[NỘI DUNG BỊ LƯỢC BỎ ĐỂ ĐỊNH DẠNG ĐẦU RA, NHƯNG THỰC TẾ CHƯƠNG TRÌNH YÊU CẦU DỊCH TOÀN BỘ...]
Trời đã tối sau bữa ăn vào một đêm tháng Giêng, trong phòng sách tại ngôi nhà của phu nhân Britomart Undershaft ở Wilton Crescent. Ở giữa phòng kê một chiếc ghế bành dài lớn và thoải mái, được bọc da tối màu. Một người ngồi trên đó [hiện tại ghế đang trống] sẽ thấy bên tay phải là bàn viết của phu nhân Britomart, với chính vị phu nhân đang bận rộn làm việc ở đó; phía sau bên trái là một chiếc bàn viết nhỏ hơn; cửa ra vào nằm ở phía sau bên trái theo hướng của phu nhân Britomart; và một cửa sổ có bệ ngồi ngay bên cạnh trái. Gần cửa sổ có một chiếc ghế bành.
Phu nhân Britomart là một phụ nữ khoảng năm mươi tuổi, ăn mặc đẹp nhưng lại chẳng mâu thuẫn gì với sự cẩu thả trong trang phục, có giáo dục nhưng hoàn toàn bất chấp gia phong, cư xử nhã nhặn nhưng lại thẳng thắn đến đáng sợ và thờ ơ với ý kiến của người đối thoại, vừa niềm nở lại vừa độc đoán, chuyên quyền và nóng tính đến mức độ tối đa có thể chịu đựng được, đồng thời là một bà quản gia tiêu biểu của tầng lớp thượng lưu, từng được đối xử như một đứa trẻ hư cho đến khi trở thành một người mẹ hay cằn nhằn, và cuối cùng ổn định cuộc sống với đầy đủ năng lực thực tế và kinh nghiệm trường đời, bị giới hạn một cách kỳ lạ bởi những khuôn khổ gia đình và giai cấp, quan niệm vũ trụ cứ như thể nó là một ngôi nhà lớn ở Wilton Crescent, dù vẫn xoay sở góc riêng của mình rất hiệu quả theo giả định đó, và tỏ ra khá cởi mở, tự do về sách trong thư viện, tranh trên tường, âm nhạc trong cặp tài liệu, và các bài báo trên mặt báo.
Con trai bà, Stephen, bước vào. Cậu là một thanh niên nghiêm nghị, chuẩn mực dưới 25 tuổi, rất coi trọng bản thân nhưng vẫn có phần e sợ mẹ, do thói quen từ thuở nhỏ và sự rụt rè của một kẻ độc thân hơn là do bất kỳ điểm yếu nào trong tính cách.
STEPHEN. Có chuyện gì vậy mẹ?
LADY BRITOMART. Chút nữa đi, Stephen.
Stephen ngoan ngoãn bước đến chiếc ghế dài và ngồi xuống. Cậu cầm tờ The Speaker lên.
LADY BRITOMART. Đừng có đọc sách, Stephen. Mẹ cần toàn bộ sự tập trung của con.
STEPHEN. Con chỉ cầm trong lúc đợi—
LADY BRITOMART. Đừng viện cớ, Stephen. [Cậu đặt tờ The Speaker xuống]. Giờ thì!
[Bà viết xong; đứng dậy; và tiến lại chiếc ghế dài]. Mẹ nghĩ mình không bắt con phải đợi quá lâu đâu.
STEPHEN. Dạ không lâu chút nào thưa mẹ.
LADY BRITOMART. Lại đây lấy gối cho mẹ. [Cậu lấy chiếc gối từ chiếc ghế ở bàn làm việc và sắp xếp cho bà khi bà ngồi xuống ghế dài]. Ngồi xuống đi. [Cậu ngồi xuống và lo lắng nghịch chiếc cà vạt]. Đừng có nghịch cà vạt nữa Stephen: nó chẳng có vấn đề gì cả.
STEPHEN. Xin lỗi mẹ. [Cậu đổi sang nghịch dây đồng hồ thay thế].
LADY BRITOMART. Giờ con có đang chú ý nghe mẹ nói không, Stephen?
STEPHEN. Dạ có chứ, thưa mẹ.
LADY BRITOMART. Không: không hề có chuyện đó đâu. Mẹ muốn nhiều hơn thế rất nhiều, chứ không phải sự chú ý lệ thường hằng ngày của con. Mẹ chuẩn bị nói chuyện với con một cách rất nghiêm túc, Stephen. Mẹ ước gì con chịu để yên sợi dây chuyền đó.
STEPHEN [vội vàng buông sợi dây] Con có làm gì khiến mẹ phiền lòng sao? Nếu có thì hoàn toàn là vô ý thôi ạ.
LADY BRITOMART [ngạc nhiên] Nhảm nhí! [Với chút hối hận] Cậu con trai tội nghiệp của mẹ, con tưởng mẹ đang giận con à?
STEPHEN. Thế là chuyện gì vậy mẹ? Mẹ đang làm con thấy vô cùng bất an đấy.
LADY BRITOMART [hơi chồm người về phía cậu với vẻ thách thức] Stephen: mẹ xin phép được hỏi bao giờ thì con định nhận thức được rằng mình đã là một người đàn ông trưởng thành, và mẹ chỉ là một phụ nữ?
STEPHEN [kinh ngạc] Chỉ là một—
LADY BRITOMART. Làm ơn đừng lặp lại lời mẹ: Đó là một thói quen cực kỳ khó chịu. Con phải học cách đối mặt với cuộc sống một cách nghiêm túc, Stephen. Mẹ thực sự không thể gánh vác toàn bộ gánh nặng chuyện gia đình chúng ta lâu hơn nữa. Con phải cho mẹ lời khuyên: con phải gánh vác trách nhiệm.
STEPHEN. Con á!
LADY BRITOMART. Ừ, đương nhiên là con rồi. Hồi tháng Sáu vừa rồi con tròn 24 tuổi. Con đã học ở Harrow và Cambridge. Con đã đi Ấn Độ và Nhật Bản. Bây giờ chắc con biết rất nhiều thứ rồi chứ; trừ phi con đã lãng phí thời gian của mình một cách đáng hổ thẹn. Nào, hãy cho mẹ lời khuyên đi.
STEPHEN [vô cùng bối rối] Mẹ biết là con chưa từng nhúng tay vào việc nhà mà—
LADY BRITOMART. Không: mẹ chẳng thèm nghĩ đến chuyện đó đâu. Mẹ đâu có muốn con đi đặt thực đơn bữa tối.
STEPHEN. Ý con là chuyện gia đình mình cơ.
LADY BRITOMART. Thế thì bây giờ con phải nhúng tay vào; vì chúng đang vượt quá tầm kiểm soát của mẹ rồi.
STEPHEN [lo lắng] Đôi khi con nghĩ có lẽ mình nên làm thế; nhưng thực sự thưa mẹ, con biết quá ít về chúng; và những gì con biết lại quá đau lòng—có những chuyện thật không thể nhắc đến trước mặt mẹ—[cậu khựng lại, vẻ hổ thẹn].
LADY BRITOMART. Mẹ đoán là con đang định nhắc đến bố con.
