Chợ “Giật lùi” nơi mười hai tầng núi

Chợ “Giật Lùi” Nơi Mười Hai Tầng Núi

Lượt đọc: 8 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Tiếng lợn kêu ỉn ỉn, tiếng gà “xách tay” quang quác, tiếng xe máy gồng mình leo dốc lẫn tiếng vó ngựa gõ móng cồm cộp vào đá núi. Người chưa rõ mặt, chỉ nghe tiếng chân bước, tiếng người gọi nhau, cười nói râm ran làm náo động cả một vùng biên giới vốn ngày thường yên ắng.

Chín giờ sáng, khi sương đã tan hẳn, mặt trời nhô cao chiếu rọi xuống thung lũng cũng là lúc chợ phiên mới “tỏ mặt người”. Sì Lở Lầu, xã biên giới heo hút của tỉnh Lai Châu dường như trở thành điểm hẹn không lời, nơi người Dao đỏ từ các bản làng trên mười hai tầng núi lặng lẽ đổ về. Họ chào nhau bằng thứ tiếng bản địa pha âm Quan Hỏa – thứ ngôn ngữ vừa thân thuộc như mạch nguồn cội, vừa lạ lẫm như tiếng gió ngàn đối với kẻ phương xa lần đầu ghé chợ.

Sì Lở Lầu, cái tên nghe đã thấy độ cao và sự thách thức, theo tiếng bản địa là “mười hai”, gắn với mười hai tầng dốc quanh co gấp khúc. Có người nói, đứng từ chân núi nhìn lên thấy mười hai tầng núi xếp lớp như mười hai tầng lầu. Chưa rõ lý giải nào đúng, chỉ biết, để đến được phiên chợ có một không hai này, phải vượt qua con đường quanh co trơn trượt, như thể đang leo vào tận cùng của trời đất.

Bản làng người Dao đỏ.

Đến chợ phiên Sì Lở Lầu, điều gây ấn tượng trước tiên là hình ảnh những người phụ nữ Dao đỏ trong trang phục truyền thống rực rỡ với ba gam màu chủ đạo: “đen, đỏ, trắng”. Sự đối lập sắc nét giữa các mảng màu khiến họ nổi bật như những đoá hoa giữa núi rừng. Đặc biệt, từ cúc áo, viền khăn, hoa tai, vòng cổ cho đến chiếc xà tích đeo ngang hông đều được chế tác bằng bạc. Gặp ánh nắng, những thứ trang sức ấy lấp lánh như tia chớp nhỏ, ánh lên những vệt sáng chói lòa tựa đèn flash của người thợ ảnh, khiến trang phục của họ như một bức tranh sống động đang chuyển động giữa phiên chợ vùng cao.

Người dân nơi đây vẫn thường nói vui: “vượt mười hai tầng dốc mà chưa tới chợ thì coi như chưa đặt chân đến Sì Lở Lầu”. Cái tên chợ cũng lạ như chính vùng đất này. Có người gọi là “chợ Gia Khâu” vì chợ họp ngay trung tâm bản Gia Khâu. Lại có người gọi là “chợ Sừng”, bởi chợ chỉ nhóm vào những ngày “con có sừng” trong lịch âm – tức ngày Sửu và ngày Mùi trong tuần. Cũng vì thế, người ta đặt thêm cho nó một cái tên rất ngộ nghĩnh: “chợ Giật lùi”, bởi phiên sau luôn lùi dần theo vòng quay của lịch. Càng nghe, càng thấy như đang lần giở những trang cổ tích, nơi thời gian cũng biết đùa vui cùng con người giữa đại ngàn.

Đến chợ phiên Sì Lở Lầu. Ảnh Minh Hưng

Chúng tôi dừng chân bên một sạp hàng tạp hóa nằm nép bên mép chợ, nơi cụ bà Sùng Tả Mẩy tuổi 97 mà vẫn nhanh nhẹn phụ con gái bán hàng. Dáng cụ nhỏ thó, lưng còng nhẹ như cánh nỏ cũ, nhưng ánh mắt vẫn sáng trong, long lanh như ánh bạc trên cổ áo. Nhìn cụ, tôi bất chợt nghĩ tới những bà tiên trong truyện cổ vùng cao: lặng lẽ, nhân hậu và ấm áp như khói bếp tháng Chạp.

Nghe chúng tôi thắc mắc vì sao ở đây phụ nữ nào cũng tên Mẩy, cựu Bí thư xã Sì Lở Lầu Phàn Phủ Xiên giải thích bằng giọng trầm đều như tiếng suối chảy qua đá: “Trong tiếng Dao, “Mẩy” có nghĩa là “Gái”. Người Dao đỏ đặt tên con gái theo thứ tự sinh trong gia đình: Tả Mẩy là gái cả, Lở Mẩy là gái thứ hai, Sử Mẩy là gái thứ tư… Cứ thế mà gọi, mà nhớ, mà thương.”. Một cách đặt tên tưởng chừng mộc mạc, nhưng lại chuyên chở cả nếp sống, nếp nghĩ của người miền núi nơi con người không cầu kỳ chữ nghĩa, chỉ cần một âm thanh thân thuộc để gắn kết máu mủ ruột rà qua bao thế hệ.

Chợ phiên cứ đều đặn sáu ngày một lần mà về, như nhịp đập của núi. Và cũng chừng ấy năm vào ngày chợ phiên, chưa khi nào người ta thấy ông Phàn Phủ Xiên vắng mặt. Mái đầu ông giờ đã bạc như sương sớm đọng trên ngọn cỏ, bước chân không còn thoăn thoắt như thuở trai trẻ, nhưng ánh mắt thì vẫn vậy, vẫn sáng và ấm, như ánh lửa còn vương nơi bếp cũ.

