Phòng ăn nhà SEREBRAKOFF. Đêm. Tiếng gõ lạch cạch của người gác đêm vẳng lại trong vườn. SEREBRAKOFF đang thiu thiu ngủ trên chiếc ghế bành cạnh cửa sổ mở, còn HELENA ngồi bên cạnh, cũng đang mơ màng.

SEREBRAKOFF. [Choàng tỉnh] Ai đấy? Sonia phải không?

HELENA. Là em đây.

SEREBRAKOFF. Ồ, Nelly đấy à. Cơn đau này không sao chịu nổi.

HELENA. Khăn choàng của anh bị tuột rồi. [Cô đắp lại khăn cho đôi chân ông] Để em đóng cửa sổ nhé.

SEREBRAKOFF. Không, cứ để mở; anh đang ngạt thở đây. Vừa nãy anh mơ thấy chân trái mình là của người khác, đau đến mức tỉnh cả ngủ. Anh không tin đây là bệnh gút, giống thấp khớp hơn. Mấy giờ rồi?

HELENA. Mười hai giờ rưỡi. [Khoảng lặng.]

SEREBRAKOFF. Ngày mai em tìm mấy tác phẩm của Batushka trong thư viện cho anh nhé. Anh nghĩ chúng ta có đấy.

HELENA. Cái gì cơ ạ?

SEREBRAKOFF. Sáng mai tìm Batushka cho anh; anh nhớ là chúng ta từng có nó. Sao anh lại thấy khó thở thế này?

HELENA. Anh mệt quá; đây là đêm thứ hai anh không ngủ được rồi.

SEREBRAKOFF. Người ta bảo Turgenieff bị đau thắt ngực do bệnh gút. Anh e là mình cũng đang bị đau thắt ngực đây. Ôi, cái tuổi già kinh khủng, đáng nguyền rủa này! Từ lúc già đi, anh đâm ghét chính mình, và chắc chắn, anh cũng đáng ghét trong mắt tất cả các em nữa.

HELENA. Anh nói như thể chúng em là người có lỗi khiến anh già đi vậy.

SEREBRAKOFF. Anh đáng ghét với em hơn bất cứ ai.

HELENA đứng dậy đi chỗ khác, ngồi xuống ở một khoảng cách xa.

SEREBRAKOFF. Đương nhiên là em đúng rồi. Anh đâu có ngu; anh hiểu em nghĩ gì. Em còn trẻ, khỏe mạnh, xinh đẹp, đang khao khát sống, còn anh là một ông già lẩm cẩm, gần như là người chết rồi. Anh đâu có không biết điều đó? Đương nhiên anh thấy sống lâu thế này thật ngu ngốc, nhưng hãy đợi đấy! Chẳng bao lâu nữa anh sẽ giải thoát cho tất cả các em. Đời anh không kéo dài được bao lâu nữa đâu.

HELENA. Anh đang làm quá sức chịu đựng của em đấy. Làm ơn im lặng đi, vì Chúa!

SEREBRAKOFF. Hóa ra, nhờ có anh mà sức chịu đựng của mọi người đều bị quá tải; ai nấy đều khốn khổ, chỉ mình anh là đang tận hưởng niềm vui chiến thắng. Ôi, vâng, tất nhiên rồi!

HELENA. Im đi! Anh đang hành hạ em đấy.

SEREBRAKOFF. Anh hành hạ tất cả mọi người. Tất nhiên rồi.

HELENA. [Khóc] Không thể chịu nổi nữa! Nói cho em biết, anh muốn em làm gì nào?

SEREBRAKOFF. Không gì cả.

HELENA. Vậy thì làm ơn im lặng đi.

SEREBRAKOFF. Thật buồn cười là mọi người nghe lời Ivan và bà mẹ lẩm cẩm của nó, nhưng ngay khi anh mở miệng là tất cả các em bắt đầu cảm thấy bị đối xử tệ. Đến tiếng nói của anh các em cũng không chịu nổi. Ngay cả khi anh đáng ghét, ngay cả khi anh là một kẻ bạo chúa ích kỷ, thì ở cái tuổi này anh chẳng có quyền được như vậy sao? Anh không xứng đáng được tôn trọng sao? Anh hỏi em đấy, bây giờ khi anh đã già, anh không có quyền được tôn trọng sao?

HELENA. Chẳng ai tước đoạt quyền của anh cả. [Cửa sổ đập mạnh trong gió] Gió đang nổi, em phải đóng cửa sổ lại. [Cô đóng cửa] Trời sắp mưa rồi. Quyền của anh chưa bao giờ bị ai nghi ngờ cả.

Người GÁC ĐÊM trong vườn gõ lạch cạch.

