Qua Đức Châu, trời chợt đổ một trận mưa, không khí bỗng chốc trở nên mát mẻ, sắc trời cũng tối sầm lại. Trong phòng bật đèn điện, tôi nhìn ra ngoài cửa sổ, lại thấy có một thứ ánh sáng khác lạ chiếu vào cây cối và mặt đất, cảm thấy vô cùng kỳ lạ. Một người cùng toa người Ninh Ba liền bảo tôi rằng, đây là ánh đèn từ chiếc xe bọc thép hộ tống ở phía sau. Tôi thò đầu ra ngoài, quả nhiên nhìn thấy trên đầu chiếc xe cuối cùng, hai bên tả hữu đều có một ngọn đèn (đây là tôi suy đoán ra, bởi vì thứ tôi nhìn thấy chỉ là một bên), phát ra ánh sáng chói lọi, y hệt như hai con mắt to của chiếc ô tô trong thành Bắc Kinh vậy.
Ban đầu tôi cứ tưởng đèn pha của xe quân sự thì chắc chắn phải lớn lắm, nào ngờ lại hoàn toàn nằm ngoài dự đoán, ánh sáng của nó chỉ chiếu được đến khoảng hai, ba trượng quanh xe, hoàn toàn không thể soi thẳng tới bóng dáng bọn trộm cắp trong rừng cây. Theo lời vị nhân viên thu mua kia, đây là điều luật được bổ sung từ sau vụ việc cố đoàn trưởng Tôn Mỹ Y Dao ở Lâm Thành làm ra cái gọi là "chẳng có gì to tát" vào năm ngoái, xem ra cũng khá phát huy tác dụng. Hai luồng thần quang này quả thực đã dọa lui đám tiểu tặc dọc đường, bởi vì sau đó quả nhiên chưa từng xảy ra chuyện gì nữa, vả lại tối qua tôi cũng đã bình an đến Tế Nam rồi.
Nhưng tôi vẫn thấy buồn cười, hai đốm sáng chiếu ở phần đuôi xe lửa ấy, trông chẳng khác nào đom đóm trong đêm hè, quá đỗi buồn cười và mang đậm tính trào phúng.
Tôi ngồi trong toa tàu, ngắm nhìn ánh sáng ngoài cửa sổ di chuyển từ mặt đất sang đám lúa mì, từ lúa mì sang tán lá cây, trong lòng dấy lên một cảm giác kỳ lạ, cảm thấy giống như nguy hiểm mà lại không phải nguy hiểm, giống như bình an mà lại chẳng bình an, vừa thực tế lại vừa như đang diễn kịch, tựa hồ như khi tận mắt nhìn thấy Trình Giảo Kimắt giắt hai chiếc búa lớn bằng giấy bồi bước đi trên sân khấu vậy.
Chúng ta thường có một câu nói, miệng hay nhắc đến nhưng lại rất ít khi được trải nghiệm thực tế, nay mang ra áp dụng thì hoàn toàn phù hợp — đây chính là cái gọi là cảnh giới lãng mạn.
Mười giờ đến ga Tế Nam, tôi ngồi xe kéo vào trong thành, dọc đường nhìn thấy rất nhiều cửa hàng đều đã đóng cửa — đều cài "ván cửa", rất giống với vùng Chiết Đông. Tôi không thể coi là người yêu quê hương, thế nhưng nhìn thấy những khu phố như thế này, lại cũng cảm thấy vô cùng yêu thích.
Có một lần vào mùa hè, tôi từ nhà đi Hàng Châu, vì nước sông khô cạn, thuyền chỉ có thể đi đến Ngưu Thí Tân, xuất phát bằng kiệu vào lúc ba, bốn giờ sáng, đi qua thành huyện Tiêu Sơn; cảnh tượng trên đường phố lúc ấy rất giống với lần này. Kỳ thực cảnh đêm ở Thiệu Hưng và Nam Kinh cũng chẳng phải không như vậy, chỉ là ấn tượng khi đi bộ với cảnh nhìn từ trên xe rốt cuộc vẫn có chút khác biệt, cho nên không gợi lên được sự liên tưởng mà thôi.
