Phòng khách trong nhà của SEREBRAKOFF. Có ba cánh cửa: một ở bên phải, một ở bên trái, và một ở chính giữa căn phòng. VOITSKI và SONIA đang ngồi. HELENA đi lại, chìm trong suy nghĩ.

VOITSKI. Giáo sư bảo chúng ta có mặt ở đây lúc một giờ. [Nhìn đồng hồ] Bây giờ là một giờ kém mười lăm. Xem ra ông ấy có điều gì muốn thông báo với mọi người.

HELENA. Chắc là chuyện công việc thôi.

VOITSKI. Xưa nay ông ta có biết làm ăn gì đâu. Viết lách dăm ba câu nhảm nhí, càu nhàu, và tự gặm nhấm sự ghen tuông của mình; đó là tất cả những gì ông ta biết làm.

SONIA. [Trách móc] Cậu!

VOITSKI. Thôi được rồi. Tôi xin lỗi. [Chỉ tay về phía HELENA] Nhìn cô ấy kìa. Đi qua đi lại chỉ vì rảnh rỗi sinh nông nổi. Thật là một bức tranh xinh đẹp làm sao.

HELENA. Tôi lấy làm lạ là anh không thấy chán khi cứ lải nhải hoài một điệp khúc từ sáng đến tối. [Tuyệt vọng] Tôi sắp chết vì sự tẻ nhạt này rồi đây. Tôi phải làm gì bây giờ?

SONIA. [Nhún vai] Có rất nhiều việc để làm nếu chị muốn.

HELENA. Chẳng hạn như?

SONIA. Chị có thể giúp quản lý nhà cửa, dạy học cho bọn trẻ, chăm sóc người bệnh—chừng đó chưa đủ sao? Trước khi chị và bố đến, Bác Vanya và em vẫn thường tự mình đi chợ buôn bột mì đấy thôi.

HELENA. Tôi chẳng biết gì về những chuyện đó, hơn nữa, chúng không làm tôi hứng thú. Chỉ trong tiểu thuyết phụ nữ mới ra ngoài dạy học và chữa bệnh cho nông dân; sao tôi có thể đột ngột bắt đầu làm những việc ấy chứ?

SONIA. Sao chị lại có thể sống ở đây mà không làm gì chứ? Đợi một chút đi, rồi chị sẽ quen với tất cả thôi. [Ôm lấy cô] Đừng buồn nữa, chị yêu. [Cười] Chị cảm thấy khổ sở, bứt rứt, và có vẻ không tài nào hòa nhập nổi với cuộc sống này, rồi sự bứt rứt ấy lại lây sang người khác. Nhìn Bác Vanya mà xem, giờ bác ấy chẳng làm gì ngoài việc bám theo chị như hình với bóng, còn em thì hôm nay đã bỏ dở công việc để đến đây trò chuyện với chị. Em đang đâm ra lười biếng và chẳng muốn làm tiếp nữa. Bác sĩ Astroff hầu như chẳng bao giờ đến đây; trước kia chúng em phải vất vả lắm mới nài nỉ được bác ấy ghé thăm một tháng một lần, thế mà giờ đây bác ấy đã bỏ cả việc làm lâm nghiệp lẫn phòng khám để đến đây mỗi ngày. Chị đúng là một mụ phù thủy.

VOITSKI. Sao em lại phải tàn úa ở đây cơ chứ? Nào, em yêu của anh, người đẹp của anh, hãy tỉnh táo lại đi! Dòng máu của loài tiên nước đang chảy trong huyết quản của em đấy. Ồ, sao em không cho phép bản thân mình trở thành một nàng tiên nước đi? Hãy thả lỏng bản tự nhiên ấy dù chỉ một lần trong đời; hãy yêu say đắm một linh hồn sông nước nào đó rồi lao đầu xuống một vũng sâu thẳm, để Herr Professor và tất cả chúng ta lại được rảnh tay.

HELENA. [Giận dữ] Để tôi yên! Anh thật độc ác làm sao! [Cô định bỏ đi.]

VOITSKI. [Cản lại] Thôi nào, người đẹp của anh, anh xin lỗi. [Anh hôn tay cô] Tha lỗi cho anh nhé.

HELENA. Thú nhận đi rằng anh thừa sức thử thách sự kiên nhẫn của cả một thiên thần.

VOITSKI. Để tạ lỗi, anh sẽ đi lấy mấy bông hoa mà anh đã hái cho em sáng nay: những đóa hồng mùa thu, những đóa hồng đẹp đẽ và u sầu. [Anh bước ra ngoài.]

SONIA. Những đóa hồng mùa thu, những đóa hồng đẹp đẽ và u sầu!

[Cô và HELENA đứng nhìn ra cửa sổ.]

HELENA. Đã tháng Chín rồi sao? Làm sao chúng ta có thể sống qua mùa đông dài dằng dặc ở đây cơ chứ? [Khoảng lặng] Bác sĩ đâu rồi?

SONIA. Bác ấy đang viết lách trong phòng Bác Vanya. Em rất mừng vì Bác Vanya đã đi vắng, em muốn nói chuyện với chị về một việc.

HELENA. Chuyện gì thế?

SONIA. Chuyện gì ư?

[Cô gục đầu vào ngực HELENA.]

HELENA. [Vuốt tóc cô] Thôi nào, thế là đủ rồi. Đừng thế nữa, Sonia.

SONIA. Em thật xấu xí!

HELENA. Em có mái tóc rất đẹp.