Không biết ông Xiên bắt đầu gắn bó với chợ từ khi nào. Có lẽ là từ cái ngày ông dắt ngựa xuống bản Gia Khâu, lòng còn ngổn ngang như lối mòn chưa in dấu, rồi bất ngờ gặp một người con gái Dao đỏ với ánh mắt long lanh như sao khuya, dáng lưng uốn mềm như suối, bước chân nhẹ như con hươu rừng băng qua tầng mây sớm. Từ đó, không chỉ đem lòng thương người, ông còn thương cả cái chợ, nơi bắt đầu một đoạn đời.

Trong cái chợ “giật lùi” theo vòng quay âm lịch ấy, ông Xiên luôn thấy một phần linh hồn người Dao đỏ đang tồn tại. Mỗi lần nhìn những thiếu nữ với khăn đội đầu thêu chỉ đỏ, váy đen viền bạc, mỗi lần nghe tiếng gọi nhau bằng tiếng Dao mềm như suối mát, ông như được trở về với thời cha ông còn xếp gùi đi chợ, mẹ ông còn dắt tay trẻ con mua bánh khảo, bánh mật. Ông bảo: “Mỗi phiên chợ là một lần người Dao mình tự soi lại mình trong gương núi. Nếu còn giữ được nếp xưa, còn mặc áo chàm, còn gọi nhau là “Mẩy”, còn phân biết là “Sử”, là “Tả”, thì còn người Dao đỏ.”

Ngày còn làm Bí thư xã, ông Phàn Phủ Xiên không ngồi một chỗ. Chân ông đi rừng còn nhiều hơn ngồi họp. Mỗi mùa măng lên, mỗi lần suối cạn, là ông lại khăn gói đến từng bản, gọi bà con lại, nhóm bếp giữa sân, kể chuyện xưa chuyện nay, rồi bàn với nhau cách giữ lấy rừng, giữ lấy nước. Ông bảo: “Rừng mà mất, bản cũng trôi theo. Nước mà cạn, người Dao mình khát trước.”

Cụ già người Dao đỏ ở Sì Lở Lầu. Ảnh Minh Hưng

Có năm trời hạn, thiếu nước, Phàn Phủ Xiên cùng các già bản cùng bà con làm lễ cúng rừng theo phong tục người Dao đỏ. Họ vào khu rừng thiêng, thắp nhang, dâng rượu và bánh mật, khấn thần rừng phù hộ cho mưa thuận gió hòa, cho cây không bị chặt, cho thú rừng còn lối về. Ông Xiên không đọc bài cúng, nhưng ông đứng bên, chắp tay nghiêm trang, mắt rưng rưng khi nghe lời khấn vọng lên giữa rừng già như tiếng lòng của tổ tiên gọi cháu con quay về. Ông cũng là người đầu tiên vận động mở lớp dạy tiếng Dao cho lũ trẻ. Ông bảo: “Mình không còn tiếng mình, thì khác gì cây mất gốc.”. Để giữ gìn bản sắc văn hóa, ông tập hợp các bà các chị lại, bảo họ chỉ cho đám nhỏ cách nhuộm chàm, thêu hoa lên áo, làm bánh mật ngày tết và cất rượu men lá thơm. Ngày nghỉ, ông đi từng nhà, vận động bà con mặc lại áo Dao truyền thống khi đi chợ, để con cháu nhìn mà nhớ, người ngoài nhìn mà biết, đây là người Dao đỏ.

Có người hỏi: “Sao ông làm nhiều thế, cực thân ra?”

Ông chỉ cười, nụ cười hiền như mặt núi sau mưa: “Vì nếu mình bỏ, ai giữ?”

Chợ “Giật lùi” cũng như bao phiên chợ vùng cao khác, có đủ các mặt hàng: từ rau củ, quế, hồi, thảo quả, măng rừng, mật ong… đến vải vóc, thổ cẩm, bạc trang sức. Nhưng đặc biệt hơn cả vẫn là những món ăn riêng có của người Dao đỏ. Chị Tẩn Sử Mẩy – chủ hàng đậu mời chúng tôi món “đậu phụ nhự”, được lên men cầu kỳ, là món ăn truyền thống giữ ấm trong mùa đông rét buốt. Rượu thóc, men ngọt nồng như hơi thở của đất, cứ rót mời mãi không thôi. Ở chợ này, hình như rượu không còn là thức uống, mà nó trở thành một thứ văn hóa đặc biệt, là thứ giao tình để người xa hóa gần, để kẻ lạ thành thân. Và chợ đâu chỉ để mua – bán. Chợ còn là nơi để trai gái hò hẹn, để vợ chồng dắt nhau đi chơi, bạn bè lâu ngày hội ngộ, để những tâm sự thầm kín có nơi giãi bày. Chợ phiên “Giật lùi” còn là niềm vui, là ký ức, nơi những mảnh tình vùng cao lặng lẽ thêu dệt qua mỗi tuần.

Giữa tầng tầng mây núi và mùi khói bếp phảng phất, chợ “Giật lùi” hiện lên như một nét hoa văn sống động trên tấm thổ cẩm khổng lồ của Sì Lở Lầu. Nơi ấy, con người không chỉ đến để mua bán, mà còn để giữ lại bản sắc, giữ lại một cách sống riêng giữa đại ngàn.

Nguồn: https://vanvn.vn/cho-giat-lui-noi-muoi-hai-tang-nui-tan-van-cua-ha-minh-hung/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.