Bàn tiếp về vô minh

Bàn Tiếp Về Vô Minh

Lượt đọc: 15 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Về bài “Trần Đức Thảo và Phật giáo – Điểm gặp nhau bất ngờ” và những phản biện của tác giả Phong Uyên cùng các ý kiến đóng góp của nhiều bạn đọc khác, tôi nghĩ đã có thể khép lại, không phải là vấn đề đã “giải quyết” xong mà là không thể kết luận bất cứ điều gì ở cái chuyện mà suốt mấy ngàn năm qua con người vẫn chưa thể kết luận.

Nói đến đây tôi lại vẩn vơ suy nghĩ, tại sao mới chỉ có mấy ngàn năm con người “biết” suy nghĩ về Triết học mà không phải là hàng chục ngàn hoặc hàng triệu năm? Điều đó có nghĩa gì nếu không phải là có “bước” chuyển tiếp từ thú qua người vì rõ ràng thú có lịch sử tồn tại dài hơn con người rất nhiều. Dĩ nhiên khi nói vậy là ta đã gián tiếp bỏ qua bàn tay của Thượng Đế, còn nếu như đó là ý Chúa thì khỏi phải bàn cãi bất cứ chuyện gì. Ý thức của con người từ đâu mà có nếu là sản phẩm của Chúa thì cũng vậy, không phải tốn giấy mực và thời gian để làm gì. Còn nếu như nó có điểm hình thành nào đó, và ngay trong bản thân mỗi con người chúng ta đây cũng vậy, ý thức, nói cách khác, ý niệm (vì ý thức không tồn tại độc lập, nó tồn tại dưới một niệm) “chui” ra từ đâu vẫn là câu hỏi lớn chưa có lời đáp. Gạt qua một bên khái niệm về linh hồn, mà cho dù có linh hồn điều khiển ý nghĩ ta đi nữa thì chuyện ý nghĩ từ đâu hình thành, niệm khởi sinh từ đâu cũng vẫn cứ là câu hỏi cần đặt ra, tại sao “linh hồn nghĩ chuyện này mà không nghĩ chuyện khác”. Nếu tất cả đổ hết vào cái “thùng rác” nghiệp duyên (như Chúa) mà không cần giải thích thì cũng vẫn cứ còn câu hỏi, các ý nghĩ ngay trong đầu ta, sự giận dữ sợ hãi cũng ở ngay trong đầu ta mà ta không điều khiển được? Nếu ai trả lời là được thì hãy thử trả lời xem giây phút sau ta sẽ nghĩ điều gì ắt sẽ biết câu hỏi “Niệm khởi sinh từ đâu” là quan trọng như thế nào.

Đặt một dấu nối giữa công trình Tìm hiểu cội nguồn ngôn ngữ và ý thức của Trần Đức Thảo với câu hỏi “Niệm khởi sinh từ đâu?” của Phật giáo, chúng tôi kỳ vọng một bước làm sáng rõ vấn đề, thậm chí chỉ hy vọng một cách tiếp cận, một cách hiểu khoa học hơn những khái niệm luôn cần nhiều niềm tin của Phật giáo. Thế nhưng, có thể do hình thức diễn đạt, tôi đã không thuyết phục được nhiều người và còn bị quy cho cái tội là “âm mưu duy vật hóa Phật giáo”.

Như đã nói, vấn đề cần phải được khép lại, thế nhưng nhận thấy sự hào hứng đã tạo ra được là không dễ có; như bác Phong Uyên nói “cảm ơn talawas đã cho tôi sống lại cái phong độ ngày xưa khi talawas là diễn đàn của những người ưa thích bàn luận về tư tưởng, triết học và đạo giáo” tôi lại xin tiếp tục mà không theo một chủ đề hoặc mục tiêu đặt ra nào.

1. Trần Đức Thảo và Phật giáo quả thật là không có điểm gặp nhau nào cả

Vâng, ngoại trừ một điểm duy nhất như đã nói, là ý nghĩ (xin không dùng từ ý thức vì dễ gây ngộ nhận đến các vấn đề triết học trong khi thực ra hai khái niệm này khác nhau không nhiều, ý thức không tồn tại độc lập mà luôn tồn tại dưới dạng một ý niệm, một ý nghĩ); ý nghĩ từ đâu mà có? Nếu ý nghĩ có do các căn tiếp xúc với trần (các giác quan tiếp xúc với các dạng vật chất bên ngoài) thì câu trả lời vẫn nguyên đó, tại sao khi tiếp xúc với “trần” khác giới (giới tính) thì các ý niệm khởi sinh ở mỗi người phần tuyệt đại đa số là giống nhau và giống cả với hầu hết giống hữu tình hoặc động vật cấp thấp khác.