SEREBRAKOFF. Anh đã dành cả đời làm việc vì lợi ích của tri thức. Anh quen với thư viện, với giảng đường, với sự kính trọng và ngưỡng mộ của đồng nghiệp. Còn bây giờ, đột nhiên anh thấy mình bị ném vào nơi hoang dã này, bị kết án phải nhìn thấy những con người ngu ngốc giống nhau từ sáng đến tối và nghe những cuộc đối thoại phù phiếm của họ. Anh muốn sống; anh khao khát thành công, danh vọng và sự sôi động của thế giới, vậy mà giờ anh lại ở chốn lưu đày này! Ôi, thật kinh khủng khi từng phút từng giây phải đau buồn cho quá khứ đã mất, phải nhìn thấy thành công của người khác mà cứ ngồi đây, chẳng làm gì ngoài việc sợ hãi cái chết. Anh không chịu nổi! Quá sức chịu đựng của anh rồi. Và em thậm chí còn không tha thứ cho việc anh già đi!

HELENA. Hãy đợi đã, hãy kiên nhẫn đi; chỉ bốn năm năm nữa thôi chính em cũng sẽ già như vậy.

SONIA bước vào.

SONIA. Cha, cha cho gọi Bác sĩ Astroff, vậy mà khi ông ấy đến, cha lại từ chối gặp. Làm phiền người ta vô ích như vậy không hay đâu.

SEREBRAKOFF. Cha cần gì ở cái gã Astroff của con? Ông ta hiểu y học cũng như cha hiểu thiên văn học vậy.

SONIA. Chẳng lẽ chúng ta phải mời cả hội đồng y khoa đến để chữa bệnh gút cho cha sao?

SEREBRAKOFF. Cha sẽ không nói chuyện với gã điên đó!

SONIA. Tùy cha vậy. Với con thì sao cũng được. [Cô ngồi xuống.]

SEREBRAKOFF. Mấy giờ rồi?

HELENA. Một giờ.

SEREBRAKOFF. Trong này ngột ngạt quá. Sonia, đưa cha cái chai trên bàn.

SONIA. Đây ạ. [Cô đưa cho ông lọ thuốc.]

SEREBRAKOFF. [Gắt gỏng] Không, không phải cái đó! Con không hiểu ý cha sao? Cha không thể nhờ con làm việc gì hay sao?

SONIA. Xin cha đừng bới móc con nữa. Có người có thể thích điều đó, nhưng cha làm ơn hãy tha cho con, vì con không thích. Vả lại, con không có thời gian; mai chúng ta phải cắt cỏ khô rồi và con phải dậy sớm.

VOITSKI bước vào, mặc áo choàng dài và cầm nến.

VOITSKI. Bão sắp đến rồi. [Chớp lóe] Kia rồi! Đi ngủ đi, Helena và Sonia. Tôi đến thay các cô đây.

SEREBRAKOFF. [Hoảng sợ] Không, kh-không, không! Đừng để tôi lại một mình với hắn! Ôi, đừng. Hắn sẽ lại bắt đầu giáo huấn tôi.

VOITSKI. Nhưng anh phải để họ nghỉ ngơi một chút chứ. Hai đêm rồi họ chưa ngủ.

SEREBRAKOFF. Vậy thì để họ đi ngủ, còn anh cũng biến đi! Cảm ơn. Tôi khẩn khoản yêu cầu anh đi cho. Vì tình bạn trước đây của chúng ta, đừng phản đối nữa. Chúng ta sẽ nói chuyện lúc khác...

VOITSKI. Tình bạn trước đây của chúng ta! Trước đây của chúng ta...

SONIA. Im đi, Bác Vanya!

SEREBRAKOFF. [Với vợ] Em yêu, đừng để anh lại một mình với hắn. Hắn sẽ bắt đầu giáo huấn anh đấy.

VOITSKI. Thật nực cười.

MARINA bước vào, cầm theo nến.

SONIA. Vú phải đi ngủ đi, muộn rồi.

MARINA. Ta chưa dọn dẹp trà nước. Chưa đi ngủ được.

SEREBRAKOFF. Chẳng ai đi ngủ được cả. Tất cả đều kiệt sức rồi, chỉ mình ta là đang tận hưởng niềm hạnh phúc trọn vẹn.

MARINA. [Tiến lại gần SEREBRAKOFF và nói dịu dàng] Có chuyện gì thế, ông chủ? Đau lắm sao? Chân tôi cũng đau, đau lắm đây này. [Sắp xếp khăn choàng quanh chân ông] Ông bị bệnh này lâu rồi. Mẹ quá cố của con bé Sonia cũng từng thức cùng ông, tận tụy chăm sóc ông đến kiệt sức. Cô ấy thương ông lắm. [Khoảng lặng] Người già cũng cần được thương hại như người trẻ thôi, nhưng chẳng hiểu sao chẳng ai quan tâm đến họ cả. [Cô hôn lên vai SEREBRAKOFF] Đi thôi, ông chủ, để tôi pha cho ông chút trà bồ đề và làm ấm đôi chân tội nghiệp của ông. Tôi sẽ cầu nguyện Chúa cho ông.