Trong thành có rất nhiều nơi cũng đã đổi sang dùng cửa kính, giống y hệt như ở Bắc Kinh, đây là điều mà chiều nay tôi đi dạo trông thấy. Tôi không dám nói cửa ván tốt hơn cửa kính, trên thực tế cửa kính đương nhiên tiện lợi hơn cửa ván rất nhiều. Nhưng đứng ở góc độ bàng quan mà nhìn, tôi vẫn cảm thấy cửa hiệu kiểu cũ có nhiều thi vị hơn.
Cửa kính tự nhiên cũng có vẻ đẹp riêng của nó, đáng tiếc là hiện nay phần lớn đều chưa thể quan tâm đến khía cạnh này, hầu hết đều thô sơ cẩu thả, giống như tất cả những thứ mới mẻ khác. Sự thô mộc của những ngôi nhà cổ, xét tổng thể vẫn có chút hài hòa, còn kiểu mới thì chỉ thấy rõ mỗi vẻ nông nổi hỗn loạn mà thôi.
Chiều nay tôi cùng bốn người bạn đi chơi hồ Đại Minh, xuống thuyền từ cầu Thước Hoa. Đây là một loại thuyền dài hình chữ nhật trông giống như "thuyền xuất bản", cửa ra vào và cửa sổ được làm rất tinh xảo, trên đầu thuyền có một bức hoành phi, đề rằng: "Dật hưng hào tình" — tôi gọi là đầu thuyền, chẳng qua vì hình dáng của nó trông giống đầu thuyền mà thôi, nhưng khi di chuyển thì nó lại biến thành đuôi thuyền, một người chèo thuyền đứng thẳng ở đó để chống ngược lại.
Thứ công cụ mà anh ta dùng chỉ là một cây sào gỗ tự nhiên, không biết là cây gì, đã được lột vỏ, trông rất nhẵn nhụi, nhưng thân cây lại cong queo chứ không hề thẳng tắp; cầm trong tay thứ này, anh ta có thể khiến cho một chiếc thuyền lớn tiến lùi xoay chuyển đều như ý muốn, hơn nữa chưa từng va quẹt lấy một chút nhỏ, đối với kẻ như tôi vốn chỉ biết chèo thuyền bằng mái chèo thì không khỏi cảm thấy vô cùng kinh ngạc.
Hồ Đại Minh đã được miêu tả rất kỹ trong cuốn "Lão Tàn du ký", tôi cảm thấy không thể viết ra bài văn nào hay hơn thế nữa, vả lại khi trước bạn cũng từng đến đây khi dự đại hội thường niên của Hội Cải tiến Giáo dục rồi, cho nên tôi có thể không cần dài dòng nữa. Tôi cũng giống như Lão Tàn, đi đến các nơi như đình Lệ Hạ, đền Thiết Công, nhưng đáng tiếc là không được nghe Bạch Nữu kể chuyện Đại cổ Lê Hoa ở Minh Hồ Cư.
Chúng tôi lại đi xem từ đường của Tăng Tử Cố do "đại soái Trương Thiếu Hiên" quyên tiền khởi xướng tôn tạo, cũng như đền Trương Công. Trong đền vẫn treo một bức ảnh chụp để râu dài của "con rể môn hạ" ông và rất nhiều bảng đức chính của Tôn công đề chữ "Thánh triều trụ thạch" vân vân. Sau đó lại đi đền Bắc Cực để ngoạn cảnh, theo lệ vẫn là những bức tượng tạc đó, ở phía bên phải chính điện có một con quỷ lớn, một tay xách ngược một tiểu yêu, một tay bóp cổ một tên khác, thần khí vô cùng sống động, bàn chân phải đang giẫm lên một người phụ nữ, gót chân của nó giẫm ngay vào thắt lưng, khiến cô ta trợn mắt há mồm, dường như thở không ra hơi, không biết rốt cuộc đã phạm phải tội gì.