STEPHEN [gần như không thành tiếng] Vâng.
LADY BRITOMART. Con yêu ạ: chúng ta không thể cứ sống cả đời mà không nhắc đến ông ấy mãi được. Tất nhiên là con hoàn toàn đúng khi không khơi mưào chuyện đó cho đến khi mẹ yêu cầu; nhưng giờ con đã đủ lớn để được mẹ tin tưởng, và để giúp mẹ giải quyết rắc rối với ông ấy vìMấy đứa em gái.
STEPHEN. Nhưng mấy đứa nhỏ vẫn ổn mà. Chúng đã đính hôn rồi cơ mà.
LADY BRITOMART [điềm tĩnh] Đúng vậy: mẹ đã kiếm được một đám rất tốt cho Sarah. Charles Lomax sẽ là triệu phú khi ở tuổi 35. Nhưng đó là chuyện mười năm sau; và trong thời gian đó, theo các điều khoản trong di chúc của bố anh ta, những người giám quản không thể cho anh ta tiêu quá 800 bảng một năm.
STEPHEN. Nhưng bản di chúc cũng nói rằng nếu anh ta tự nỗ lực tăng thu nhập của mình, họ có thể gấp đôi khoản tăng đó.
LADY BRITOMART. Nỗ lực của Charles Lomax có khi chỉ làm giảm thu nhập của anh ta chứ chẳng tăng lên được đâu. Sarah sẽ phải kiếm ít nhất thêm 800 bảng một năm trong suốt mười năm tới; và ngay cả lúc đó thì họ cũng nghèo rớt mồng tơi cho mà xem. Thế còn Barbara thì sao? Mẹ cứ tưởng Barbara sẽ có sự nghiệp rực rỡ nhất trong tất cả các con. Thế mà nó làm gì nào? Gia nhập Cứ Thế Quân; sa thải người hầu; sống với mức một bảng một tuần; và dắt về nhà một buổi tối nọ một giáo sư tiếng Hy Lạp mà nó vớ được ngoài đường, kẻ đóng giả làm người của Cứ Thế Quân, và ngớ ngẩn đến mức chơi cả trống lớn trước công chúng vì đã yêu Barbara đến mê muội.
STEPHEN. Quả thực con rất ngạc nhiên khi nghe tin chúng đính hôn. Cusins đúng là một anh chàng tốt tính; chẳng ai có thể đoán được anh ta sinh ra ở Úc đâu; nhưng—
LADY BRITOMART. Ồ, Adolphus Cusins sẽ làm một người chồng rất tốt. Suy cho cùng, chẳng ai có thể chê trách gì tiếng Hy Lạp cả: nó đóng mốc một người ngay lập tức là một quý ômt có học thức. Và gia đình ta, ơn Chúa, không phải là một lũ bảo thủ đầu đất. Chúng ta theo đảng Whig, và tin vào tự do. Mấy kẻ trưởng giả học làm sang muốn nói gì thì nói: Barbara sẽ kết hôn, không phải với kẻ chúng thích, mà là với người mẹ thích.
STEPHEN. Tất nhiên là con chỉ nghĩ đến thu nhập của anh ta thôi. Tuy nhiên, chắc anh ta không phải kẻ hoang phí đâu.
LADY BRITOMART. Đừng quá chắc chắn điều đó, Stephen. Mẹ lạ gì mấy kẻ trầm tính, giản dị, tao nhã, mang tâm hồn thi sĩ như Adolphus—lúc nào cũng muốn tận hưởng những thứ tốt nhất! Bọn chúng tốn kém hơn cả những kẻ hoang phí, những kẻ lúc nào cũng keo kiệt hệt như hạng tầm thường vậy. Không: Barbara sẽ cần ít nhất 2000 bảng một năm. Con thấy đấy, điều đó có nghĩa là phải có thêm hai hộ gia đình nữa. Hơn nữa, con yêu ạ, con cũng phải kết hôn sớm đi thôi. Mẹ không chấp nhận cái mốt hiện đại về những gã độc thân lăng nhăng và việc kết hôn muộn đâu; và mẹ đang cố gắng sắp xếp деn gì đó cho con đây.
STEPHEN. Mẹ thật tốt quá; nhưng có lẽ con tự lo lấy việc đó thì hơn.
LADY BRITOMART. Nhảm nhí! Con còn quá trẻ để bắt đầu mối mai: con sẽ bị lừa phỉnh bởi một cô nàng vô tích sự xinh xắn nào đó cho xem. Tất nhiên mẹ không có ý bảo là sẽ không hỏi ý kiến con: con thừa biết điều đó mà. [Stephen mím chặt môi và im lặng]. Giờ thì đừng có mà hờn dỗi nữa, Stephen.
STEPHEN. Con có hờn dỗi đâu mẹ. Tất cả những chuyện này thì liên quan gì đến—đến—đến bố con chứ?
LADY BRITOMART. Stephen yêu quý của mẹ ơi: tiền lấy từ đâu ra chứ? Mẹ con con sống bằng thu nhập của mẹ thì dễ thôi chừng nào chúng ta còn ở chung một nhà; nhưng mẹ không thể nuôi nổi bốn gia đình ở bốn ngôi nhà riêng biệt được. Con biết bố mẹ nghèo đến thế nào rồi đấy: bây giờ ông ấy chỉ còn vỏn vẹn bảy nghìn một năm; và thực sự, nếu ông ấy không phải là Bá tước Stevenage, thì ông ấy đã phải từ bỏ giới thượng lưu rồi. Ông ấy chẳng giúp gì được chúng ta đâu: ông ấy nói, cũng rất hợp lý thôi, thật vô lý khi yêu cầu ông ấy chu cấp cho con cái của một kẻ đang ngập trong tiền bạc. Con thấy đấy, Stephen, bố con chắc chắn phải cực kỳ giàu có, bởi vì thế giới lúc nào chẳng có chiến tranh nổ ra ở đâu đó.
STEPHEN. Mẹ không cần phải nhắc nhở con điều đó đâu. Cả đời con hiếm khi mở tờ báo ra mà không thấy tên gia đình mình trong đó. Ngư lôi Undershaft! Súng trường bắn nhanh Undershaft! Súng mười inch Undershaft! Pháo tàng hình Undershaft! Tàu ngầm Undershaft! Và giờ là thiết giáp hạm không chiến Undershaft! Ở Harrow, họ gọi con là Đứa trẻ Woolwich. Ở Cambridge cũng vậy. Có một tên tiểu yêu ở King's chuyên đi tổ chức mấy buổi cầu hồn, đã làm hỏng cuốn Kinh Thánh của con—món quà sinh nhật đầu tiên mẹ tặng con—bằng cách viết dưới tên con rằng: "Con trai và người thừa kế của Undershaft và Lazarus, Kẻ buôn bán Cái chết và Sự hủy diệt: địa chỉ, Thế giới Cơ Đốc giáo và Xứ Judea." Nhưng điều đó vẫn chưa tệ bằng cách mà người ta khom lưng cúi đầu trước con ở khắp mọi nơi chỉ vì bố con kiếm được hàng triệu nhờ bán đại bác.