SONIA. Đừng nói thế! [Cô quay lại ngắm mình trong gương] Không, khi một người phụ nữ xấu xí, người ta luôn bảo cô ấy có mái tóc hoặc đôi mắt đẹp. Em đã yêu anh ấy suốt sáu năm nay, em yêu anh ấy hơn cả tình mẫu tử. Lúc nào em cũng như nghe thấy tiếng anh ấy bên mình suốt cả ngày. Em cảm nhận được áp lực từ bàn tay anh ấy trên tay em. Nếu ngước nhìn lên, em có như thấy anh ấy đang đến, và như chị thấy đấy, em chạy đến chỗ chị để nói về anh ấy. Bây giờ ngày nào anh ấy cũng ở đây, nhưng anh ấy chẳng bao giờ nhìn em, chẳng thèm để ý đến sự hiện diện của em. Thật là đớn đau tột cùng. Em hoàn toàn không có lấy một chút hy vọng, không, không hề có hy vọng nào cả. Lạy Chúa tôi! Xin hãy ban cho em sức mạnh để chịu đựng. Đêm qua em đã cầu nguyện suốt đêm. Em thường hay đến gần anh ấy, nói chuyện với anh ấy và nhìn sâu vào mắt anh ấy. Liêm sỉ của em mất sạch rồi. Em không còn làm chủ được bản thân nữa. Hôm qua em đã nói với Bác Vanya rằng em không thể kiềm chế nổi mình, và tất cả gia nhân đều biết chuyện đó. Ai nấy đều biết là em yêu anh ấy.

HELENA. Anh ấy có biết không?

SONIA. Không, anh ấy chẳng bao giờ để ý đến em.

HELENA. [Trầm ngâm] Anh ta là một người đàn ông kỳ lạ. Nghe này Sonia, em có cho phép chị nói chuyện với anh ta không? Chị sẽ cẩn thận, chỉ úp mở thôi. [Khoảng lặng] Thật đấy, cứ sống trong sự bấp bênh suốt ngần ấy năm trời! Hãy để chị làm việc đó!

SONIA gật đầu đồng ý.

HELENA. Tuyệt quá! Sẽ dễ dàng tìm hiểu xem anh ta có yêu em hay không thôi. Đừng xấu hổ nhé ngốc ạ, đừng lo lắng. Chị sẽ cẩn thận; anh ta sẽ không nhận ra điều gì đâu. Chúng ta chỉ muốn tìm hiểu xem là có hay không thôi, phải thế không nào? [Khoảng lặng] Và nếu câu trả lời là không, thì anh ta phải tránh xa nơi này ra, có phải vậy không?

SONIA gật đầu.

HELENA. Sẽ dễ dàng hơn nếu không phải gặp lại anh ta nữa. Chúng ta sẽ không trì hoãn việc kiểm chứng này lấy một phút. Anh ta nói có một bức ký họa muốn cho chị xem. Hãy đi và bảo anh ấy ngay rằng chị muốn gặp.

SONIA. [Vô cùng kích động] Chị sẽ nói cho em toàn bộ sự thật chứ?

HELENA. Dĩ nhiên rồi. Chị tin chắc rằng dù kết quả thế nào đi nữa, em cũng sẽ dễ chịu đựng hơn cảnh sống bấp bênh này. Hãy tin tưởng ở chị, em yêu.

SONIA. Vâng, vâng. Em sẽ nói là chị muốn xem bức ký họa của anh ấy. [Cô bắt đầu bước đi, nhưng khựng lại gần cửa và ngoái nhìn lại] Không, thà không biết còn hơn—mà lại—biết đâu vẫn còn hy vọng.

HELENA. Em đang nói gì thế?

SONIA. Không có gì đâu. [Cô bước ra ngoài.]

HELENA. [Một mình] Chẳng có nỗi đau nào lớn hơn việc biết bí mật của người khác khi mình chẳng thể giúp gì cho họ. [Chìm trong suy nghĩ] Rõ ràng là anh ta không yêu cô ấy, nhưng tại sao anh ta lại không cưới cô ấy nhỉ? Cô ấy không xinh đẹp, nhưng lại rất thông minh, trong sáng và tốt bụng, cô ấy sẽ là một người vợ tuyệt vời cho một vị bác sĩ nông thôn bằng tuổi anh ta. [Khoảng lặng] Tôi có thể hiểu được cảm giác của đứa tội nghiệp ấy. Nó sống ở đây trong sự cô độc tuyệt vọng này, xung quanh chẳng có ai ngoài những cái bóng tẻ nhạt cứ thẫn thờ lang thang nói những lời vô nghĩa và chẳng biết gì ngoài việc ăn, uống và ngủ. Thỉnh thoảng xuất hiện giữa đám người đó là bác sĩ Astroff, thật khác biệt, thật bảnh bao, thật thú vị, thật quyến rũ. Cảm giác giống như được ngắm mặt trăng mọc trong đêm tối. Ồ, được hiến dâng bản thân cho cái ôm của anh ấy! Được hòa mình vào vòng tay anh ấy! Bản thân tôi cũng hơi đem lòng yêu anh ấy rồi đấy! Phải, tôi thấy cô đơn khi không có anh ấy, và mỗi khi nghĩ đến anh ấy là tôi lại mỉm cười. Bác Vanya đó bảo rằng dòng máu của loài tiên nước đang chảy trong huyết quản tôi: "Hãy thả lỏng bản tự nhiên của mình dù chỉ một lần trong đời!" Có lẽ tôi nên làm thế chăng. Ồ, được tự do như một chú chim, bay thật xa khỏi tất cả những gương mặt ngái ngủ và những lời lẽ của các người rồi quên đi rằng các người từng tồn tại trên đời! Nhưng tôi là một kẻ hèn nhát, tôi sợ hãi; lương tâm cứ dằn vặt tôi. Ngày nào anh ấy cũng đến đây bây giờ. Tôi có thể đoán được lý do và đã cảm thấy tội lỗi rồi; tôi chỉ muốn quỳ sụp xuống chân Sonia để cầu xin sự tha thứ và khóc nghẹn.