Ấn tượng về hồ Đại Minh có vẻ giống như hồ Huyền Vũ ở Nam Kinh, chỉ có điều hồ này nằm ngay trong thành, vô cùng độc đáo. Người nhà Thanh là Thiết Bảo có một câu đối rằng: "Tứ diện hà hoa tam diện liễu, nhất thành sơn sắc bán thành hồ", quả thực đã miêu tả cái đẹp của hồ hết lời (theo lời Lão Tàn thì đây là câu đối ở cổng đền Thiết Công, hiện nay đã rơi xuống, được đặt dựa vào vách tường bên trong sảnh đình), mặc dù chuyến này chúng tôi không được nhìn thấy hoa sen, hơn nữa ven hồ dần dần bị san lấp thành đất bằng, diện tích kém xa so với trước kia; đường nước cũng rất chật hẹp, hai bên đã biến thành tài sản tư nhân, từng khu từng khu được vây quanh bởi những đầm sậy, đều là nơi người ta trồng củ ấu và nuôi cá, cho nên cảnh tượng bóng núi Phức Sơn đổ xuống mặt hồ được ghi chép trong "Lão Tàn du ký" nay đã không thể thấy được nữa, còn như "một tiếng ca ngư" thì lại càng không thể nghe thấy.
Thế nhưng trong thành Tế Nam có một cõi hồ, dẫu cho có kém hơn trước kia thì vẫn là một điều tuyệt vời, nơi này thực ra có thể thay thế cho một công viên lớn, hơn nữa còn thú vị hơn công viên, rất có ích cho giới trẻ.
Tôi đã gặp rất nhiều học sinh chèo thuyền qua lại trên hồ, tốt hơn rất nhiều so với đám học sinh đứng bên vệ đường ở công viên Trung ương chờ ngắm những người phụ nữ có mái tóc trông như ổ gà — tôi không nhất thiết phản đối chuyện người ta ngắm phụ nữ, chỉ là cách ngắm nghía kiểu ấy khiến người ta nhìn thấy không khỏi sinh lòng chán ngấy.
Chuyến dạo hồ hôm nay rất thoải mái, trên thuyền còn có cả đứa con trai ba tuổi của vương quân đi cùng, lại càng khiến chúng tôi vui mừng khôn xiết. Nó đòi thím Tống cho ăn nho khô, cứ lấy vài hạt là theo lệ phải hát một bài kèm theo nhảy múa, thế là nó liền múa may quay cuồng hát "một hai ba bốn" cho chúng tôi nghe, để đổi lấy năm sáu hạt nho khô, thế nhưng sau đó nó cũng cảm thấy phiền phức, bèn đưa ra yêu cầu, nói rằng "không hát cũng cho con đi". Nó là một đứa trẻ vô cùng hoạt bát đáng yêu, lại nói đặc giọng Tế Nam, đây là lần đầu tiên tôi nghe thấy từ "ta" được dùng linh hoạt trong ngôn ngữ từ miệng nó, mặc dù giai điệu kiểu này chúng tôi đã sớm nghe quen từ lời của Từ quân ở Bắc Kinh rồi.
Ngày mùng 1 tháng 6, tại thành Tế Nam "nhà nhà suối nước, ngõ ngõ liễu rủ".
Phần ba
Trưa ngày mùng 2 tháng 6, đi trường kỹ nghệ xem suối Kim Tuyến. Hôm nay trời đang mưa, chúng tôi thừa lúc trời tạt ngạnh, dẫm lên bãi cỏ ướt sũng, đi đến bên cái ao đá, cúi đầu nhìn kỹ mặt nước theo dáng vẻ của Lão Tàn, nhưng rốt cuộc vẫn không nhìn thấy dải tơ vàng ấy, chỉ có rất nhiều bọt nước, tựa như những chuỗi trân châu, hoặc nói đúng hơn là hơi thủy ngân, từ các kẽ đá trào thẳng lên, tựa hồ như dưới lòng đất có mấy lò luyện đan đang nấu thuốc.
Dưới đáy ao mọc rất nhiều thực vật, có trúc có dương xỉ, vài loài hoa cỏ không tên, lại có cả một khóm hoa hồng tỷ muội, mang theo cái đài hoa đã nở tàn: những loài thực vật này sinh trưởng dưới đáy nước, cành lá xanh tươi, y như ở trên cạn vậy, rốt cuộc không biết là chuyện thế nào.