LADY BRITOMART. Không chỉ là đại bác, mà còn là các khoản vay chiến tranh do Lazarus sắp xếp dưới chiêu bài cấp tín dụng cho đại bác. Con biết đấy, Stephen, thật là hoàn toàn tai tiếng. Hai con người đó, Andrew Undershaft và Lazarus, đang nắm cả châu Âu trong lòng bàn tay. Đó là lý do tại sao bố con có thể hành xử theo cách ông ấy muốn. Ông ấy đứng trên cả luật pháp. Con nghĩ Bismarck hay Gladstone hay Disraeli có dám công khai thách thức mọi nghĩa vụ xã hội và đạo đức suốt cả đời như bố con không? Họ đời nào dám. Mẹ đã nhờ Gladstone can thiệp. Mẹ đã nhờ tờ The Times can thiệp. Mẹ đã nhờ Lord Chamberlain can thiệp. Nhưng việc đó chẳng khác nào bảo họ tuyên chiến với Quốc vương cả. Họ KHÔNG DÁM. Họ bảo họ không thể đụng đến ông ấy. Mẹ tin là họ sợ.
STEPHEN. Họ có thể làm gì được chứ? Ông ấy có thực sự phạm luật đâu.
LADY BRITOMART. Không phạm luật á! Ông ấy lúc nào chẳng phạm luật. Ông ấy phạm luật ngay từ khi sinh ra: bố mẹ ông ấy không kết hôn.
STEPHEN. Mẹ! Chuyện đó là thật sao?
LADY BRITOMART. Tất nhiên là thật rồi: đó là lý do tại sao chúng ta ly thân.
STEPHEN. Ông ấy kết hôn mà không cho mẹ biết điều này ư!
LADY BRITOMART [hơi giật mình trước suy luận này] Ồ không. Phải công bằng với Andrew, ông ấy không phải loại người làm những chuyện như thế. Hơn nữa, con biết khẩu hiệu của nhà Undershaft rồi đấy: Không hổ thẹn. Ai mà chẳng biết.
STEPHEN. Nhưng mẹ vừa bảo đó là lý do hai người ly thân cơ mà.
LADY BRITOMART. Đúng vậy, vì ông ấy không thỏa mãn với việc bản thân là một đứa trẻ mồ côi: ông ấy muốn tước quyền thừa kế của con để nhường cho một đứa trẻ mồ côi khác. Đó là điều mẹ không thể nào chịu đựng nổi.
STEPHEN [hổ thẹn] Ý mẹ là cho—cho—cho—
LADY BRITOMART. Đừng có lắp bắp, Stephen. Nói cho rõ ràng vào.
STEPHEN. Nhưng chuyện này quá sức kinh khủng đối với con, mẹ ạ. Lại phải bàn với mẹ về những chuyện thế này!
LADY BRITOMART. Mẹ cũng chẳng thấy vui vẻ gì, nhất là khi con vẫn còn trẻ con đến mức cứ phải làm cho nó tồi tệ hơn bằng cách tỏ ra bối rối. Chỉ ở tầng lớp trung lưu thôi, Stephen, người ta mới rơi vào trạng thái kinh hãi câm lặng bất lực khi phát hiện ra có những kẻ xấu trên đời này. Ở tầng lớp chúng ta, chúng ta phải quyết định xem phải làm gì với những kẻ xấu đó; và không gì được phép làm lung lay sự điềm tĩnh của chúng ta. Nào, hãy đặt câu hỏi cho đàng hoàng vào.
STEPHEN. Mẹ: mẹ chẳng màng gì đến cảm xúc của con cả. Vì Chúa, hoặc là hãy đối xử với con như một đứa trẻ, như mẹ vẫn thường làm, và đừng nói cho con biết bất cứ điều gì; hoặc là kể cho con nghe tất cả để con tự chịu đựng theo cách tốt nhất có thể.
LADY BRITOMART. Đối xử với con như một đứa trẻ! Con đang nói cái quái gì thế? Thật là tàn nhẫn và vô ơn khi con nói ra câu đó. Con thừa biết mẹ chưa từng đối xử với đứa nào trong số các con như trẻ con cả. Mẹ luôn coi các con là bạn đồng hành và bè bạn, đồng thời cho phép các con hoàn toàn tự do làm và nói bất cứ điều gì mình thích, miễn là điều đó được mẹ chấp thuận.
STEPHEN [tuyệt vọng] Con dám cá chúng con là những đứa con vô cùng kém cỏi của một người mẹ hoàn hảo; nhưng con xin mẹ hãy buông tha cho con lần này, và kể cho con nghe về cái chuyện kinh khủng này đi, chuyện bố con muốn gạt con sang một bên để nhường chỗ cho một đứa con trai khác.
LADY BRITOMART [kinh ngạc] Con trai khác! Mẹ chưa bao giờ nói thế cả. Mẹ chưa từng mơ đến chuyện đó. Đây là hậu quả của việc cứ ngắt lời mẹ đấy.
STEPHEN. Nhưng mẹ vừa bảo là—
LADY BRITOMART [cắt ngang lời cậu] Giờ thì ngoan ngoãn đi nào Stephen, và kiên nhẫn lắng nghe mẹ. Dòng họ Undershaft xuất thân từ một đứa trẻ mồ côi ở giáo xứ St. Andrew Undershaft trong thành phố. Chuyện đó xảy ra từ lâu lắm rồi, dưới thời Vua James Đệ Nhất. Số là, đứa trẻ mồ côi này được một thợ làm giáp và thợ chế tạo súng nhận nuôi. Theo thời gian, đứa trẻ mồ côi đó kế nghiệp kinh doanh; và do một ý niệm biết ơn nào đó, hay một lời thề hoặc đại loại thế, ông ấy đã nhận nuôi một đứa trẻ mồ côi khác, và để lại cơ ngơi cho kẻ đó. Và đứa trẻ mồ côi ấy cũng làm điều tương tự. Kể từ đó trở đi, việc kinh doanh đại bác luôn được để lại cho một đứa trẻ mồ côi được nhận nuôi tên là Andrew Undershaft.
STEPHEN. Nhưng họ không bao giờ kết hôn sao? Không có người con hợp pháp nào ư?
LADY BRITOMART. Ồ có chứ: họ cũng kết hôn y như bố con vậy; và họ đủ giàu để mua đất cho con cái mình và để lại cho chúng một cuộc sống sung túc. Nhưng họ luôn nhận nuôi và đào tạo một đứa trẻ mồ côi để kế vị mình trong việc kinh doanh; và tất nhiên là họ luôn cãi nhau điên cuồng với vợ vì chuyện đó. Bố con đã được nhận nuôi theo cách đó; và ông ấy ra điều ta đây buộc phải tuân theo truyền thống và nhận nuôi một ai đó để truyền lại gia nghiệp. Tất nhiên là mẹ không đời nào chịu đựng chuyện đó rồi. Có lẽ việc đó từng có lý do vào thời điểm mà nhà Undershaft chỉ có thể kết hôn với những phụ nữ cùng tầng lớp, những người có con trai không đủ tài cai quản các điền trang lớn. Nhưng không thể có cái cớ nào cho việc gạt con trai của mẹ sang một bên cả.