SEREBRAKOFF. [Cảm động] Đi thôi, Marina.

MARINA. Chân tôi đau quá, ôi, đau lắm! [Bà và SONIA dìu SEREBRAKOFF ra ngoài] Mẹ của Sonia ngày xưa cũng từng thức trắng vì đau khổ và khóc than. Lúc đó con vẫn còn nhỏ và khờ dại lắm, Sonia ạ. Đi nào, đi nào, ông chủ.

SEREBRAKOFF, SONIA và MARINA đi ra.

HELENA. Em hoàn toàn kiệt sức vì ông ấy rồi, đứng không vững nữa.

VOITSKI. Cô kiệt sức vì ông ấy, còn tôi thì kiệt sức vì chính bản thân mình. Ba đêm rồi tôi không ngủ.

HELENA. Nhà này có chuyện gì không ổn. Mẹ anh chẳng ưa gì ngoài mấy cuốn sách nhỏ và ông giáo sư; giáo sư thì bực bội, ông ấy không tin em, và sợ anh; Sonia thì giận cha nó, giận cả em, và hai tuần nay chẳng nói chuyện với em; em đã đến giới hạn sức chịu đựng của mình rồi, và hôm nay ít nhất đã có hai mươi lần em chực òa khóc. Nhà này có chuyện gì không ổn rồi.

VOITSKI. Đừng suy diễn nữa.

HELENA. Anh là người có học và thông minh, Ivan, và chắc anh cũng hiểu rằng thế giới này không bị hủy diệt bởi những kẻ thủ ác hay những đám cháy, mà bởi lòng căm thù, sự độc địa và tất cả những lời đồn thổi ác ý này. Anh có trách nhiệm phải làm hòa, chứ không phải gầm gừ với mọi thứ.

VOITSKI. Hãy giúp tôi làm hòa với chính mình trước đã. Em yêu! [Nắm lấy tay cô.]

HELENA. Buông ra! [Cô giật tay lại] Đi đi!

VOITSKI. Chẳng bao lâu nữa mưa sẽ tạnh, và vạn vật sẽ thở phào, bừng tỉnh tươi mới. Chỉ mình tôi là không được cơn bão gột rửa. Ngày đêm suy nghĩ đó cứ ám ảnh tôi như một con quỷ, rằng cuộc đời tôi đã mất đi mãi mãi. Quá khứ của tôi chẳng tính làm gì, vì tôi đã phung phí nó vào những chuyện vặt vãnh, còn hiện tại thì lại trượt dài một cách khủng khiếp! Tôi phải làm gì với cuộc đời và tình yêu của mình đây? Chúng sẽ đi về đâu? Cảm xúc tuyệt vời này của tôi sẽ bị lãng phí và mất đi như tia nắng mặt trời rơi xuống vực thẳm đen tối, và cuộc đời tôi cũng sẽ theo đó mà tan biến.

HELENA. Em như tê liệt khi anh nói với em về tình yêu của anh, và em không biết phải trả lời anh thế nào. Hãy tha lỗi cho em, em chẳng còn gì để nói với anh cả. [Cô cố đi ra] Chúc ngủ ngon!

VOITSKI. [Chặn đường] Nếu em biết tôi bị dày vò thế nào bởi ý nghĩ rằng bên cạnh tôi trong ngôi nhà này còn một cuộc đời nữa đang mất đi mãi mãi—đó là cuộc đời em! Em đang chờ đợi điều gì? Triết lý đáng nguyền rủa nào đang cản đường em? Ồ, hãy hiểu cho, hãy hiểu cho...

HELENA. [Nhìn anh chăm chú] Ivan, anh say rồi!

VOITSKI. Có lẽ. Có lẽ vậy.

HELENA. Bác sĩ đâu?

VOITSKI. Ở trong đó, đang qua đêm với tôi. Có lẽ tôi say thật, có lẽ vậy; chuyện gì cũng có thể xảy ra.

HELENA. Hai người vừa uống rượu với nhau à? Sao anh lại làm thế?

VOITSKI. Vì làm thế tôi mới nếm được chút mùi vị cuộc đời. Hãy để tôi làm vậy đi, Helena!

HELENA. Anh đâu có hay uống rượu, và anh cũng chưa từng nói nhiều như vậy. Đi ngủ đi, em mệt vì anh rồi.

VOITSKI. [Quỳ sụp xuống trước mặt cô] Người yêu của anh, người đẹp của anh...

HELENA. [Giận dữ] Để tôi yên! Thực sự, chuyện này đã trở nên quá khó chịu rồi.

HELENA đi ra. Khoảng lặng.

