn đường ruột, và ông đã nói rõ với tôi rằng chắc chắn yếu tố quan trọng nhất liên quan đến sức khỏe và sự đa dạng của hệ vi sinh là thực phẩm chúng ta ăn. Và những gì chúng ta ăn thể hiện thách thức môi trường lớn nhất đối với bộ gen và hệ vi sinh của chúng ta.
Thật là một sự tán thành lớn cho quan điểm rằng thực phẩm quan trọng, vượt trội hơn các hoàn cảnh khác trong cuộc sống mà chúng ta có thể không hoàn toàn kiểm soát được.
Như tôi đã mô tả trong cuốn sách Grain Brain* trước đây của mình, hai tác nhân chính dẫn đến thoái hóa não là viêm mạn tính và hoạt động của các gốc tự do, mà ở thời điểm hiện tại bạn có thể coi là sản phẩm phụ của quá trình viêm khiến cơ thể “gỉ sét”. Ăn gì bổ não có một cái nhìn mới về các cơ chế này và cách chúng bị ảnh hưởng bởi vi khuẩn đường ruột và sức khỏe đường ruột của bạn. Trên thực tế, hệ vi sinh đường ruột của bạn có liên quan mật thiết đến tình trạng viêm và việc liệu bạn có thể chống lại các gốc tự do hay không. Nói cách khác, trạng thái của hệ vi sinh vật quyết định liệu cơ thể bạn có đang thổi bùng ngọn lửa viêm hay dập tắt chúng.
* Grain brain: Sự thật tàn khốc về cách đường và tinh bột tàn phá não bộ của chúng ta, Nxb Thế giới và AZbooks, 2021.
Viêm mạn tính và tổn thương do các gốc tự do là những khái niệm nằm ở vị trí hàng đầu và trung tâm trong khoa học thần kinh ngày nay, nhưng không có thuốc men nào có thể so sánh được với một chế độ ăn hợp lý cho việc quản lý vi khuẩn đường ruột của bạn. Tôi sẽ giải thích về chế độ ăn đó từng bước một. Rất may, cộng đồng vi sinh vật đường ruột rất dễ phục hồi chức năng.
Các nguyên tắc nêu trong cuốn sách này sẽ thay đổi hệ sinh thái bên trong cơ thể bạn để tăng cường sự phát triển của đúng loại sinh vật duy trì não bộ. Chế độ mang tính thực tiễn cao này bao gồm sáu chìa khóa thiết yếu: prebiotic, probiotic, thực phẩm lên men, thực phẩm ít carbohydrate, thực phẩm không chứa gluten và chất béo lành mạnh. Tôi sẽ giải thích mỗi yếu tố này đóng vai trò như thế nào đối với sức khỏe của hệ vi sinh vật vì lợi ích của não bộ.
Hơn hết, bạn có thể gặt hái được thành quả của chế độ ăn bổ não trong vòng vài tuần.
CHUẨN BỊ
Tôi hoàn toàn không nghi ngờ gì rằng bằng cách nắm bắt thông tin này, chúng ta sẽ hoàn toàn cách mạng hóa việc điều trị các bệnh lý thần kinh. Và tôi không thể diễn tả bằng lời rằng tôi cảm thấy vinh dự như thế nào khi có thể giới thiệu những khám phá này với công chúng, tiết lộ tất cả dữ liệu đang được lưu hành âm thầm trong các tài liệu y khoa. Bạn sẽ trân trọng việc hệ vi sinh vật của mình sau cùng chính là tạo hóa của não bộ.