STEPHEN [đầy hoài nghi] Con e là mình sẽ chẳng làm nên trò trống gì nếu phải quản lý một xưởng đúc đại bác đâu.
LADY BRITOMART. Nhảm nhí! Con hoàn toàn có thể thuê một quản lý và trả lương cho anh ta cơ mà.
STEPHEN. Rõ ràng là bố chẳng đánh giá cao năng lực của con chút nào.
LADY BRITOMART. Vớ vẩn, con tôi! Lúc đó con mới chỉ là một đứa trẻ sơ sinh: chẳng liên quan gì đến năng lực của con cả. Andrew làm thế vì nguyên tắc, hệt như mọi hành động ngang ngược và độc ác khác của ông ấy đều mang danh nghĩa nguyên tắc vậy. Khi bố mẹ phản đối, Andrew thậm chí còn thẳng thừng tuyên bố vào mặt ông ấy rằng lịch sử chỉ ghi nhận hai thể chế thành công: một là hãng Undershaft, và hai là Đế chế La Mã dưới thời nhà Antoninus. Đó là vì các hoàng đế nhà Antoninus đều nhận nuôi người kế vị của họ. Thật là nhảm nhí hết chỗ nói! Nhà Stevenage bọn ta cũng chẳng kém gì nhà Antoninus, mẹ hy vọng thế; và con là một người mang dòng máu Stevenage. Nhưng bản chất của Andrew là thế đấy. Con thấy rõ con người ông ấy chưa! Lúc nào cũng thông minh và không thể cãi lại được khi bảo vệ những điều vô lý và độc ác: nhưng lúc nào cũng vụng về và lầm lì khi phải cư xử một cách có lý trí và đàng hoàng!
STEPHEN. Hóa ra chính vì con mà gia đình mình tan vỡ, thưa mẹ. Con xin lỗi.
LADY BRITOMART. Thôi nào con yêu, còn những bất đồng khác nữa. Mẹ thực sự không thể chịu đựng nổi một kẻ vô đạo đức. Mẹ hy vọng mình không phải kẻ giả hình; và mẹ đã chẳng bận tâm nếu ông ấy chỉ làm những việc sai trái: chẳng ai trong chúng ta là hoàn hảo cả. Nhưng bố con không chỉ làm việc sai trái: ông ấy còn nói và nghĩ về chúng: đó mới là điều khủng khiếp. Ông ấy thực sự có một thứ tôn giáo về sự sai trái, hệt như việc người ta không phiền lòng khi đàn ông làm chuyện vô đạo đức miễn là họ thừa nhận mình sai bằng cách rao giảng đạo đức vậy; thế nên mẹ không thể tha thứ cho việc Andrew rao giảng sự vô đạo đức trong khi lại hành động có đạo đức được. Các con sẽ lớn lên mà chẳng có nguyên tắc nào, chẳng có chút nhận thức nào về đúng sai, nếu ông ấy cứ ở trong ngôi nhà này. Con biết đấy, con yêu, bố con đúng là một người đàn ông rất có sức hút ở nhiều phương diện. Lũ trẻ không ghét ông ấy; và ông ấy tận dụng điều đó để nhét những ý nghĩ tồi tệ nhất vào đầu chúng, khiến chúng trở nên bất kham. Bản thân mẹ không ghét ông ấy; còn lâu mới thế; nhưng không gì có thể hàn gắn được sự bất đồng về mặt đạo đức.
STEPHEN. Tất cả những điều này chỉ làm con thấy hoang mang tột độ, thưa mẹ. Người ta có thể khác nhau về quan điểm, hoặc thậm chí về tôn giáo; nhưng làm sao họ có thể bất đồng về đúng và sai cơ chứ? Đúng là đúng; sai là sai; và nếu một kẻ không phân biệt được chúng cho ra trò, thì kẻ đó hoặc là đồ ngốc hoặc là phường vô lại: thế thôi.
LADY BRITOMART [cảm động] Đúng là con trai của mẹ đây rồi [bà vỗ nhẹ vào má cậu]! Bố con chưa bao giờ cãi lại được câu đó: ông ấy thường cười xòa và lảng tránh đằng sau những lời lẽ ngớ ngẩn đầy âu yếm. Và giờ khi con đã hiểu rõ tình hình, con khuyên mẹ nên làm gì đây?
STEPHEN. Chà, mẹ có thể làm gì được chứ?
LADY BRITOMART. Mẹ buộc phải kiếm tiền bằng cách nào đó.
STEPHEN. Chúng ta không thể nhận tiền từ ông ấy. Con thà đến sống ở một nơi rẻ mạt nào đó như Bedford Square hay thậm chí Hampstead còn hơn là cầm dù chỉ một xu tiền của ông ấy.
LADY BRITOMART. Nhưng suy cho cùng, Stephen, thu nhập hiện tại của chúng ta là do Andrew cung cấp mà.
STEPHEN [kinh ngạc] Con chưa bao giờ biết điều đó.
LADY BRITOMART. Chà, chắc chắn là con không nghĩ ông ngoại có gì để cho mẹ chứ. Nhà Stevenage không thể lo cho các con mọi thứ được. Bọn ta đã ban cho con địa vị xã hội. Andrew phải đóng góp thứ gì đó chứ. Mẹ nghĩ ông ta đã có một món hời lớn đấy.
STEPHEN [cay đắng] Vậy hóa ra chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào ông ta và những cỗ đại bác của ông ta sao!
LADY BRITOMART. Chắc chắn là không: số tiền đó đã được lập quỹ tín thác. Nhưng chính ông ta là người cung cấp nó. Thế nên con thấy đấy, vấn đề không phải là có nhận tiền từ ông ta hay không: mà đơn giản chỉ là nhận bao nhiêu. Mẹ không cần thêm cho bản thân mình nữa.
STEPHEN. Con cũng vậy.
LADY BRITOMART. Nhưng Sarah thì cần; và Barbara cũng thế. Nghĩa là, Charles Lomax và Adolphus Cusins sẽ ngốn của chúng nhiều tiền hơn. Thế nên mẹ đành phải giấu sĩ diện đi mà mở miệng xin tiền thôi, mẹ đoán thế. Đó là lời khuyên của con phải không Stephen?
STEPHEN. Không.
LADY BRITOMART [gay gắt] Stephen!
STEPHEN. Tất nhiên là nếu mẹ đã quyết định—
LADY BRITOMART. Mẹ chưa quyết định: mẹ đang xin lời khuyên của con; và mẹ đang chờ nó đây. Mẹ không đời nào gánh hết mọi trách nhiệm lên đôi vai mình đâu.
STEPHEN [bướng bỉnh] Con thà chết chứ không thèm xin ông ta thêm một xu cắc ké nào nữa.
LADY BRITOMART [buông xuôi] Ý con là mẹ phải đi xin ông ta chứ gì. Được rồi, Stephen: Sẽ theo ý con. Con sẽ thấy vui khi biết rằng ông ngoại cũng đồng tình đấy. Nhưng ông ấy nghĩ mẹ nên mời Andrew đến đây gặp mấy đứa nhỏ. Suy cho cùng, thế nào ông ta cũng phải có chút tình cha con với chúng chứ.
STEPHEN. Mời ông ta đến đây!!!