ASTROFF bước vào tay cầm một cặp tài liệu.

ASTROFF. Chào cô? [Bắt tay cô] Cô muốn xem bức ký họa của tôi chứ?

HELENA. Vâng, anh đã hứa cho tôi xem những gì anh vừa vẽ mà. Anh có thời gian chứ?

ASTROFF. Dĩ nhiên là có rồi!

Anh đặt cặp tài liệu lên bàn, lấy bức ký họa ra và dùng đinh bấm cố định nó lên mặt bàn.

ASTROFF. Cô sinh ra ở đâu vậy?

HELENA. [Giúp anh ấy] Ở St. Petersburg.

ASTROFF. Còn học hành?

HELENA. Tại Nhạc viện ở đó.

ASTROFF. Chắc cô không thấy cuộc sống ở đây thú vị cho lắm nhỉ?

HELENA. Ồ, sao lại không chứ? Đúng là tôi không rành về vùng nông thôn lắm, nhưng tôi đã đọc rất nhiều sách về nó.

ASTROFF. Tôi có chiếc bàn làm việc riêng trong phòng Ivan. Khi đã kiệt sức hoàn toàn không thể làm tiếp được nữa, tôi dẹp hết mọi thứ và lao đến đây để đắm mình vào công việc này trong một hoặc hai tiếng đồng hồ. Ivan và cô Sonia ngồi lách cách bên những chiếc bàn tính, dế kêu rả rích, còn tôi ngồi bên cạnh họ và vẽ, cảm thấy thật ấm áp và bình yên. Nhưng tôi không hay cho phép bản thân mình hưởng thụ sự xa xỉ này đâu, chỉ mỗi tháng một lần thôi. [Chỉ vào bức tranh] Nhìn kìa! Đó là bản đồ vùng đất của chúng ta hồi năm mươi năm trước. Những sắc xanh, cả đậm lẫn nhạt, biểu thị cho những khu rừng. Như cô thấy đấy, một nửa bản đồ được bao phủ bởi rừng. Chỗ nào có vạch sọc màu đỏ trên nền xanh nghĩa là khu rừng đó có hươu đực và dê rừng sinh sống. Ngay trên hồ nước này từng có từng đàn thiên nga, ngỗng và vịt trời lớn; theo lời các cụ già kể lại, chim chóc đủ các loại nhiều vô kể. Giờ thì chúng đã biến mất như mây khói. Bên cạnh những xóm làng, cô thấy đấy, tôi có chấm phá ở đây đó các khu định cư, trang trại, hang ẩn sĩ và cối xay nước khác nhau. Vùng đất này từng nuôi dưỡng rất nhiều gia súc và ngựa, như cô có thể thấy qua lượng màu xanh dương. Chẳng hạn, hãy nhìn xem nó dày đặc ở vùng này nhường nào; từng có những đàn gia súc lớn ở đây, tính trung bình cứ mỗi nhà có ba con ngựa. [Khoảng lặng] Giờ thì nhìn xuống thấp hơn một chút. Đây là vùng đất của chúng ta hồi hai mươi lăm năm trước. Giờ đây chỉ còn một phần ba bản đồ phủ màu xanh của rừng. Chẳng còn con dê hay con hươu đực nào sót lại. Màu xanh dương nhạt hơn, cứ thế, cứ thế. Giờ chúng ta đến phần thứ ba; vùng đất của chúng ta như hiện tại. Chúng ta vẫn thấy những đốm xanh, nhưng không còn nhiều nữa. Hươu đực, thiên nga, gà gô đen đã biến mất. Nhìn chung, đó là bức tranh về sự suy thoái đều đặn và chậm chạp mà rõ ràng sẽ chỉ mất thêm khoảng mười hay mười lăm năm nữa để hoàn tất. Có lẽ cô sẽ phản đối rằng đó là bước tiến của trật tự tất yếu, rằng trật tự cũ phải nhường chỗ cho trật tự mới, và cô có thể đúng nếu những con đường nhựa được mở xuyên qua những cánh rừng tàn tạ này, hoặc nếu các nhà máy và trường học mọc lên thay thế chúng. Khi ấy người dân sẽ trở nên có học thức hơn, khỏe mạnh hơn và giàu có hơn, nhưng thực tế thì chúng ta chẳng có lấy một thứ như thế. Chúng ta vẫn gánh chịu những đầm lầy và muỗi mẫn; những bệnh tật và thiếu thốn; thương hàn, bạch hầu, những ngôi làng cháy trụi. Chúng ta đang phải đối mặt với sự suy đồi của đất nước mình, do cuộc đấu tranh sinh tồn khốc liệt của loài người gây ra. Đó là hệ quả của sự vô minh và thiếu ý thức từ một nhân loại đang đói khát, rét mướt và bệnh tật, vì muốn cứu con cái mình, chúng đã bản năng chộp lấy bất cứ thứ gì có thể sưởi ấm và làm dịu cơn đói. Thế là chúng phá hủy mọi thứ trong tầm với mà chẳng mảy may nghĩ đến ngày mai. Và hầu như mọi thứ đã lụi tàn, chẳng có gì được tạo ra để thay thế chúng cả. [Lạnh lùng] Nhưng nhìn sắc mặt cô thì tôi biết mình chẳng làm cô thấy hứng thú rồi.