Bác Phong Uyên đặt vấn đề đi quá xa khi xét đến cái Tôi, cái Ngã của các trường phái triết học với Phật giáo khi nói về ý thức, trong khi tôi thực sự chỉ muốn nói các ý nghĩ, ý niệm khởi sinh không ngừng nghỉ, không bao giờ chịu ngừng nghỉ, trùng trùng liên tu bất tận, “tâm viên ý mã” (cái tâm như con khỉ, cái ý như con ngựa) ngay trong đầu ta, cái thứ ta tưởng là ta có thể làm chủ hoàn toàn nhưng thực tế lại điều khiển ta, ta hoàn toàn như một con rối trong tay nó, mà không tự biết.

Truy tìm ý nghĩ (ý thức) từ đâu mà có, Trần Đức Thảo quả thật đã bước một bước về mặt triết học rất gần đến những khái niệm thường xuyên được nói đến trong Phật giáo Đại Thừa: “Niệm từ đâu khởi sinh?”, “Từ một niệm bất giác mà sinh ra sơn hà đại địa” hoặc xa hơn (dĩ nhiên cần nhiều chứng minh nhưng xin để sau) “Vạn pháp (tức mọi thứ trên đời từ vật chất đến tinh thần) đều do tâm tạo” của Phật giáo.

Tôi có thể dẫn ra đây hàng loạt các đường link các bài báo về nghiên cứu các hiện tượng tâm sinh lý của con người bằng máy chụp quét lớp cộng hưởng từ MRI bộ não người như: Tại sao bé gái thích màu hồng; tại sao con người ta sợ rắn; tại sao phụ nữ lại thích mua sắm; tại sao ngón trỏ đàn ông ngắn hơn ngón đeo nhẫn trong khi phụ nữ thì ngược lại; tại sao đàn ông lại thích phụ nữ thắt đáy lưng ong; tại sao phụ nữ lại thích đàn ông có khuôn mặt vuông hàm én; tại sao con người lại “thổn thức” khi chiều buông; tại sao ta lại bồn chồn khi gặp đèn đỏ… và tất cả đều được giải thích nguyên nhân sâu xa không phải là do tính cách, giáo dục, tâm lý riêng của mỗi người mà đó là “dấu vết” còn sót lại của tổ tiên con người sống trong môi trường mông muội hàng trăm triệu năm trước tồn tại trong bộ gen lưu truyền từ đời này qua đời khác; và nay vẫn điều khiển hành vi suy nghĩ của ta mà ta không tự biết.

Về mặt triết học, ngay từ giữa thế kỷ trước Trần Đức Thảo đã nhìn thấy tầm ý nghĩa của vấn đề để đến nay các sự khảo sát đời sống tâm lý của con người, khi đã có những công cụ hiện đại, mới bắt đầu tiếp cận thiết nghĩ cũng là một đóng góp lớn của Trần Đức Thảo cho khoa học.

Tại sao ta lại nhận ra cuốn Playboy dễ dàng giữa hàng ngàn cuốn tạp chí khác cùng bày trên kệ sách? Bạn có biết cái ánh mắt nhìn của ta, hành vi ấy của ta là đã được “trui rèn” bởi cuộc sống, cuộc đấu tranh sinh tồn không hề dễ dàng của cha ông tổ tiên ta hàng trăm triệu năm trước, ngày nay ta thừa hưởng mà ta không tự biết? Cái ý nghĩ, cái ý thức về cuốn Playboy ấy há không phải là chuyện đáng để chúng ta bỏ công tìm hiểu điểm nó khởi sinh, từ đó mà khởi sinh vạn pháp, hay sao? Bảo rằng đó là kinh nghiệm của linh hồn ngàn đời thì không thể giải thích được nếu như kiếp trước ta là người giới tính khác! Mà cứ giả sử như có “linh hồn” đi nữa thì “linh hồn điều khiển” thân ta như thế nào há không phải là chuyện cần phải bàn ư, vì đơn giản một điều rằng ý nghĩ quả thật là ở trong đầu ta và ta tạo ra nó rõ ràng kia mà?