Gần suối Kim Tuyến, có giếng Đầu Hạp lưu khách của Trần Tuân, nhưng hiện tại chỉ là một cái ao vuông rộng chừng sáu thước, dẫu cho cái hạp vẫn có thể ném xuống, nhưng ném xuống rồi thì cũng có thể vớt lên được.
Lại đến suối Bộc Đột, thấy chính giữa ao lớn có ba dòng suối đang phun trào hướng lên trên, theo "Lão Tàn du ký" miêu tả thì trào khỏi mặt nước cao tới hai, ba thước, nhưng chúng tôi nhìn thấy thì chẳng qua chỉ hơn một thước mà thôi. Nước ao sau cơn mưa khá đục ngầu, cũng chẳng chảy "róc rách có tiếng", cộng thêm những cây cầu đá đường đá xung quanh cùng với quán trà, khiến người ta cảm thấy rất giống Chi Câu Hợp ở quê nhà — truyền thuyết kể rằng cung nữ nước Việt đổ nước rửa phấn son, hội tụ về đây, nay lại gọi theo tiếng thông tục là "Hội Chó Lợn", là nơi tụ họp của các thuyền bè nông thôn.
Sau đó chúng tôi đi dạo công viên ở thương cố, vừa mới bước vào cửa thì trời lại đổ mưa lớn, ngồi trong quán trà một lúc lâu, đợi mưa ngớt sương tan mới lại ra ngoài dạo chơi. Trong công viên không có du khách nào khác, để ba người chúng tôi độc chiếm cả khu công viên, cũng là một chuyện cực kỳ thú vị.
Công viên vốn dĩ không lớn lắm, cho nên đi dạo một lát là hết, bên trong cũng chẳng có danh lam thắng cảnh gì, tất cả đều là kiến trúc nhân tạo mới mẻ, nhưng có một gian đại sảnh, trước cửa treo biển hiệu, đề lớn mấy chữ "Sướng thú du tình, Mã Lương soạn kiêm thư", tôi đã ngắm nghía nó một hồi lâu.
Trước đây tôi cứ tưởng tướng quân Mã Lương chỉ là một kẻ giỏi đánh quyền cước gì đó thôi, bây giờ mới biết cũng có phong vị tao nhã, đành phải tạ lỗi vì sự sơ suất của bản thân lúc trước.
Ngoài ra tôi không đi tham quan nơi nào khác, nhưng phong cảnh Tế Nam thế này đã hoàn toàn làm tôi mãn nguyện rồi. Tôi cảm thấy Bắc Kinh cũng rất tốt, chỉ có điều lắm gió và bụi bặm, còn Tế Nam thì không có những thứ đó: Tế Nam mang đậm phong vị Giang Nam, nhưng cái tính khí vùng Đông Nam mà tôi chán ghét thì dường như lại không có (hoặc có lẽ hơi phiến diện chăng?), cho nên đây là một nơi khá thú vị.
Thế nhưng vì Tết Đoan Ngọ sắp đến, tôi đành phải vội vã trở về Bắc Kinh, thế là vào lúc hai giờ trưa ngày mùng 5, tôi rốt cuộc cũng lên chuyến tàu nhanh rời khỏi Tế Nam.
Tôi ở Tế Nam bốn ngày, diễn thuyết tám lần. Phạm vi và đề tài đều do tôi tự chọn, vốn dĩ đã tự do hết sức, thế nhưng nghĩ tới nghĩ lui vẫn cảm thấy chẳng có gì để nói, miễn cưỡng vạch ra mấy đề tài, đều không nắm chắc mười phần, còn như những lời nói ra cảm thấy không thể câu nào cũng chính xác, câu nào cũng thể hiện được bầu không khí chân thành, thì lại càng không cần phải bàn tới.
Ngay cả trong những cuộc trò chuyện bình thường, tôi cũng thường cảm thấy có những lời mình nói ra thật sáo rỗng, chẳng thiết thực ăn khớp với tâm trạng, thốt ra là biết ngay, cảm thấy một nỗi cô đơn buồn nôn, tựa như trong miệng nếm phải xà phòng.