HELENA. Tôi biết quá ít về những chuyện kiểu này!

ASTROFF. Chẳng có gì gọi là phải biết cả. Đơn giản là nó không thú vị, thế thôi.

HELENA. Thật tình là tâm trí tôi đang để ở chỗ khác. Xin lỗi anh nhé! Tôi muốn tra hỏi anh một chút, nhưng lại thấy ngượng ngùng chẳng biết bắt đầu từ đâu.

ASTROFF. Tra hỏi ư?

HELENA. Vâng, nhưng hoàn toàn vô hại thôi. Ngồi xuống đi. [Họ ngồi xuống] Đó là về một thiếu nữ nào đó mà tôi quen biết. Chúng ta hãy thảo luận về nó như những con người thẳng thắn, như những người bạn, rồi sau đó quên sạch những gì đã diễn ra giữa chúng ta, chịu không nào?

ASTROFF. Được thôi.

HELENA. Đó là về con gái riêng của chồng tôi, Sonia. Anh có quý con bé không?

ASTROFF. Có, tôi tôn trọng cô ấy.

HELENA. Anh có quý con bé—như một người phụ nữ không?

ASTROFF. [Chậm rãi] Không.

HELENA. Thêm một lời nữa thôi, và đó sẽ là câu cuối cùng. Anh chưa nhận thấy điều gì sao?

ASTROFF. Không, chẳng có gì cả.

HELENA. [Nắm lấy tay anh] Anh không yêu con bé. Tôi thấy điều đó trong mắt anh. Con bé đang đau khổ. Anh phải nhận thức được điều đó, và đừng đến đây nữa.

ASTROFF. Mặt trời của tôi đã lặn rồi, vâng, và hơn nữa tôi không có thời gian. [Nhún vai] Tôi lấy đâu ra thời gian cho những chuyện thế này cơ chứ? [Anh lúng túng.]

HELENA. Chà! Thật là một cuộc trò chuyện khó chịu làm sao! Tôi thấy hụt hơi cứ như vừa chạy ba dặm dốc núi vậy. Ơn Chúa, thế là hết! Giờ thì hãy quên hết mọi chuyện như chưa từng có gì được nói ra. Anh là người hiểu biết. Anh hiểu mà. [Khoảng lặng] Thật tình là tôi đang đỏ mặt đây này.

ASTROFF. Nếu cô nói điều này từ một tháng trước thì có lẽ tôi đã cân nhắc, nhưng bây giờ thì—[Anh nhún vai] Dĩ nhiên, nếu cô ấy đang đau khổ—nhưng tôi không hiểu tại sao cô lại phải bắt tôi chịu đựng cuộc tra hỏi này chứ. [Anh dò xét khuôn mặt cô bằng ánh mắt và giơ ngón tay dọa cô] Á chà, cô ranh ma thật đấy!

HELENA. Ý anh là sao?

ASTROFF. [Cười] Cô tinh ranh lắm! Tôi thừa nhận Sonia đang đau khổ, nhưng cuộc tra hỏi này của cô có ý nghĩa gì chứ? [Anh ngăn cô không cho đáp lời và nói tiếp một cách nhanh chóng] Xin đừng bày ra vẻ mặt ngạc nhiên như thế; cô thừa biết lý do tại sao ngày nào tôi cũng đến đây mà. Vâng, cô biết rất rõ tại sao và vì ai mà tôi đến! Ồ, con hổ cái ngọt ngào của tôi! Đừng nhìn tôi bằng ánh mắt đó chứ; tôi là con cáo già rồi đấy!

HELENA. [Bối rối] Hổ cái? Tôi không hiểu anh đang nói gì.

HELENA. Con hổ cái xinh đẹp mượt mà, cô nhất định phải có cho mình những nạn nhân chứ! Suốt cả tháng trời nay tôi chẳng làm gì ngoài việc khao khát tìm kiếm cô. Tôi đã vứt bỏ mọi thứ vì cô, và cô lại rất thích thú khi thấy điều đó. Thôi được rồi, tôi chắc là cô thừa biết tất cả những điều này mà chẳng cần phải tra hỏi tôi. [Khoanh tay và cúi đầu] Tôi đầu hàng. Cô có tôi đây rồi—giờ thì ăn thịt tôi đi.

HELENA. Anh phát điên rồi!

ASTROFF. Cô đang sợ đấy chứ!

HELENA. Tôi là một người phụ nữ tốt và mạnh mẽ hơn anh tưởng đấy. Tạm biệt. [Cô định rời khỏi phòng.]

ASTROFF. Sao lại tạm biệt? Đừng nói lời tạm biệt, đừng phí lời nữa. Ồ, cô đáng yêu làm sao—đôi bàn tay này nữa! [Anh hôn tay cô.]

HELENA. Đủ rồi đấy! [Cô rút tay lại] Ra khỏi phòng ngay! Anh mất trí rồi.

ASTROFF. Nói cho tôi biết, nói đi, ngày mai chúng ta gặp nhau ở đâu? [Anh vòng tay ôm lấy cô] Cô không thấy rằng chúng ta phải gặp nhau, rằng đó là điều không thể tránh khỏi sao?

Anh hôn cô. VOITSKI bước vào tay cầm một bó hoa hồng, và khựng lại ở khung cửa.