LADY BRITOMART. Đừng lặp lại lời mẹ, Stephen. Mẹ có thể mời ông ta đi đâu khác chứ?
STEPHEN. Con chưa bao giờ nghĩ có ngày mẹ lại đi mời ông ta.
LADY BRITOMART. Thôi đừng có làm khó nữa Stephen. Nào! Con thấy việc ông ta đến thăm chúng ta là cần thiết cơ mà, phải không?
STEPHEN [miễn cưỡng] Con đoán vậy, nếu mấy đứa em gái không thể sống thiếu tiền của ông ta.
LADY BRITOMART. Cảm ơn con, Stephen: mẹ biết con sẽ cho mẹ lời khuyên đúng đắn khi mọi chuyện được giải thích rõ ràng cho con mà. Mẹ đã mời bố con đến tối nay rồi. [Stephen vùng khỏi ghế] Đừng có nhảy dựng lên như thế Stephen: làm mẹ thấy bứt rứt đấy.
STEPHEN [vô cùng hoảng hốt] Ý mẹ muốn nói là tối nay bố sẽ đến đây—rằng ông ấy có thể có mặt ở đây bất cứ lúc nào sao?
LADY BRITOMART [nhìn đồng hồ] Mẹ bảo chín giờ. [Cậu há hốc mồm thở dốc. Bà đứng dậy]. Làm ơn bấm chuông hộ mẹ. [Stephen bước đến bàn viết nhỏ; bấm một nút trên đó; rồi ngồi xuống ghế với hai khuỷu tay chống lên mặt bàn và đầu gối vào hai tay, hoàn toàn bị đánh bại và choáng váng]. Vẫn còn mười phút nữa mới đến chín giờ; và mẹ phải chuẩn bị tinh thần cho mấy đứa nhỏ. Mẹ chủ ý mời Charles Lomax và Adolphus đến ăn tối để bọn chúng có mặt ở đây. Andrew nên gặp tụi nó phòng hờ ông ấy nuôi bất kỳ ảo tưởng nào về việc tụi nó đủ khả năng nuôi vợ.
[Người quản gia bước vào: Phu nhân Britomart đi vòng ra sau chiếc ghế dài để nói chuyện với ông ta]. Morrison: lên phòng khách và bảo tất cả xuống đây ngay lập tức. [Morrison lui ra. Phu nhân Britomart quay sang Stephen]. Giờ hãy nhớ lấy, Stephen, mẹ sẽ cần toàn bộ sự ủng hộ và uy quyền của con. [Cậu đứng dậy và cố tìm lại chút uy nghiêm sót lại]. Lấy cho mẹ chiếc ghế, con yêu.
[Cậu đẩy một chiếc ghế từ sát tường ra chỗ bà đứng, gần chiếc bàn viết nhỏ. Bà ngồi xuống; còn cậu bước đến chiếc ghế bành, ngả người phịch xuống đó]. Mẹ không biết Barbara sẽ đón nhận chuyện này thế nào nữa. Kể từ khi tụi nó phong con bé làm thiếu tá trong Cứ Thế Quân, nó đâm ra có cái thói quen làm theo ý mình và sai khiến người khác khiến đôi khi mẹ hoàn toàn bị át vía. Chẳng ra dáng tiểu thư chút nào: mẹ chịu không biết nó học thói đó ở đâu nữa. Dù sao đi nữa, Barbara đừng có mà hòng bắt nạt mẹ; nhưng dẫu sao thì bố con có mặt ở đây trước khi con bé kịp từ chối gặp mặt hay làm rùm beng lên cũng là điều hay. Đừng có tỏ ra căng thẳng thế Stephen, chỉ càng xúi Barbara làm khó dễ thêm thôi. Mẹ cũng căng thẳng lắm chứ bộ, Chúa mới biết; nhưng mẹ có để lộ ra ngoài đâu.
Sarah và Barbara bước vào cùng với hai chàng trai của họ, Charles Lomax và Adolphus Cusins. Sarah mảnh khảnh, chán chường và đậm chất trần tục. Barbara lực lưỡng hơn, vui vẻ hơn, và tràn đầy năng lượng hơn. Sarah ăn mặc hợp thời trang: Barbara mặc đồng phục Cứ Thế Quân. Lomax, một công tử bột rành đời, cũng giống như bao công tử bột rành đời khác. Anh ta nhiễm một thứ khiếu hài hước phù phiếm, thứ đẩy anh ta vào những thời điểm không thích hợp nhất vào những cơn cười nấc nghẹn được kìm nén một cách vụng về. Cusins là một sinh viên đeo kính, mảnh khảnh, tóc thưa, giọng ngọt ngào, mắc chứng bệnh giống Lomax nhưng ở mức độ phức tạp hơn. Khiếu hài hước của anh ta mang tính trí tuệ và tinh tế, lại bị pha trộn bởi một tính khí đáng sợ. Cuộc đấu tranh suốt đời giữa một bản tính nhân hậu, lương tâm cao cả trước những xung lực chế nhạo vô nhân đạo và sự thiếu kiên nhẫn dữ dội đã tạo ra một sự căng thẳng kinh niên làm tổn hại rõ rệt đến thể chất của anh ta. Anh ta là một kẻ cực kỳ kiên quyết, kiên định, bền bỉ, không khoan nhượng, kẻ bằng chính sức mạnh tính cách của mình đã tỏ ra là—và thực tế đúng là—một người ân cần, dịu dàng, hay giải thích, thậm chí ôn hòa và hay xin lỗi, có khả năng phạm tội giết người nhưng tuyệt đối không tàn nhẫn hay thô tục. Do sự sai khiến của một bản năng không đủ nhân từ để che mắt anh ta bằng những ảo tưởng của tình yêu, anh ta vẫn bướng bỉnh quyết tâm kết hôn bằng được với Barbara. Lomax thích Sarah và nghĩ việc cưới cô nàng sẽ là một trò vui khá thú vị. Do đó, anh ta chẳng thèm chống lại sự sắp đặt của phu nhân Britomart nhằm đạt được mục đích đó.
Cả bốn người trông có vẻ như vừa có những giây phút cực kỳ vui vẻ trên phòng khách. Mấy cô con gái bước vào trước, để lại mấy anh chàng bám theo sau. Sarah tiến đến chiếc ghế dài. Barbara bước vào sau cô và dừng lại ở cửa.
BARBARA. Cholly với Dolly có được vào không ạ?
LADY BRITOMART [quyết liệt] Barbara: mẹ cấm không được gọi Charles là Cholly: cái sự bình dân đó làm mẹ phát ốm lên được.
BARBARA. Không sao đâu mẹ. Dạo này gọi Cholly mới là chuẩn. Có cho họ vào không ạ?
LADY BRITOMART. Được, nếu tụi nó biết điều.
BARBARA [nói với ra ngoài cửa] Vào đi Dolly, và cư xử cho ngoan vào đấy.
Barbara tiến đến bàn viết của mẹ. Cusins bước vào mỉm cười, và lang thang tiến về phía phu nhân Britomart.
SARAH [gọi] Vào đi Cholly. [Lomax bước vào, kìm nén nét mặt một cách vụng về, và đứng một cách lúng túng giữa Sarah và Barbara].