VOITSKI [Một mình] Cô ấy đi rồi! Tôi gặp cô ấy lần đầu cách đây mười năm, ở nhà chị gái cô ấy, khi cô ấy mười bảy còn tôi ba mươi bảy. Tại sao lúc đó tôi không yêu cô ấy rồi cầu hôn? Lẽ ra chuyện đó đã quá dễ dàng! Và bây giờ cô ấy đã là vợ tôi. Phải, đêm nay cả hai chúng tôi sẽ bị cơn bão đánh thức, cô ấy sẽ sợ hãi, nhưng tôi sẽ ôm cô ấy vào lòng và thì thầm: "Đừng sợ! Có anh đây rồi." Ôi, giấc mơ mê hoặc, ngọt ngào đến mức tôi phải bật cười khi nghĩ đến nó. [Anh cười] Nhưng lạy Chúa! Đầu tôi quay cuồng! Tại sao tôi lại già thế này? Tại sao cô ấy không hiểu tôi? Tôi ghét tất cả thứ văn vẻ đó của cô ấy, thứ đạo đức nhàn rỗi đó, cái chuyện bàn tán vô lý về sự hủy diệt của thế giới—[Khoảng lặng] Ôi, tôi đã bị lừa dối biết bao! Nhiều năm trời tôi đã tôn sùng lão giáo sư mắc bệnh gút khốn khổ kia. Sonia và tôi đã vắt kiệt điền trang này vì ông ta. Chúng tôi đã đổi bơ, sữa đông và đậu lấy tiền như những kẻ hà tiện, chưa bao giờ giữ lại một mẩu cho mình, chỉ để gom góp từng đồng xu gửi cho ông ta. Tôi từng tự hào về ông ta và học vấn của ông ta; tôi đón nhận mọi lời nói và bài viết của ông ta như những chân lý truyền cảm hứng, còn bây giờ? Bây giờ ông ta đã nghỉ hưu, và tổng kết cuộc đời ông ta là gì? Một con số không! Ông ta hoàn toàn vô danh, và danh tiếng của ông ta đã vỡ tan như bong bóng xà phòng. Tôi đã bị lừa dối; bây giờ tôi thấy rõ điều đó, bị lừa dối một cách hèn hạ.

ASTROFF bước vào. Ông mặc áo khoác, nhưng không mặc áo ghi-lê hay đeo cà vạt, và hơi say.

TELEGIN đi theo ông, cầm một cây đàn guitar.

ASTROFF. Chơi đi!

TELEGIN. Nhưng mọi người đều đang ngủ mà.

ASTROFF. Chơi đi!

TELEGIN bắt đầu gảy đàn khe khẽ.

ASTROFF. Ở đây chỉ có mình anh thôi à? Không có phụ nữ nào quanh đây chứ? [Hát với hai tay chống nạnh.]

"Túp lều lạnh lẽo, lửa đã tàn;

Chủ nhân ngả đầu nơi đâu đây?"

Cơn bão đã đánh thức tôi. Trận mưa lớn quá. Mấy giờ rồi?

VOITSKI. Quỷ mới biết được.

ASTROFF. Tôi tưởng mình vừa nghe thấy giọng Helena.

VOITSKI. Cô ấy vừa ở đây lúc nãy.

ASTROFF. Người phụ nữ đẹp quá! [Nhìn những lọ thuốc trên bàn] Thuốc à? Chúng ta có nhiều loại thật; đơn thuốc từ Moscow, từ Kharkoff, từ Tula! Chà, ông ta đã quấy rầy tất cả các thành phố của nước Nga bằng bệnh gút của mình! Ông ta ốm thật hay chỉ giả vờ vậy?

VOITSKI. Ông ấy ốm thật.

ASTROFF. Đêm nay anh bị làm sao thế? Anh có vẻ buồn. Có phải vì anh thương hại ông giáo sư không?

VOITSKI. Để tôi yên.

ASTROFF. Hay là đang yêu vợ của giáo sư?

VOITSKI. Cô ấy là bạn tôi.

ASTROFF. Đã là bạn rồi ư?

VOITSKI. Ý anh "đã là" là sao?

ASTROFF. Một người phụ nữ chỉ có thể trở thành bạn của đàn ông sau khi đã là người quen rồi đến người yêu—sau đó cô ấy mới thành bạn.

VOITSKI. Triết lý thô tục gì vậy!

ASTROFF. Anh nói sao? Phải, tôi phải thú nhận là mình đang trở nên thô tục, nhưng anh thấy đấy, tôi đang say. Tôi thường chỉ uống như thế này mỗi tháng một lần. Những lúc như thế này, sự táo bạo và gan dạ của tôi không còn giới hạn. Tôi cảm thấy mình có thể làm được mọi thứ. Tôi thực hiện những ca mổ khó nhất và làm chúng một cách xuất sắc. Những kế hoạch rực rỡ nhất cho tương lai hình thành trong đầu tôi. Tôi không còn là gã bác sĩ ngốc nghếch tội nghiệp nữa, mà là người ân nhân vĩ đại nhất của nhân loại. Tôi phát triển hệ thống triết học của riêng mình và tất cả các anh dường như bò rạp dưới chân tôi như những côn trùng hay vi khuẩn vậy. [Với TELEGIN] Chơi đi, Waffles!