HELENA. [Không thấy VOITSKI] Xin hãy rủ lòng thương! Buông tôi ra, [gục đầu vào vai ASTROFF] Đừng mà! [Cô vùng vẫy muốn thoát ra.]

ASTROFF. [Ôm chặt lấy eo cô] Ngày mai hãy đến khu rừng vào lúc hai giờ nhé. Chịu không? Chịu chứ?

HELENA. [Nhìn thấy VOITSKI] Buông tôi ra! [Đến bên cửa sổ vô cùng bối rối] Thật là kinh khủng!

VOITSKI. [Ném những bông hoa lên ghế, nói với vẻ đầy kích động, lấy khăn tay lau mặt] Không có gì—vâng, vâng, không có gì cả.

ASTROFF. Thời tiết hôm nay đẹp đấy, Ivan thân mến của tôi ạ; buổi sáng trời u ám cứ như sắp mưa, nhưng giờ thì nắng lại chiếu rọi rồi. Thành thật mà nói, chúng ta vừa trải qua một mùa thu rất đẹp, và lúa mì đang phát triển khá tốt. [Cất bản đồ vào cặp] Nhưng ban ngày đang ngắn dần lên rồi.

HELENA. [Vội vã tiến lại chỗ VOITSKI] Anh phải làm hết sức mình; anh phải dùng mọi cách để đưa tôi và chồng tôi rời khỏi đây ngay ngày hôm nay! Anh nghe thấy không? Tôi bảo là ngay trong ngày hôm nay!

VOITSKI. [Lau mặt] Ồ! A! Ồ! Được rồi! Tôi—Helena, tôi đã thấy hết rồi!

HELENA. [Vô cùng hoảng hốt] Anh nghe tôi nói không? Tôi phải rời khỏi đây ngay trong hôm nay!

SEREBRAKOFF, SONIA, MARINA và TELEGIN bước vào.

TELEGIN. Bản thân tôi dạo này sức khỏe không tốt lắm, thưa Ngài. Tôi bị què quặt đã hai ngày nay, và đầu óc thì—

SEREBRAKOFF. Mọi người đâu hết rồi? Tôi ghét cái nhà này. Nó chẳng khác nào một mê cung đúng nghĩa. Ai nấy cứ tản mác khắp hai mươi sáu căn phòng rộng thênh thang; chẳng tài nào tìm nổi một bóng người. [Rung chuông] Bảo vợ tôi và bà Voitskaya đến đây!

HELENA. Tôi ở đây sẵn rồi đây.

SEREBRAKOFF. Xin mời tất cả mọi người ngồi xuống.

SONIA. [Đi đến chỗ HELENA và lo lắng hỏi] Anh ấy nói gì thế hả chị?

HELENA. Chị sẽ kể cho em sau.

SONIA. Trông chị có vẻ xúc động. [nhìn nhanh và dò xét vào khuôn mặt cô] Em hiểu rồi; anh ấy nói sẽ không đến đây nữa phải không. [Khoảng lặng] Nói cho em biết đi, có phải vậy không?

HELENA gật đầu.

SEREBRAKOFF. [Nói với TELEGIN] Người ta rốt cuộc có thể tập làm quen với việc làm bệnh nhân, chứ tuyệt đối không thể quen với lối sống đồng quê này. Mấy thói quen ở đây cứ nghẹn cả ở cổ họng khiến tôi có cảm giác y như thể mình vừa bị văng khỏi trái đất và rơi xuống một hành tinh xa lạ nào vậy. Xin mời quý vị ngồi xuống. Sonia! [SONIA không nghe thấy. Con bé đang đứng với chiếc đầu cúi gằm buồn bã ngực hướng về phía trước] Sonia! [Khoảng lặng] Con bé không nghe thấy mình gọi. [Nói với MARINA] Cả vú nữa, ngồi xuống đi. [MARINA ngồi xuống và bắt đầu đan vớ] Xin quý vị hãy lượng thứ; xin hãy treo tai mình lên cái móc của sự chú ý, nếu tôi được phép nói như vậy. [Ông cười lớn.]

VOITSKI. [Kích động] Có lẽ ông không cần đến tôi—tôi có thể xin phép đi ra ngoài được chứ?

SEREBRAKOFF. Không, bây giờ cậu là người cần thiết hơn bất cứ ai.

VOITSKI. Ông muốn gì ở tôi nào?

SEREBRAKOFF. Cậu—nhưng sao cậu lại nổi giận thế chứ? Nếu có điều gì tôi đã làm không phải, tôi xin cậu tha lỗi.

VOITSKI. Ôi, dẹp cái trò đó đi và đi thẳng vào vấn đề đi; ông muốn gì nào?

BÀ VOITSKAYA bước vào.