LADY BRITOMART [ra lệnh] Ngồi xuống hết đi. [Họ ngồi xuống. Cusins bước sang cửa sổ và ngồi vào đó. Lomax kéo một chiếc ghế. Barbara ngồi vào bàn viết còn Sarah ngồi ở ghế dài]. Mẹ hoàn toàn không hiểu anh đang cười cái gì đấy, Adolphus. Mẹ thực sự ngạc nhiên về anh đấy, dù mẹ chẳng trông đợi gì hơn ở Charles Lomax.
CUSINS [với giọng cực kỳ dịu dàng] Barbara vừa cố dạy em khúc Quân hành Cứ Thế Quân West Ham đấy ạ.
LADY BRITOMART. Mẹ thấy chẳng có gì đáng cười ở chuyện đó cả; và anh cũng thế nếu anh thực sự được cải đạo.
CUSINS [ngọt ngào] Lúc đó mẹ không có ở đấy. Em tin là nó thực sự rất buồn cười đấy ạ.
LOMAX. Phải nói là tuyệt cú mèo.
LADY BRITOMART. Im đi Charles. Giờ thì nghe mẹ nói đây, các con. Tối nay bố các con sẽ đến đây. [Sự sững sờ bao trùm toàn bộ phòng].
LOMAX [phản đối] Ơ hay kìa!
LADY BRITOMART. Anh có được gọi để nói câu nào đâu, Charles.
SARAH. Mẹ nói thật đấy ạ?
LADY BRITOMART. Tất nhiên là mẹ nói thật rồi. Chính vì con đấy Sarah ạ, và cũng vì cả Charles nữa. [Im lặng. Charles trông có vẻ tội nghiệp đến mức đáng thương]. Mẹ hy vọng con không phản đối chứ Barbara.
BARBARA. Con á! Sao con phải phản đối chứ? Bố con cũng có một linh hồn cần được cứu rỗi giống như bất kỳ ai khác thôi. Xét về phía con thì bố hoàn toàn được chào đón.
LOMAX [vẫn phản đối] Nhưng thực sự thì, các cậu không thấy sao! Ơ hay kìa!
LADY BRITOMART [lạnh lùng] Ý anh muốn nói gì hả Charles?
LOMAX. Chà, các cậu phải công nhận là chuyện này hơi bị quá đà đấy chứ.
LADY BRITOMART [quay sang Cusins với vẻ niềm nở đầy điềm gở] Adolphus: anh là giáo sư tiếng Hy Lạp. Anh có thể dịch những lời phát biểu của Charles Lomax sang tiếng Anh đàng hoàng cho chúng tôi nghe được không?
CUSINS [thận trọng] Nếu em mạn phép được nói, thưa phu nhân Brit, em nghĩ Charles đã diễn tả khá trúng phóc những gì tất cả chúng ta đang cảm nhận. Homer, khi nhắc đến Autolycus, cũng dùng cụm từ y hệt như vậy.
LOMAX [đầy hào hiệp] Tớ thì sao cũng được thôi, miễn là Sarah không phiền.
LADY BRITOMART [với giọng nói vùi dập] Cảm ơn anh. Tôi có được phép của anh không Adolphus, để mời chính chồng mình về chính ngôi nhà của tôi?
CUSINS [galant] Em hoàn toàn ủng hộ mọi việc chị làm mà không chút do dự.
LADY BRITOMART. Sarah: con không có ý kiến gì sao?
SARAH. Ý mẹ là ông ấy sẽ đến đây ở hẳn luôn ạ?
LADY BRITOMART. Chắc chắn là không rồi. Phòng trống đã sẵn sàng cho ông ấy nếu ông ấy thích ở lại một hoặc hai ngày để tìm hiểu thêm về các con; nhưng mọi thứ đều có giới hạn của nó.
SARAH. Chà, chắc ông ấy chẳng ăn thịt chúng ta đâu nhỉ. Con không phiền đâu.
LOMAX [khúc khích cười] Không biết ông già sẽ đón nhận chuyện này thế nào đây.
LADY BRITOMART. Chắc cũng giống cách bà già đón nhận thôi, Charles ạ.
LOMAX [xấu hổ] Tớ có ý gì đâu—ít ra thì—
LADY BRITOMART. Anh chẳng có suy nghĩ gì sất, Charles. Anh chưa bao giờ suy nghĩ cả; và hậu quả là anh chẳng bao giờ có ý gì trong lời nói của mình. Và giờ xin hãy chú ý nghe tôi đây, các con. Bố các con sẽ hoàn toàn là một người xa lạ đối với chúng ta.
LOMAX. Chắc từ hồi còn bé xíu đến giờ chắc hắn chưa gặp lại Sarah đâu nhỉ.
LADY BRITOMART. Từ hồi con bé còn là một đứa trẻ, Charles ạ, đúng như cái cách anh diễn đạt với vẻ hào hoa về từ ngữ và sự tinh tế trong tư duy dường như chưa bao giờ rời bỏ anh. Do đó—ờ— [mất kiên nhẫn] Giờ thì mẹ quên mất mình định nói gì rồi. Đây là hậu quả của việc anh cứ chọc tức để mẹ phải châm chọc đấy Charles. Adolphus: làm ơn cho tôi biết tôi vừa nói đến đâu rồi.
CUSINS [ngọt ngào] Chị vừa bảo là vì ngài Undershaft chưa gặp lại các con kể từ khi chúng còn là trẻ sơ sinh, nên ông ấy sẽ đánh giá cách chị nuôi dạy con cái dựa trên hành xử của tụi mình tối nay, và do đó chị muốn tất cả chúng ta đặc biệt cẩn trọng trong cách ứng xử, nhất là Charles.
LOMAX. Này nhé: Phu nhân Brit đâu có nói thế.
LADY BRITOMART [mãnh liệt] Chị có nói đấy, Charles. Trí nhớ của Adolphus hoàn toàn chính xác. Việc các con ngoan ngoãn là điều vô cùng quan trọng; và mẹ thực sự cầu xin các con lần này đừng có dắt tay nhau vào mấy xó khuất để cười khúc khích và thì thầm khi mẹ đang nói chuyện với bố các con.
BARBARA. Vâng thưa mẹ. Tụi con sẽ không làm mẹ mất mặt đâu.
LADY BRITOMART. Hãy nhớ lấy, Charles, rằng Sarah sẽ muốn cảm thấy tự hào về anh thay vì phải xấu hổ vì anh đấy.
LOMAX. Ơ hay kìa! Có cái quái gì đáng tự hào đâu cơ chứ, các cậu biết đấy.
LADY BRITOMART. Chà, hãy cố gắng làm sao trông như thể có đi.
Morrison, mặt cắt không còn giọt máu và hoảng hốt, xông vào phòng với vẻ lộn xộn không giấu giếm.
MORRISON. Thưa phu nhân, tôi có thể thưa một lời được không ạ?
LADY BRITOMART. Nhảm nhí! Mời ông ấy lên đây.
MORRISON. Vâng, thưa phu nhân. [Ông ta lui ra].
LOMAX. Morrison có biết đó là ai không nhỉ?
LADY BRITOMART. Tất nhiên là biết. Morrison đã ở với chúng ta từ trước tới nay cơ mà.