TELEGIN. Bạn hiền ơi, tôi rất muốn, nhưng hãy nghe lý lẽ một chút; mọi người trong nhà đều đang ngủ cả.

ASTROFF. Chơi đi!

TELEGIN gảy đàn khe khẽ.

ASTROFF. Tôi muốn uống thêm. Nào, chúng ta vẫn còn chút rượu mạnh. Và rồi, ngay khi trời sáng, anh sẽ về nhà cùng tôi. [Ông nhìn thấy SONIA, người vừa bước vào lúc đó.]

ASTROFF. Xin lỗi cô, tôi không đeo cà vạt.

[Ông bước nhanh ra ngoài, TELEGIN theo sau.]

SONIA. Bác Vanya, bác và bác sĩ đã uống rượu! Hai gã đồng hành tốt bụng lại tụ tập với nhau! Ông ấy thì không nói làm gì, ông ấy vẫn luôn như vậy, nhưng sao bác lại theo gương ông ấy? Ở tuổi của bác nhìn như vậy thật kinh khủng.

VOITSKI. Tuổi tác chẳng liên quan gì cả. Khi cuộc sống thực không còn thì người ta phải tạo ra ảo ảnh. Thà có còn hơn không.

SONIA. Cỏ khô của chúng ta cắt hết rồi và đang thối rữa trong những ngày mưa này, vậy mà bác lại bận tạo ra ảo ảnh! Bác bỏ bê trang trại hoàn toàn rồi. Con đã làm hết mọi việc một mình đến kiệt sức—[Hoảng sợ] Bác! Mắt bác đầy nước mắt kìa!

VOITSKI. Nước mắt ư? Vô lý, mắt tôi làm gì có nước mắt. Lúc nãy cháu nhìn bác cứ như mẹ cháu hồi còn sống vậy, con yêu ạ—[Anh háo hức hôn lên mặt và tay cô] Em gái ơi, em gái yêu quý nhất của anh, em đang ở đâu? À, nếu em biết, nếu em chỉ cần biết thôi!

SONIA. Nếu mẹ biết điều gì, thưa bác?

VOITSKI. Trái tim tôi đang vỡ vụn. Thật khủng khiếp. Nhưng dù sao đi nữa. Tôi phải đi đây. [Anh đi ra.]

SONIA. [Gõ cửa] Bác sĩ Astroff! Bác sĩ còn thức không? Làm ơn ra đây một phút.

ASTROFF. [Sau cánh cửa] Một lát nữa.

Ông xuất hiện sau vài giây. Ông đã đeo cà vạt và mặc áo ghi-lê.

ASTROFF. Cô muốn gì?

SONIA. Tùy bác uống bao nhiêu tùy thích nếu bác không thấy nó ghê tởm, nhưng con khẩn khoản xin bác đừng để bác cháu làm thế. Điều đó không tốt cho bác ấy.

ASTROFF. Được rồi; chúng tôi sẽ không uống nữa. Tôi đi về ngay bây giờ. Quyết định vậy đi. Lúc đánh xe xong chắc cũng vừa rạng đông.

SONIA. Trời vẫn còn mưa; hãy đợi đến sáng đi bác.

ASTROFF. Cơn bão đang tan dần. Đây chỉ là phần rìa của nó thôi. Tôi phải đi. Và làm ơn đừng bắt tôi đến khám cho cha cô nữa. Tôi bảo ông ấy bị gút, ông ấy lại bảo là thấp khớp. Tôi bảo ông ấy nằm nghỉ, ông ấy lại ngồi dậy. Hôm nay ông ấy từ chối không gặp tôi nữa.

SONIA. Ông ấy đã được nuông chiều quá rồi. [Cô nhìn vào tủ ly] Bác có muốn ăn chút gì không?

ASTROFF. Có, làm ơn. Tôi nghĩ là tôi sẽ ăn.

SONIA. Con thích ăn đêm lắm. Chắc chắn chúng ta sẽ tìm thấy thứ gì đó ở đây. Người ta nói cha con đã chinh phục được rất nhiều người trong đời, và phụ nữ đã nuông chiều ông ấy. Đây, có ít phô mai cho bác đây.

[Họ đứng ăn cạnh tủ ly.]

ASTROFF. Cả ngày nay tôi chưa ăn gì. Cha cô có bản tính rất khó chiều. [Ông lấy một chai rượu ra khỏi tủ ly] Tôi uống chút nhé? [Ông tự rót cho mình một ly vodka] Chúng ta chỉ có hai người ở đây, tôi có thể nói thẳng. Cô biết không, tôi không thể chịu nổi việc sống trong căn nhà này dù chỉ một tháng? Bầu không khí này sẽ làm tôi ngạt thở. Có cha cô, hoàn toàn chìm đắm trong sách vở và bệnh gút của mình; có Bác Vanya của cô với chứng bệnh tưởng, bà cô, và cuối cùng, mẹ kế của cô—

SONIA. Cô ấy thì sao ạ?