SEREBRAKOFF. Mẹ đây rồi. Thưa quý vị, tôi xin phép được bắt đầu. Tôi mời mọi người tề tựu ở đây, những người bạn ạ, là để thảo luận về một vấn đề vô cùng quan trọng. Tôi muốn nhờ cậy sự giúp đỡ và lời khuyên của quý vị, và với lòng tốt bụng trước sau như một của mọi người, tôi nghĩ mình có thể tin tưởng vào điều đó. Tôi là một con mọt sách kiêm nhà học thuật, và hoàn toàn mù tịt về các vấn đề thực tế. Tôi nhận ra mình không thể thiếu sự giúp đỡ từ những người am hiểu như cậu Ivan, anh Telegin, và thưa mẹ, cả mẹ nữa. Sự thật là, manet omnes una nox, nghĩa là cuộc đời chúng ta nằm trong tay Chúa, và vì tôi đã già yếu, tôi nhận ra đã đến lúc mình phải định đoạt tài sản sao cho đảm bảo quyền lợi cho gia đình. Cuộc đời tôi sắp đi đến hồi kết, tôi chẳng nghĩ cho bản thân mình nữa, nhưng tôi còn có người vợ trẻ và con gái. [Khoảng lặng] Tôi không thể tiếp tục sống ở vùng nông thôn này được nữa; chúng tôi sinh ra không phải để sống ở nông thôn, thế mà chúng tôi lại chẳng khá giả gì để sống ở thành phố bằng khoản thu nhập từ điền trang này. Chúng ta có thể bán những cánh rừng đi, nhưng đó là một biện pháp không thể năm nào cũng đem ra dùng được. Chúng ta phải tìm cách đảm bảo cho mình một nguồn thu nhập cố định hàng năm nào đó. Với mục đích đó, tôi đã nảy ra một kế hoạch và giờ xin trình bày để quý vị cùng xem xét. Tôi sẽ chỉ trình bày sơ lược, tránh đi vào chi tiết. Điền trang của chúng ta tính trung bình thu về không quá hai phần trăm trên số vốn đầu tư vào nó. Tôi đề nghị bán nó đi. Nếu sau đó chúng ta đầu tư số vốn ấy vào trái phiếu, nó sẽ sinh lời từ bốn đến năm phần trăm, và có lẽ chúng ta sẽ dư ra được vài nghìn rúp, số tiền đó đủ để mua một căn nhà nghỉ mùa hè ở Phần Lan—

VOITSKI. Khoan đã! Nhắc lại cái điều ông vừa nói xem nào; tôi không nghĩ mình nghe rõ lắm đâu.

SEREBRAKOFF. Tôi nói rằng chúng ta sẽ đầu tư số tiền đó vào trái phiếu và mua một ngôi nhà nghỉ ở Phần Lan bằng số tiền dư ra.

VOITSKI. Không, không phải Phần Lan—ông vừa nói cái gì khác cơ mà.

SEREBRAKOFF. Tôi đề nghị bán nơi này đi.

VOITSKI. À há! Ra thế đấy! Vậy là ông định bán chỗ này đi à? Tuyệt thật. Ý tưởng phong phú thật đấy. Thế còn mẹ già của tôi, tôi và con bé Sonia đây thì ông định tính sao?

SEREBRAKOFF. Chuyện đó sẽ được quyết định vào thời điểm thích hợp. Chúng ta không thể làm mọi thứ cùng một lúc được.

VOITSKI. Đợi đã! Rõ ràng là cho đến tận khoảnh khắc này, trong đầu tôi chưa bao giờ có lấy một hạt giống khôn ngoan nào cả. Tôi luôn ngu ngốc đến mức cứ đinh ninh rằng điền trang này thuộc về Sonia. Bố tôi đã mua nó làm quà cưới cho em gái tôi, và tôi đã ảo tưởng một cách ngu ngốc rằng vì luật pháp nước ta làm ra cho người Nga chứ không phải cho Thổ Nhĩ Kỳ, nên điền trang của em gái tôi sẽ được truyền lại cho con bé.

SEREBRAKOFF. Dĩ nhiên đó là của Sonia rồi. Có ai phủ nhận điều đó đâu? Tôi đâu muốn bán nó mà không có sự đồng ý của Sonia; ngược lại, những gì tôi đang làm là vì lợi ích của Sonia.

VOITSKI. Thật là hoàn toàn không thể tài nào hiểu nổi. Hoặc là tôi đã phát điên rồi, hoặc là—hoặc là—

BÀ VOITSKAYA. [Nghiêm khắc] Jean, đừng chống đối Alexander. Hãy tin tưởng ông ấy; ông ấy biết rõ cái gì đúng cái gì sai hơn chúng ta.

VOITSKI. Tôi không đời nào chịu thế. Cho tôi xin ít nước. [Ông uống] Nói tiếp đi! Cứ nói bất cứ điều gì ông thích—bất cứ điều gì!

SEREBRAKOFF. Tôi không tài nào tưởng tượng nổi tại sao cậu lại cáu gắt đến thế. Tôi không hề coi kế hoạch của mình là hoàn hảo, và nếu tất cả các bạn đều phản đối thì tôi sẽ không ép. [Khoảng lặng.]

TELEGIN. [Lúng túng] Thưa Ngài, tôi không chỉ nuôi dưỡng sự kính trọng đối với học thức, mà tôi còn bị thu hút bởi nó qua quan hệ họ hàng. Anh rể của anh trai tôi Gregory, có thể Ngài biết; tên anh ấy là Constantine Lakedemonoff, và anh ấy từng là thẩm phán—

VOITSKI. Thôi đi, Waffles. Đây là chuyện làm ăn; đợi một lát, chúng ta sẽ bàn chuyện đó sau. [Nói với SEREBRAKOFF] Nào, đi mà hỏi hắn ta xem hắn nghĩ thế nào; điền trang này được mua từ chú của hắn đấy.

SEREBRAKOFF. À! Sao tôi phải đặt câu hỏi làm gì? Làm thế thì được tích sự gì chứ?

VOITSKI. Giá mua là chín mươi lăm nghìn rúp. Bố tôi đã trả bảy mươi nghìn và để lại một khoản nợ hai mươi lăm nghìn. Giờ thì nghe đây! Nơi này không bao giờ có thể mua được nếu tôi không từ bỏ quyền thừa kế của mình để nhường lại cho em gái tôi, người mà tôi vô cùng yêu thương—và hơn thế nữa, tôi đã cày cuốc như trâu như ngựa suốt mười năm trời để trả sạch khoản nợ ấy.