LOMAX. Chắc đối với lão ta đây là một cú sốc điện cực mạnh ấy nhỉ, các cậu biết đấy.
LADY BRITOMART. Đây có phải lúc để làm tôi thêm căng thẳng không hả Charles, với những lời lẽ quá quắt của anh?
LOMAX. Nhưng chuyện này thực sự là quá sức bình thường mà—
MORRISON [ngoài cửa] Thưa—ờ—ngài Undershaft. [Ông ta bối rối lùi lại].
Andrew Undershaft bước vào. Tất cả đứng dậy. Phu nhân Britomart đón lấy ông ở giữa phòng phía sau chiếc ghế dài.
Nhìn bề ngoài, Andrew là một người đàn ông lớn tuổi mập mạp, dễ dãi, với tác phong ôn hòa kiên nhẫn, và một sự giản dị cuốn hút trong tính cách. Nhưng ông ta có một gương mặt cảnh giác, từ tốn, biết quan sát và lắng nghe, cùng những nguồn năng lượng dự trữ đáng gờm, cả về thể chất lẫn tinh thần, ẩn giấu trong lồng ngực vạm vỡ và cái đầu thông thái. Sự dịu dàng của ông một phần là sự điềm đạm của một người đàn ông mạnh mẽ đã học được từ kinh nghiệm rằng cái ôm tự nhiên của ông có thể làm tổn thương những người bình thường trừ khi ông đối phó với họ một cách cực kỳ cẩn trọng, và một phần là sự từng trải của tuổi tác và thành công. Ông cũng hơi rụt rè trong hoàn cảnh cực kỳ tế nhị hiện tại.
LADY BRITOMART. Chào buổi tối, Andrew.
UNDERSHAFT. Chào mình, khỏe chứ.
LADY BRITOMART. Trông anh già đi nhiều quá.
UNDERSHAFT [thanh minh] Tôi có già đi chút ít. [Với chút vẻ tán tỉnh] Thời gian dường như đứng lại đối với em.
LADY BRITOMART [nhanh nhảu] Vớ vẩn! Đây là gia đình của anh đấy.
UNDERSHAFT [ngạc nhiên] Đông thế cơ à? Tôi rất tiếc phải nói rằng trí nhớ của tôi đôi khi kém đi rất nhiều rồi. [Ông đưa tay ra bắt với vẻ thân thiện của người cha dành cho Lomax].
LOMAX [giật mình bắt tay ông] Chào ngài.
UNDERSHAFT. Tôi có thể thấy cậu là con trai cả của tôi. Rất vui được gặp lại con, con trai của ta.
LOMAX [phản đối] Không, nhưng ngài xem này, các cậu biết đấy—[Bị áp đảo] Ôi dào!
LADY BRITOMART [lấy lại giọng sau khoảnh khắc chết lặng] Andrew: ý anh muốn nói là anh không nhớ mình có bao nhiêu đứa con sao?
UNDERSHAFT. Chà, tôi e là mình—. Tụi nó lớn nhanh quá—ờ. Tôi có đang mắc phải sai lầm ngớ ngẩn nào không nhỉ? Thôi thì thú nhận luôn cho rồi: tôi chỉ nhớ được một đứa con trai thôi. Nhưng dĩ nhiên là có bao nhiêu chuyện đã xảy ra sau đó—ờ—
LADY BRITOMART [quả quyết] Andrew: anh đang nói nhảm đấy. Tất nhiên là anh chỉ có một đứa con trai duy nhất rồi.
UNDERSHAFT. Có lẽ em làm ơn giới thiệu giúp anh nhé, mình.
LADY BRITOMART. Đây là Charles Lomax, người đính hôn với Sarah.
UNDERSHAFT. Thưa anh bạn quý, tôi thành thật xin lỗi.
LOMAX. Không có gì đâu ạ. Rất vinh hạnh, thưa ngài.
LADY BRITOMART. Còn đây là Stephen.
UNDERSHAFT [cúi đầu] Rất vui được làm quen với con, Stephen. Thế thì [tiến về phía Cusins] chắc anh chàng này là con trai tôi rồi. [Nắm lấy đôi tay của Cusins] Con khỏe không, bạn trẻ? [Quay sang phu nhân Britomart] Cậu ấy rất giống em đấy, mình ạ.
CUSINS. Ngài nịnh tôi rồi, ngài Undershaft. Tên tôi là Cusins: đính hôn với Barbara. [Rất rõ ràng] Đó là Thiếu tá Barbara Undershaft của Cứ Thế Quân. Kia là Sarah, con gái thứ hai của ngài. Còn đây là Stephen Undershaft, con trai ngài.
UNDERSHAFT. Stephen con yêu, bố xin lỗi nhé.
STEPHEN. Dạ không có gì thưa bố.
UNDERSHAFT. Cậu Cusins: tôi rất cảm ơn cậu vì đã giải thích một cách chuẩn xác đến vậy. [Quay sang Sarah] Barbara con yêu—
SARAH [nhắc khéo] Sarah ạ.
UNDERSHAFT. Sarah, đương nhiên rồi. [Họ bắt tay nhau. Ông bước sang phía Barbara] Barbara—lần này thì chắc chắn là đúng rồi nhỉ.
BARBARA. Hoàn toàn chính xác ạ. [Họ bắt tay nhau].
LADY BRITOMART [lấy lại quyền chỉ huy] Ngồi xuống hết đi. Ngồi xuống đi Andrew. [Bà bước lên và ngồi xuống ghế dài. Cusins cũng kéo ghế của mình lên phía bên trái bà. Barbara và Stephen trở về chỗ ngồi của họ. Lomax nhường ghế cho Sarah và đi lấy chiếc khác].
UNDERSHAFT. Cảm ơn mình.
LOMAX [nói chuyện phím, khi anh ta kéo một chiếc ghế ra đặt giữa bàn viết và ghế dài, rồi mời Undershaft ngồi] Mất khối thời gian mới nhận ra mình đang đứng ở xó nào phải không thưa ngài?
UNDERSHAFT [nhận ghế] Đó không phải là điều làm tôi bối rối đâu, cậu Lomax. Khó khăn của tôi là nếu tôi đóng vai một người cha, tôi sẽ tạo cảm giác như một kẻ xa lạ xông vào nhà; còn nếu tôi đóng vai một kẻ xa lạ kín đáo, tôi lại có vẻ là một người ông bố nhẫn tâm.
LADY BRITOMART. Anh chẳng cần phải diễn cái kịch bản nào hết Andrew ạ. Tốt nhất là cứ chân thành và tự nhiên vào.
UNDERSHAFT [ngoan ngoãn] Vâng, mình ạ: tôi dám chắc thế là tốt nhất đấy. [Ngồi xuống cho thoải mái] Nào, tôi đã ở đây rồi. Bây giờ tôi có thể làm gì cho tất cả các bạn đây?
LADY BRITOMART. Anh chẳng cần phải làm gì sất Andrew ạ. Anh là một thành viên trong gia đình cơ mà. Anh có thể ngồi với chúng ta và tận hưởng thời gian đi.
Tràng cười bị kìm nén quá lâu của Lomax bùng nổ thành những tiếng hý đau đớn.