ASTROFF. Một con người nên hoàn thiện về mọi mặt: khuôn mặt, y phục, trí tuệ, tư tưởng. Mẹ kế của cô, tất nhiên, nhìn rất đẹp, nhưng cô không thấy sao? Cô ấy chẳng làm gì ngoài việc ngủ, ăn, đi dạo và mê hoặc chúng ta, thế thôi. Cô ấy không có trách nhiệm gì cả, mọi việc đều có người làm cho—tôi nói đúng chứ? Và một cuộc sống nhàn rỗi không bao giờ có thể là một cuộc sống thuần khiết. [Khoảng lặng] Tuy nhiên, có thể tôi đang đánh giá cô ấy quá khắt khe. Giống như Bác Vanya của cô, tôi không hài lòng với cuộc sống, và vì thế chúng tôi đều là những kẻ hay cằn nhằn.

SONIA. Bác không hài lòng với cuộc sống ư?

ASTROFF. Tôi thích cuộc sống như nó vốn là, nhưng tôi ghét và khinh bỉ nó ở một ngôi làng nhỏ nước Nga, và về cuộc sống cá nhân của tôi, lạy Chúa! Chẳng có chút gì đáng cứu vãn ở đó cả. Cô đã bao giờ để ý chưa, nếu cô đang cưỡi ngựa qua một khu rừng tối vào ban đêm và nhìn thấy một ánh sáng nhỏ le lói phía trước, cô sẽ quên đi sự mệt mỏi, bóng tối và những cành cây nhọn quất vào mặt mình như thế nào không? Tôi làm việc, điều đó cô biết—làm việc như không một ai trong vùng này làm. Số phận cứ quất tôi đi mà không cho nghỉ ngơi; có những lúc tôi đau đớn không chịu nổi và tôi chẳng thấy ánh sáng nào phía trước. Tôi không có hy vọng; tôi không thích con người. Đã lâu rồi tôi không yêu ai.

SONIA. Bác không yêu ai ư?

ASTROFF. Không một linh hồn nào. Tôi chỉ cảm thấy một sự dịu dàng nào đó đối với vú già của cô vì chuyện xưa nghĩa cũ. Nông dân thì ai cũng như ai; họ ngu dốt và sống trong bùn đất, còn những người có học thì khó hòa hợp. Người ta chán ngấy họ. Tất cả bạn bè tốt của chúng ta đều nhỏ nhen, nông cạn và không nhìn xa hơn mũi mình; một từ thôi, họ thật nhàm chán. Những kẻ có não thì lại cuồng loạn, bị ám ảnh bởi thói tự phân tích. Họ rên rỉ, họ căm ghét, họ bới lông tìm vết khắp nơi với sự sắc sảo bệnh hoạn. Họ lẻn đến chỗ tôi từ một phía, nhìn tôi bằng khóe mắt và nói: "Gã đó là kẻ điên," "Gã đó là kẻ huênh hoang." Hoặc, nếu không biết gán cho tôi cái mác nào khác, họ nói tôi kỳ quặc. Tôi thích rừng cây; thế là kỳ quặc. Tôi không ăn thịt; thế cũng là kỳ quặc nốt. Những mối quan hệ đơn giản, tự nhiên giữa người với người hay người với thiên nhiên không hề tồn tại. [Ông cố đi ra; SONIA ngăn ông lại.]

SONIA. Con cầu xin bác, con khẩn khoản xin bác, đừng uống nữa!

ASTROFF. Tại sao không?

SONIA. Điều đó thật không xứng đáng với bác. Bác là người có giáo dục, giọng bác ngọt ngào, bác thậm chí còn—hơn bất kỳ ai con biết—đẹp trai. Tại sao bác lại muốn giống những người bình dân thường uống rượu và đánh bài? Ôi, đừng, con cầu xin bác! Bác luôn nói rằng con người chẳng tạo ra được gì, mà chỉ phá hủy những gì thiên nhiên ban tặng. Tại sao, ôi, tại sao bác lại phá hủy chính mình? Ôi, đừng, con khẩn khoản xin bác đừng làm vậy! Con cầu xin bác!

ASTROFF. [Đưa tay cho cô] Tôi sẽ không uống nữa.

SONIA. Hãy hứa với con đi.

ASTROFF. Tôi xin lấy danh dự ra thề.

SONIA. [Nắm chặt tay ông] Cảm ơn bác.

ASTROFF. Tôi đã dứt khoát rồi. Cô thấy đấy, tôi đã hoàn toàn tỉnh táo trở lại, và tôi sẽ giữ như vậy cho đến hết đời. [Ông nhìn đồng hồ] Nhưng, như tôi đã nói, cuộc đời chẳng có gì cho tôi cả; đường chạy của tôi đã xong. Tôi già rồi, tôi mệt mỏi, tôi tầm thường; các giác quan của tôi đã chết. Tôi không bao giờ có thể gắn bó với ai được nữa. Tôi không yêu ai, và sẽ không bao giờ yêu! Chỉ có vẻ đẹp mới có quyền làm tôi rung động lúc này. Tôi bị nó làm cho lay động sâu sắc. Helena có thể làm tôi mê muội trong một ngày nếu cô ấy muốn, nhưng đó không phải là tình yêu, đó không phải là sự gắn bó—

[Ông rùng mình và lấy tay che mặt.]