Các khuyến nghị của tôi trong cuốn sách này được thiết kế để điều trị và ngăn ngừa các rối loạn não bộ; giảm bớt sự ủ rũ, lo lắng và trầm cảm; tăng cường hệ miễn dịch và giảm bệnh tự miễn; cải thiện các chứng rối loạn chuyển hóa, bao gồm bệnh tiểu đường và béo phì, những yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ lâu dài. Tôi sẽ mô tả các khía cạnh trong cuộc sống mà bạn có thể không bao giờ đoán được có ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ của mình. Tôi sẽ thảo luận về tầm quan trọng của câu chuyện ra đời của bạn, về chế độ dinh dưỡng và các loại thuốc được kê khi còn nhỏ cũng như thói quen vệ sinh của bạn (ví dụ: việc bạn sử dụng dung dịch sát khuẩn tay). Tôi sẽ khám phá xem vi khuẩn đường ruột khác nhau như thế nào giữa các quần thể trên khắp thế giới và sự khác nhau này gây ra bởi sự khác biệt trong chế độ ăn uống ra sao. Tôi thậm chí sẽ đưa bạn qua những gì tổ tiên của chúng ta đã ăn hàng nghìn năm trước và điều này liên quan như thế nào đến nghiên cứu mới về hệ vi sinh. Chúng ta sẽ xem xét khái niệm đô thị hóa: nó đã thay đổi cộng đồng sinh thái bên trong của chúng ta như thế nào? Liệu việc các thành phố được vệ sinh có dẫn đến tỉ lệ bệnh tự miễn tăng lên không? Tôi tin rằng bạn sẽ thấy cuộc thảo luận này vừa khai sáng vừa trao cho bạn sức mạnh.
Tôi sẽ chỉ cho bạn cách prebiotic sinh ra từ thực phẩm – nguồn dinh dưỡng cung cấp nhiên liệu cho các vi khuẩn có lợi sống trong ruột của bạn – đóng vai trò cơ bản trong việc bảo vệ sức khỏe bằng cách duy trì sự cân bằng và đa dạng của vi khuẩn đường ruột. Các loại thực phẩm như tỏi, atisô Jerusalem, củ đậu, và thậm chí cả lá bồ công anh, cũng như các loại thực phẩm lên men như dưa cải bắp, kombucha và kim chi, mở ra cánh cửa giúp tăng cường sức khỏe nói chung, cũng như hoạt động và bảo vệ não bộ nói riêng.
Mặc dù probiotic (lợi khuẩn) hiện đã trở nên phổ biến trong nhiều sản phẩm thực phẩm và có thể được tìm thấy trong các cửa hàng tạp hóa thông thường, biết cách điều hướng tất cả các lựa chọn là một việc hữu ích – đặc biệt là khi bạn phải đối mặt với quảng cáo “tốt cho đường ruột”. Tôi sẽ giúp bạn làm điều đó, giải thích khoa học đằng sau lợi khuẩn và cách chọn loại tốt nhất.
Tất nhiên, các thói quen lối sống khác cũng được tính vào phương trình. Ngoài việc khám phá sự tương tác giữa hệ vi sinh và não bộ, chúng ta sẽ biết đến một ngành học mới: y học biểu sinh. Ngành khoa học này nghiên cứu cách các lựa chọn lối sống như chế độ ăn uống, tập thể dục, ngủ và quản lý căng thẳng ảnh hưởng đến sự biểu hiện gen của chúng ta và ảnh hưởng trực tiếp cũng như gián tiếp đến sức khỏe não bộ. Tôi cũng sẽ chia sẻ với bạn vai trò của ti thể trong các rối loạn não bộ, từ quan điểm của hệ vi sinh vật. Ti thể là những cấu trúc nhỏ xíu bên trong tế bào của chúng ta, nó có DNA riêng tách biệt với DNA trong nhân tế bào. Trên thực tế, ti thể có thể được coi là chiều thứ ba đối với hệ vi sinh của chúng ta; chúng có mối quan hệ độc đáo với hệ vi sinh vật trong ruột của chúng ta.
Phần I và II sẽ cung cấp nền tảng bạn cần để bắt tay vào chương trình phục hồi chức năng não bộ của tôi trong Phần III. Tôi đã cung cấp cho bạn rất nhiều thông tin trong phần giới thiệu này. Tôi hy vọng mình đã bắt đầu kích thích sự thèm muốn của bạn đối với việc tìm hiểu và nắm bắt lĩnh vực y học hoàn toàn mới này, một phương pháp mới để duy trì sức khỏe não bộ. Không gì ngoài một tương lai mạnh mẽ hơn, tươi sáng hơn, khỏe mạnh hơn đang chờ đón bạn.
Bắt đầu nào.