2. Về khái niệm Vô minh

Thật tiếc khi bác Phong Uyên đã nhận ra “Vô thức (tôi xin thêm Bản năng vào) là động cơ của một chiếc xe và Nhận thức là cái phanh của xe” nhưng lại trung thành với định nghĩa Nam tông khi bảo vô minh đơn thuần chỉ là sự không sáng suốt (trong nhận thức). Đặt dấu bằng giữa hai khái niệm Vô minh và Bản năng tôi biết không dễ được chấp nhận thế nhưng, ngay trong trước hợp này, bác Phong Uyên cũng đã cho thấy nếu thay thế từ Vô minh cho các từ Vô thức, Bản năng (Vô minh là động cơ của một chiếc xe và ý thức là cái phanh của xe) ta sẽ có một bức tranh khá rõ ràng về đời sống tu tập của các hành giả Phật giáo cả Nam Tông lẫn Bắc tông. Nó rõ ràng về cả mục đích là phương pháp thực hành, rõ ràng cả mục tiêu để chế ngự lần mục tiêu chứng đắc.

Giận dữ là vô minh. Tại sao con người ta giận dữ? Cần phải “nhớ lại” rằng chính nhờ sự giận dữ mà con người ta tồn tại. Hai con khỉ đực cùng trọng lượng, cùng tuổi, cùng sức khỏe nhưng con nào thể hiện sự giận dữ mạnh mẽ hơn thì con đó sẽ thắng và được quyền truyền giống để sinh ra ta hôm nay. Thậm chí mới chỉ cách đây chừng 100 năm thôi, khi hai đội quân cầm kiếm lao vào nhau thì người nào thể hiện sự giận dữ mạnh mẽ hơn, liều chết hơn thì người đó sẽ thắng và về nhà tiếp tục sinh con đẻ cái để ra ta hôm nay. Vì vậy, sự giận dữ đã được ưu tiên di truyền và nó thực sự cần thiết. Bác Phong Uyên đã rất đúng khi nói sự giận dữ như động cơ còn ý thức như chiếc phanh xe, sao bác lại không nhìn ra cái động cơ ấy nó có nguồn gốc từ vô thủy vô chung trăm, ngàn kiếp trước (có thể hiểu là đời sống trước) truyền lại đến ta và ta hôm nay không thể có sự sáng suốt nào khả dĩ tiêu diệt được chúng mà chỉ có thể kìm hãm (cái phanh) chúng khi chúng đã xuất hiện.

Cũng tương tự như vậy, mỗi hành vi nhỏ cho dù là tốt đẹp nhất của con người ta cũng đều bị sai xử bởi những bản năng (vô minh) xa xưa nào đó mà ta không tự biết (đằng sau một việc thiện là một cái ngã được vuốt ve để thỏa mãn bản năng dục tính hay sự cầu an bị chi phối bởi bản năng sinh tồn, trường tồn, bất tử). Vì vậy Đại thừa đã quả không sai khi bảo Thiện=Ác nếu nhìn ở góc độ khởi sinh này và mục tiêu nhắm đến phá tan cái hầm khởi sinh tất thảy này.

Vì vậy sự kết nối mà tôi đưa ra: Cái Ý thức mà ta tự hào là chỉ riêng con người mới có ấy tất thảy đều do Bản năng điều khiển của Freud và “Thức là do vô minh sanh” của kinh Thập nhị nhân duyên là quả thật có cơ sở và xứng đáng để chúng ta bỏ công sức vào đó nhiều hơn nữa.

3. Về Tiểu thừa và Đại thừa

Bác Phong Uyên và nhiều bạn đọc khác khi tham gia ý kiến phần lớn đều đứng trên quan điểm Phật giáo Nam Tông, còn tên gọi khác là Phật giáo Tiểu Thừa, vì, như bác Phong Uyên nói : “Đại thừa Trung Quốc ra đời 1500 năm sau” (tức sau Phật đến ngàn năm không tránh khỏi sự ngụy tạo hoặc xa lìa Phật giáo đích thực), hoặc “Theo tôi nghĩ những sách Tây phương dịch từ tiếng Phạn có phần chính xác hơn là những sách dịch ra chữ Hán vì một lẽ dễ hiểu là tiếng Tây phương cũng như người Tây phương có nguồn gốc từ Ấn Độ”, tuy không chính thức tuyên bố nhưng có thể hiểu ý bác Phong Uyên là Phật giáo Đại Thừa không đáng tin bằng Phật giáo Nguyên Thủy.