SONIA. Sao thế bác?

ASTROFF. Không có gì. Trong Mùa Chay, một bệnh nhân của tôi đã chết khi đang gây mê.

SONIA. Đã đến lúc quên chuyện đó đi rồi. [Khoảng lặng] Bác sĩ, nói cho con biết, nếu con có một người bạn hoặc em gái, và nếu bác biết rằng cô ấy, chà—yêu bác, bác sẽ làm gì?

ASTROFF. [Nhún vai] Tôi không biết. Tôi không nghĩ mình sẽ làm gì cả. Tôi sẽ làm cho cô ấy hiểu rằng tôi không thể đáp lại tình cảm của cô ấy—tuy nhiên, tâm trí tôi bây giờ không bận tâm đến những chuyện đó. Tôi phải đi ngay nếu muốn kịp khởi hành. Tạm biệt, cô gái nhỏ của tôi. Cứ đà này chúng ta sẽ đứng đây nói chuyện đến sáng mất. [Ông bắt tay cô] Tôi sẽ đi ra qua phòng khách, vì tôi sợ Bác Vanya của cô có thể giữ tôi lại. [Ông đi ra.]

SONIA. [Một mình] Không một lời nào! Trái tim và tâm hồn ông ấy vẫn khóa kín với con, và vậy mà vì lý do nào đó con lại thấy hạnh phúc lạ thường. Con tự hỏi tại sao? [Cô cười sung sướng] Con đã nói ông ấy là người có giáo dục, đẹp trai và giọng nói rất ngọt ngào. Con có nhầm không nhỉ? Con vẫn cảm thấy giọng nói ấy rung động trong không trung; nó vuốt ve con. [Vặn tay] Ôi! Thật kinh khủng khi là người xấu xí! Con xấu xí, con biết chứ. Khi con từ nhà thờ ra chủ nhật trước, con nghe loáng thoáng một người đàn bà nói: "Nó là một cô gái tốt bụng, quý mến, nhưng tiếc là nó xấu xí quá!" Xấu xí quá!

HELENA bước vào và mở toang cửa sổ.

HELENA. Bão tan rồi. Không khí thật dễ chịu! [Khoảng lặng] Bác sĩ đâu rồi?

SONIA. Ông ấy đi rồi. [Khoảng lặng.]

HELENA. Sonia!

SONIA. Dạ?

HELENA. Em còn giận chị đến bao giờ nữa? Chúng ta đâu có làm hại nhau. Sao không làm bạn đi? Chúng ta chịu đựng đủ rồi.

SONIA. Chính con—[Cô ôm chầm lấy HELENA] Chúng ta làm hòa đi.

HELENA. Với cả trái tim chị. [Cả hai đều xúc động.]

SONIA. Cha đã đi ngủ chưa ạ?

HELENA. Chưa, ông ấy vẫn đang ngồi trong phòng khách. Chúa mới biết tại sao em và chị lại không nói chuyện với nhau suốt mấy tuần liền. [Nhìn thấy tủ ly mở] Ai đã để tủ ly mở thế này?

SONIA. Bác sĩ Astroff vừa ăn khuya xong ạ.

HELENA. Có ít rượu kìa. Chúng ta hãy làm lễ đóng dấu tình bạn này nhé.

SONIA. Vâng, làm đi ạ.

HELENA. Chỉ một ly thôi. [Cô rót đầy một ly rượu] Vậy là, chúng ta là bạn nhé, được không?

SONIA. Vâng. [Họ cùng uống và hôn nhau] Con đã muốn làm bạn từ lâu rồi, nhưng chẳng hiểu sao, con cứ thấy ngại. [Cô khóc.]

HELENA. Sao em lại khóc?

SONIA. Con không biết. Không có gì đâu ạ.

HELENA. Thôi nào, thôi nào, đừng khóc. [Cô khóc] Ngốc quá! Bây giờ chị cũng khóc theo đây này. [Khoảng lặng] Em giận chị vì em nghĩ chị lấy cha em vì tiền, nhưng đừng tin những lời đàm tiếu em nghe được. Chị thề với em là chị đã lấy ông ấy vì tình yêu. Chị đã bị mê hoặc bởi danh tiếng và học vấn của ông ấy. Bây giờ chị biết đó không phải là tình yêu đích thực, nhưng vào thời điểm đó nó có vẻ là thật. Chị vô tội, vậy mà đôi mắt thông minh, đa nghi của em cứ trừng phạt chị vì một tội ác tưởng tượng kể từ khi chị cưới ông ấy.