SEREBRAKOFF. Tôi hối hận vì đã khơi mào cuộc trò chuyện này.

VOITSKI. Hoàn toàn nhờ vào nỗ lực cá nhân của tôi mà điền trang mới sạch bóng nợ nần, và giờ đây, khi tôi đã già nua, các người lại muốn tống cổ tôi ra đường một cách phũ phàng thế sao!

SEREBRAKOFF. Tôi không hiểu nổi cậu đang ám chỉ điều gì nữa.

VOITSKI. Suốt hai mươi lăm năm qua tôi đã quản lý nơi này, và gửi cho ông lợi nhuận thu được tận tay như một tên đầy tớ trung thành nhất, thế mà ông chưa từng dành cho tôi lấy một lời cảm ơn vì công sức tôi bỏ ra, dù chỉ một lời—cả thời tuổi trẻ lẫn bây giờ. Ông chỉ cho phép tôi nhận mức lương chết đói năm trăm rúp một năm, một khoản tiền bố thí cho kẻ ăn mày, và chưa từng nghĩ đến việc thêm cho tôi dù chỉ một rúp.

SEREBRAKOFF. Tôi biết gì về mấy chuyện đó đâu, Ivan? Tôi không phải là người thực tế và chẳng hiểu gì về chúng cả. Cậu hoàn toàn có thể tự lấy bao nhiêu tùy thích mà.

VOITSKI. Phải, sao tôi lại không ăn cắp nhỉ? Chẳng lẽ tất cả các người đều khinh bỉ tôi vì đã không ăn cắp, trong khi đó lại là điều hoàn toàn công bằng ư? Và có lẽ giờ đây tôi đã chẳng phải thành kẻ ăn mày!

BÀ VOITSKAYA. [Nghiêm khắc] Jean!

TELEGIN. [Kích động] Vanya anh bạn già, đừng nói thế chứ. Sao lại làm hỏng những mối quan hệ tốt đẹp thế này cơ chứ? [Anh ôm lấy ông] Thôi đừng nói nữa!

VOITSKI. Suốt hai mươi lăm năm trời tôi đã ngồi đây với mẹ như một con chuột chũi trong hang. Mọi suy nghĩ và hy vọng của chúng tôi đều là của ông và chỉ của một mình ông mà thôi. Ban ngày chúng tôi tự hào trò chuyện về ông và công trình nghiên cứu của ông, phát âm tên ông với sự tôn kính tột cùng; ban đêm chúng tôi hoài phí vào việc đọc những cuốn sách và bài báo mà linh hồn tôi giờ đây cảm thấy ghê tởm.

TELEGIN. Đừng mà Vanya, đừng thế nữa. Tôi không chịu nổi đâu.

SEREBRAKOFF. [Giận dữ] Rốt cuộc thì anh muốn cái quái gì hả?

VOITSKI. Chúng tôi từng coi ông gần như là siêu nhân, nhưng giờ thì vảy đã rơi khỏi mắt tôi và tôi nhìn rõ con người thật của ông rồi! Ông viết về nghệ thuật mà chẳng biết chút gì về nó. Những cuốn sách của ông mà tôi từng ngưỡng mộ chẳng đáng giá nổi một xu kẽm. Ông chỉ là một kẻ lừa đảo!

SEREBRAKOFF. Không ai ngăn hắn ta lại được à? Tôi đi đây!

HELENA. Ivan, tôi ra lệnh cho anh im ngay lập tức! Anh có nghe thấy không?

VOITSKI. Tôi không thèm! [SEREBRAKOFF cố gắng đi ra khỏi phòng, nhưng VOITSKI chặn cửa lại] Khoan đã! Tôi chưa nói xong đâu! Ông đã hủy hoại cuộc đời tôi. Tôi chưa từng được sống. Những năm tháng đẹp nhất của tôi đã trôi qua vô ích, đã bị tàn phá, tất cả là nhờ ơn ông. Ông chính là kẻ thù cay đắng nhất đời tôi!

TELEGIN. Tôi không chịu nổi nữa; tôi không thể chịu nổi nữa rồi. Tôi đi đây. [Anh vô cùng kích động bước ra ngoài.]

SEREBRAKOFF. Nhưng rốt cuộc anh muốn gì? Anh lấy cái quyền quái quỉ gì mà dùng thứ ngôn ngữ đó để nói chuyện với tôi hả? Thật là bại hoại! Nếu điền trang này là của anh, thì cứ cầm lấy đi, và mặc tôi ra sao thì ra!

HELENA. Tôi sẽ xéo khỏi cái địa ngục này ngay phút này đây. [Thét lên] Quá sức chịu đựng rồi!

VOITSKI. Cuộc đời tôi đã thất bại rồi. Tôi thông minh, can đảm và mạnh mẽ. Nếu được sống một cuộc đời bình thường, có lẽ tôi đã trở thành một Schopenhauer hay Dostoieffski khác rồi. Tôi đang mất trí mất thôi! Tôi sắp phát điên rồi! Mẹ ơi, con đang tuyệt vọng lắm! Ồ, mẹ ơi!

BÀ VOITSKAYA. [Nghiêm khắc] Nghe tôi nói đi, Alexander!

SONIA ngụp lặn quỳ sụp xuống bên cạnh người vú nuôi và rúc vào lòng bà.

SONIA. Ồ, vú ơi, vú ơi!