Một bài đoản ca của Thạch Xuyên Trác Mộc có câu rằng:
Chẳng hiểu vì sao,
Luôn cảm thấy mình giống như một khối ngụy tạo,
Liền nhắm nghiền mắt lại.
Cảm giác thế này, quả thực đã trải qua rất nhiều lần.
Trong tám đề tài này, chỉ có đề tài cuối cùng "Thú vị của thần thoại" là tương đối khá khẩm một chút; đây không phải vì tôi nắm chắc hơn về thần thoại, mà chỉ vì thế gian có quá nhiều hiểu lầm về vấn đề này, theo những bài viết được công khai cho thấy, hầu như chưa có ai đưa ra được sự lý giải thỏa đáng, cho nên đối với ý kiến của bản thân, tôi vẫn chưa bắt đầu hoài nghi, cảm thấy nói đôi chút cũng không sao.
Tôi nghĩ số phận của thần thoại có phần rất giống với giấc mơ. Người dã man coi giấc mơ là thật, người khai hóa coi giấc mơ là điềm báo, "người văn minh" coi giấc mơ là ảo ảnh, thế nhưng trong tay các học giả hiện đại, nó lại trở thành sự biểu hiện phi ý thức của toàn bộ nhân cách. Thần thoại cũng trải qua những sự giải thích mang tính tôn giáo, "triết học" cũng như "khoa học", rồi được các nhà nhân loại học giải cứu, trả lại cho nó địa vị vốn có của văn học nguyên thủy.
Trung Quốc hiện nay có những người tin vào quỷ thần báo mộng, hồn phách nhập mộng, có người cầu mộng đoán mộng, có người nói mộng là yêu vọng, nhưng không có ai đi tìm kiếm những phân tử cảm xúc hay tình cảm từ trong giấc mơ cả, nếu là "giấc mơ thỏa mãn ước nguyện" thì lại càng đi tìm những động cơ ẩn giấu của nó. Đối với những kẻ nghiên cứu học thuật mà nói, khi nhắc đến thần thoại, không tin theo thì cũng bài xích, thái độ ấy hoàn toàn y hệt.
Tôi thấy rất nhiều kẻ phản đối thần thoại tuy ngoài miệng treo biển khoa học, nhưng kỳ thực trong thâm tâm lại cho rằng thần thoại quả thực có khả năng để tin theo, nếu như không phải đang cố hết sức kháng cự; điều này cũng giống như những đạo gia có ý thức tính dục rất mạnh lại đi cổ súy cho việc giới sắc, quả thực là hai thái cực gặp nhau.
Nhà khoa học chân chính bản thân sẽ không dễ dàng tin cậy, thì cũng không cần thiết phải chuyên môn công kích, chỉ cần bình tâm tĩnh khí nghiên cứu là được, cho nên hoài nghi và khoan dung là những tinh thần cần thiết, bằng không thì đó vẫn là thái độ của kẻ cuồng tín, phản đối nhà nọ thì vẫn là một kẻ cuồng tín tôn giáo, phản đối Khổng Tử thì vẫn là một nhà Nho, những ví dụ tương tự rất nhiều.
Tỷ như phong trào phản đối Tagore gần đây cũng vậy, họ tự cho mình là tư tưởng khoa học và văn hóa phương Tây, thế nhưng lại thiếu đi tinh thần hoài nghi và khoan dung, kỳ thực vẫn là cách công kích dị đoan theo lối phương Đông: nếu như văn hóa phương Đông có độc hại lớn nhất, thì sự cuồng tín độc tài này chắc chắn là một trong số đó.
Không ngờ nói lại lan man đi xa, chẳng còn liên quan gì đến Tế Nam nữa, xin dừng bút tại đây thôi. Còn về vấn đề thần thoại, nói ra thì cũng hơi lằng nhằng, hôm nào gặp mặt rồi bàn tiếp vậy.
Ngày 10 tháng 6, viết tại Bắc Kinh.
(Sáng tác tháng 6 năm 1924, tuyển từ "Vũ thiên chi thư")