SONIA. Hòa bình, hòa bình! Chúng ta hãy quên quá khứ đi.

HELENA. Em đừng nhìn người ta như vậy nữa. Không hợp với em đâu. Em phải tin tưởng mọi người, nếu không cuộc sống sẽ không thể tồn tại được.

SONIA. Nói thật cho con biết, như một người bạn, chị có hạnh phúc không?

HELENA. Thật lòng là không.

SONIA. Con biết mà. Một câu hỏi nữa: chị có ước chồng mình trẻ hơn không?

HELENA. Em là con nít thật đấy! Tất nhiên là có chứ. Hỏi tiếp đi, hỏi gì nữa đi.

SONIA. Chị có thích bác sĩ không?

HELENA. Có, thích lắm.

SONIA. [Cười] Trông con ngốc quá phải không chị? Ông ấy vừa mới đi ra thôi, mà giọng ông ấy vẫn văng vẳng bên tai con; con nghe tiếng bước chân ông ấy; con thấy khuôn mặt ông ấy trong khung cửa sổ tối đen. Để con nói hết những gì trong tim con! Nhưng không, con không thể nói to như vậy được. Con thấy xấu hổ. Vào phòng con đi để con kể cho chị nghe ở trong đó. Chị thấy con ngốc lắm phải không? Kể cho con nghe về ông ấy đi.

HELENA. Chị có thể nói gì đây?

SONIA. Ông ấy thông minh. Ông ấy làm được mọi thứ. Ông ấy có thể chữa bệnh cho người ốm, và trồng rừng.

HELENA. Vấn đề không phải là y học hay rừng cây đâu em yêu, ông ấy là một thiên tài. Em có biết điều đó nghĩa là gì không? Nghĩa là ông ấy dũng cảm, sâu sắc và có cái nhìn sáng suốt. Ông ấy trồng một cái cây và tâm trí ông ấy bay xa một nghìn năm vào tương lai, và ông ấy nhìn thấy viễn cảnh hạnh phúc của nhân loại. Những người như ông ấy hiếm lắm và cần được yêu thương. Nếu ông ấy có uống rượu và đôi khi hành xử thô lỗ thì sao? Một thiên tài ở Nga không thể là một vị thánh được. Ông ấy sống ở đó, bị cắt đứt khỏi thế giới bởi giá lạnh, bão tố và những con đường bùn lầy không đáy vô tận, bao quanh là những con người thô kệch bị nghèo đói và bệnh tật đè bẹp, cuộc đời ông ấy là một cuộc đấu tranh liên tục, không bao giờ được nghỉ ngơi một ngày; làm sao một người có thể sống như vậy trong bốn mươi năm mà vẫn giữ mình tỉnh táo và không hoen ố được? [Hôn SONIA] Chị chúc em hạnh phúc với cả trái tim mình; em xứng đáng được như vậy. [Cô đứng dậy] Còn chị, chị là một người phụ nữ vô dụng, phù phiếm. Chị luôn luôn phù phiếm; trong âm nhạc, trong tình yêu, trong chính ngôi nhà của chồng chị—một từ thôi, trong mọi thứ. Khi nghĩ kỹ lại, Sonia ạ, chị thực sự rất, rất bất hạnh. [Đi đi lại lại đầy kích động] Hạnh phúc không bao giờ có thể tồn tại cho chị trên thế giới này. Không bao giờ. Sao em lại cười?

SONIA. [Vừa cười vừa lấy tay che mặt] Em hạnh phúc quá, hạnh phúc quá!

HELENA. Chị muốn nghe nhạc. Chị có thể chơi một chút.

SONIA. Ồ, chị chơi đi, chơi đi! [Cô ôm chầm lấy HELENA] Giờ này con không thể nào ngủ được. Chị chơi đi!

HELENA. Ừ, chị sẽ chơi. Cha em vẫn còn thức. Âm nhạc làm ông ấy khó chịu khi ông ấy ốm, nhưng nếu ông ấy cho phép thì chị sẽ chơi một chút. Đi đi, Sonia, hỏi cha em đi.

SONIA. Vâng ạ.

[Cô đi ra. Tiếng gõ lạch cạch của người GÁC ĐÊM vẳng lại trong vườn.]

HELENA. Đã lâu rồi tôi không nghe nhạc. Và bây giờ, tôi sẽ ngồi chơi, và khóc như một kẻ ngốc. [Nói vọng ra cửa sổ] Có phải bác đang gõ đấy không, Ephim?

GIỌNG NGƯỜI GÁC ĐÊM. Là tôi đây.

HELENA. Đừng làm ồn nữa. Ông chủ của bác đang ốm.

GIỌNG NGƯỜI GÁC ĐÊM. Tôi đi ngay đây. [Huýt sáo một giai điệu.]

SONIA. [Quay lại] Ông ấy bảo không ạ.

Màn hạ.