VOITSKI. Mẹ ơi! Con phải làm gì bây giờ? Nhưng không, mẹ đừng nói gì cả! Con biết mình phải làm gì rồi. [Nói với SEREBRAKOFF] Rồi ông sẽ hiểu tôi thôi!

Ông bước ra qua cánh cửa ở chính giữa căn phòng và BÀ VOITSKAYA đi theo sau ông.

SEREBRAKOFF. Cho tôi hỏi, rốt cuộc chuyện quái quỷ gì đang xảy ra thế này? Đưa cái tên điên này ra khỏi tầm mắt tôi mau! Tôi không tài nào sống nổi dưới một mái nhà với hắn ta được. Phòng của hắn [Ông chỉ tay về phía cánh cửa giữa] suýt soát ngay sát phòng tôi. Lược bỏ hắn ra ngoài làng hoặc ra dãy nhà phụ đi, bằng không tôi sẽ rời khỏi đây ngay lập tức. Tôi không thể ở chung một nhà với hắn được.

HELENA. [Nói với chồng] Hôm nay chúng ta sẽ đi; chúng ta phải chuẩn bị hành lý lên đường ngay lập tức.

SEREBRAKOFF. Thật là một kẻ khủng khiếp làm sao!

SONIA. [Quỳ gối bên cạnh vú nuôi và quay sang phía bố. Cô nói với vẻ xúc động] Bố phải đối xử tử tế với chúng con chứ, bố ơi. Bác Vanya và con bất hạnh lắm rồi! [Kìm nén sự tuyệt vọng] Xin hãy rủ lòng thương chúng con. Hãy nhớ lại xem Bác Vanya và Ngoại đã từng chép và dịch sách cho bố mỗi đêm—mỗi đêm, đêm nào cũng vậy. Bác Vanya đã lao động cật lực không nghỉ ngơi; bác ấy chẳng bao giờ dám tiêu một xu cho chúng con, tất cả chúng con đều gửi hết cho bố. Chúng con chưa từng ăn thứ bánh mì của sự lười biếng. Con nói những lời này không được xuôi tai cho lắm, nhưng bố phải thấu hiểu cho chúng con chứ, bố phải khoan dung với chúng con chứ, bố ơi.

HELENA. [Vô cùng kích động, nói với chồng] Vì Chúa đấy Alexander, hãy đi và nói chuyện với anh ấy đi—giải thích cho anh ấy hiểu!

SEREBRAKOFF. Được rồi, tôi sẽ nói chuyện với cậu ta, nhưng tôi sẽ không xin lỗi về bất cứ điều gì đâu. Tôi không giận cậu ta, nhưng cô phải thú nhận rằng cách cư xử của cậu ta thật kỳ quặc, nói một cách nhẹ nhàng nhất là thế. Xin lỗi nhé, tôi sẽ sang gặp cậu ta đây.

[Ông bước ra qua cánh cửa ở giữa.]

HELENA. Hãy nhẹ nhàng với anh ấy nhé; cố gắng làm dịu anh ấy lại. [Cô đi theo sau ông ra ngoài.]

SONIA. [Rúc sát hơn vào người MARINA] Vú ơi, vú ơi!

MARINA. Không sao đâu con gái ạ. Lũ ngỗng kêu quác quác chán rồi chúng lại im lặng thôi. Ban đầu chúng kêu vang rồi chúng sẽ ngưng lại ấy mà.

SONIA. Vú ơi!

MARINA. Người con cứ run bần bật lên thế này, cứ như thể đang lạnh cóng vậy. Thôi nào, cô bé mồ côi bé bỏng của tôi ơi, Chúa nhân từ lắm. Chút trà hoa đoạn, rồi mọi chuyện sẽ qua đi thôi. Đừng khóc nữa, cục cưng của tôi. [Nhìn giận dữ về phía cánh cửa ở giữa phòng] Nào, lũ ngỗng đi hết cả rồi đấy. Quỷ tha ma bắt chúng nó đi!

Một tiếng súng vang lên. HELENA hét lên ở hậu trường. SONIA giật mình run rẩy.

MARINA. Pằng! Tiếng gì thế kia?

SEREBRAKOFF. [Lạng lách bước vào trong cơn hoảng loạn tột độ] Giữ hắn lại! giữ hắn lại mau! Hắn điên mất rồi!

HELENA và VOITSKI đang giằng co ở ngưỡng cửa.

HELENA. [Cố gắng giật lấy khẩu súng lục trên tay anh] Đưa nó cho tôi; đưa đây tôi bảo!

VOITSKI. Buông tôi ra, Helena, buông tôi ra! [Anh vùng ra và lao vào trong, đảo mắt tìm kiếm SEREBRAKOFF khắp nơi] Hắn đâu rồi? À, hắn kia rồi! [Anh bắn về phía ông ta. Khoảng lặng] Không trúng ư? Lại bắn trượt nữa sao? [Giận điên người] Mẹ kiếp! Mẹ kiếp! Xuống âm phủ đi!

Anh ném phịch khẩu súng lục xuống sàn, rồi buông xuôi bất lực ngã sụp xuống ghế. SEREBRAKOFF đứng như trời giáng. HELENA tựa lưng vào tường, gần như ngất lịm.

HELENA. Đưa tôi đi với! Đưa tôi đi mau! Tôi không thể ở lại đây được nữa—không thể nào!

VOITSKI. [Trong cơn tuyệt vọng] Ồ, tôi phải làm gì đây? Tôi phải làm sao đây?

SONIA. [Thì thầm] Ồ, vú ơi, vú ơi!

Hạ màn.