Lao vào tranh cãi điều này là lặp lại điều suốt hơn hai ngàn năm qua chưa kết thúc. Lập luận rất có lý của bác Phong Uyên ở trên vẫn không thể chối bỏ được điều cơ bản nhất mà chúng ta đã nêu ra từ đầu, đó là kinh Mười Hai Nhân Duyên. Đây là bộ kinh tất cả các nhà nghiên cứu đều công nhận là kinh do chính đức Phật Thích Ca thuyết giảng và hiện này tất cả các tông phái cả Nam Tông lẫn Bắc tông đều sử dụng, tuy chỉ có cách hiểu là khác nhau (như vậy là lý lẽ bản gốc gốc hoặc Đại Thừa ra đời sau đều không đứng vững bác Phong Uyên nhỉ 🙂 )

Và theo cách hiểu về Vô minh tôi vừa nói ở trên thì ta sẽ hiểu rõ hơn phương pháp tu tập của từng tông phái dựa trên cách hiểu và và thực hành bộ kinh này. Như bác Phong Uyên nói: “Theo tôi hiểu, Vô minh sinh hành là không sáng suốt tu luyện để tránh làm những hành động tạo ra cái nghiệp” thì đó là đại diện của cách hiểu và phương pháp tu tập của Nam Tông, dùng ý thức, dùng chiếc gương là Bát Chánh đạo (nhưng phương châm, như nội quy trong cuộc sống hằng ngày) để khắc chế vô minh, “phanh” cái “động cơ” (chữ bác Phong Uyên) vô minh để dần có cuộc sống trong sáng hơn, thanh tịnh hơn. Hoặc như cách hiểu của Bát Nhã “không có vô minh cũng không có hết vô minh” để đạt đến một trạng thái KHÔNG khó luận bàn của Phật giáo. Hoặc như cách hiểu của Thiền Tông, cũng trên cơ sở kinh 12 Nhân duyên, dùng ngay THỨC để đi ngược lại chỗ sinh ra THỨC, tức chỗ một niệm chưa sinh, chỗ nhất niệm vô minh để phá tan hầm sâu vô thủy vô minh.

Quả thật trong tất cả các cách hiểu và thực hành kinh 12 nhân duyên, theo cảm nhận riêng tôi thì cách hiểu của Thiền Tông là triệt để và “có vẻ” gần với ý chỉ Bổn sư nhất 🙂

Hãy thử hình dung, nếu tất cả các ý nghĩ của ta đều phải chui qua cái bộ lọc, cái filter của danh dự, trách nhiệm, ẩn đằng sau là các động cơ của tính dục, sợ hãi, sinh tồn, giận dữ thì quả thật các ý nghĩ của ta đã “ô nhiễm” ngay từ khi nó khởi sinh, chui ra khỏi đầu. Các bậc giác ngộ thì hầm sâu vô minh đã bị phá, các ý nghĩ không còn bị ô nhiễm nữa nên phải chăng vì thế mà trong các câu chuyện thiền, các giai thoại thiền, các công án thiền chúng ta thấy “họ” nhận ra tâm ai đó còn ô nhiễm hay không ô nhiễm chỉ với một vài câu nói. Sau khi hỏi Huệ Khả vài câu, nhận ra Huệ Khả đã chứng đắc, Bồ Đề Đạt Ma ấn chứng cho ông: “Tâm ông đó với tâm chư Phật không hai, không khác. Chớ có hoài nghi!”

Kinh Kim Cang, một trong những bộ kinh lớn nhất và quan trọng nhất của Phật giáo Đại Thừa đều mở đầu và kết luận bằng câu “Ngay trong thân này mà thấy là Phật thân” chúng ta hiểu quả thật có một sự thanh tịnh, trong trẻo, không bị ô nhiễm nào đó ngay trong từng ý nghĩ của mình nếu con người vượt qua được sự điểu khiển của Vô minh, tức Bản năng (theo cách hiểu của riêng tôi).

Cho đến bây giờ, theo tôi, chỉ có Thiền Tông là có đủ công cụ và phương pháp, cả pháp học lẫn pháp hành, để thực hiện điều đó.

Trên là những suy nghĩ quá mới, không dễ được thừa nhận và không thể “ăn tham” trong một bài viết 4 trang A4. Nhưng như trên đã nói, tôi nói như một sự tự do nhất mà mình có và không nhằm “âm mưu duy vật hóa Phật giáo” hoặc cổ xúy cho một phương pháp tu tập nào. Cách hiểu nào về kinh điển của Phật giáo cũng cần được hiểu một cách chính xác, chỉ duy nhất Thiền Tông cho đến nay là ít được hiểu một cách đầy đủ nhất, thậm chí có quá nhiều cách hiểu trái ngược nhau và cũng có nhiều ngộ nhận. Cố làm minh bạch điều này cũng là điều cần thiết của một đệ tử Thiền Tông như tôi vậy.

Nếu được, sẽ bàn tiếp với anh Phong Uyên về khái niệm Giác Ngộ, điều mà anh dành công sức khá nhiều trong bài vừa rồi, trong lần sau.

© 2010 Hồ Trung Tú

© 2010 talawas

Nguồn: https://talawas.org/16520/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 17 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.