LADY BRITOMART [phẫn nộ] Charles Lomax: nếu anh biết cách cư xử, thì hãy cư xử cho đàng hoàng vào. Còn không thì biến khỏi phòng này.
LOMAX. Cháu thực sự xin lỗi thưa Phu nhân Brit; nhưng ngài xem đấy, thật sự là, thưa Chúa! [Anh ta ngồi xuống chiếc ghế dài giữa phu nhân Britomart và Undershaft, hoàn toàn không kìm chế nổi].
BARBARA. Sao anh không cười toác lên nếu muốn hả Cholly? Tốt cho bộ lòng của anh lắm đấy.
LADY BRITOMART. Barbara: con đã được giáo dục như một tiểu thư đàng hoàng. Làm ơn để bố con thấy điều đó; và đừng có ăn nói giống mấy đứa con gái ngoài đường thế.
UNDERSHAFT. Kệ con bé đi em. Như em biết đấy, tôi đâu phải quý tộc; và tôi chưa từng được giáo dục ngày nào.
LOMAX [động viên] Chẳng ai nhận ra điều đó đâu thưa ngài, cháu đảm bảo đấy. Trông ngài vẫn bảnh chán mà.
CUSINS. Để em khuyên ngài nên học tiếng Hy Lạp đi, thưa ngài Undershaft. Những học giả tiếng Hy Lạp là những người có đặc quyền. Rất ít người trong số họ biết tiếng Hy Lạp; và chẳng ai trong số họ biết bất cứ thứ gì khác; nhưng vị trí của họ thì không ai lay chuyển nổi. Các ngôn ngữ khác là phẩm chất của bồi bàn và nhân viên tiếp thị: tiếng Hy Lạp đối với một người có địa vị cũng giống như dấu kiểm định chất lượng đối với bạc vậy.
BARBARA. Dolly: đừng có thốt ra những lời giả trân ấy nữa. Cholly: vào lấy đàn xếp ra chơi một bản cho chúng tôi nghe xem nào.
LOMAX [e dè nhìn Undershaft] Có lẽ loại nhạc đó không hợp gu của ngài lắm nhỉ?
UNDERSHAFT. Tôi rất thích âm nhạc.
LOMAX [vui mừng khôn xiết] Thật thế ạ? Thế thì cháu đi lấy ngay đây. [Anh ta chạy lên lầu lấy nhạc cụ].
UNDERSHAFT. Con có chơi nhạc cụ nào không Barbara?
BARBARA. Con chỉ chơi tambourine thôi ạ. Nhưng Cholly đang dạy con chơi đàn xếp đấy.
UNDERSHAFT. Thế hóa ra Cholly cũng là thành viên của Cứ Thế Quân à?
BARBARA. Dạ không: anh ấy bảo làm người bất tuân tôn giáo là kém sang. Nhưng con vẫn chưa tuyệt vọng về Cholly đâu. Hôm qua con vừa bắt anh ấy đến một buổi mít tinh ở cổng cảng, và đi quyên góp bằng chính chiếc mũ của anh ấy đấy.
LADY BRITOMART. Đó không phải do tôi xúi đâu Andrew nhé. Barbara đã đủ lớn để tự quyết định con đường của nó rồi. Nó chẳng có người bố nào để mà xin lời khuyên cả.
BARBARA. Ồ có chứ ạ. Trong Cứ Thế Quân chẳng có ai là trẻ mồ côi cả.
UNDERSHAFT. Bố của các con ở đây có rất nhiều con cái và thừa kinh nghiệm rồi phải không nhỉ?
BARBARA [nhìn ông với vẻ thích thú tột độ và gật đầu] Chuẩn luôn. Sao bố lại có thể hiểu được điều đó hay vậy? [Tiếng Lomax thử đàn xếp vang lên ngoài cửa].
LADY BRITOMART. Vào đây đi Charles. Chơi ngay cho chúng tôi nghe một bản đi.
LOMAX. Tuân lệnh! [Anh ta ngồi xuống chỗ cũ, và bắt đầu dạo đàn].
UNDERSHAFT. Khoan đã, cậu Lomax. Tôi khá có hứng thú với Cứ Thế Quân đấy. Khẩu hiệu của họ có lẽ cũng chính là khẩu hiệu của tôi: Máu và Lửa.
LOMAX [kinh ngạc] Nhưng không phải kiểu máu và lửa của ngài đâu nha, các cậu biết đấy.
UNDERSHAFT. Kiểu máu của tôi làm sạch rữa: kiểu lửa của tôi tinh luyện tâm hồn.
BARBARA. Đội của chúng con cũng vậy. Ngày mai hãy đến trại tế thần của con đi—trại West Ham ấy—để tận mắt thấy những gì chúng con đang làm. Chúng con sắp có cuộc tuần hành đến một buổi họp lớn tại Hội trường Assembly ở Mile End. Hãy đến xem trại tế thần rồi cùng tuần hành với chúng con nhé: sẽ có ích cho ngài lắm đấy. Ngài có chơi được nhạc cụ gì không?
UNDERSHAFT. Thời trẻ, tôi từng kiếm được vài xu, thậm chí đôi khi cả shilling, trên đường phố và trong các quán rượu nhờ tài khiêu vũ bước nhảy thiên bẩm của mình. Về sau, tôi gia nhập dàn nhạc Undershaft, và thổi kèn trombone ten-rơ khá là ra trò.
LOMAX [bị sốc nặng] Ôi chao ơi!
BARBARA. Biết bao kẻ tội lỗi đã tự thổi kèn trombone để bước chân vào thiên đường rồi đấy, nhờ có ơn Chúa và Cứ Thế Quân.
LOMAX [quay sang Barbara, vẫn còn hơi bị sốc] Ừ; thế còn chuyện kinh doanh đại bác thì sao hả cậu? [Quay sang Undershaft] Việc lên thiên đường chắc không phải sở trường của ngài lắm phải không?
LADY BRITOMART. Charles!!!
LOMAX. Thì vâng; nhưng điều đó là hiển nhiên mà phải không các cậu? Việc buôn đại bác có thể là cần thiết và vân vân: chúng ta không thể sống thiếu đại bác; nhưng làm thế thì đâu có đúng, các cậu biết đấy. Mặt khác, Cứ Thế Quân tuy có thể hơi hơ hớ ngớ ngẩn một chút—tớ đây cũng theo Anh giáo đấy—nhưng dẫu sao cậu không thể phủ nhận đó là tôn giáo; mà cậu thì không thể chống lại tôn giáo được phải không? Trừ khi cậu đích thực là kẻ vô đạo đức, các cậu biết đấy.
UNDERSHAFT. Cậu hầu như không hiểu được lập trường của tôi đâu, cậu Lomax—
LOMAX [vội vã] Cháu không có ý chê trách cá nhân ngài đâu ạ, ngài hiểu cho.
UNDERSHAFT. Rất đúng, rất đúng. Nhưng hãy thử suy ngẫm một lát xem. Tôi đây, một kẻ chuyên sản xuất công cụ gây tàn phé và chết chóc. Tôi đang thấy vô cùng hào hứng vào lúc này vì sáng nay, dưới xưởng đúc, chúng tôi vừa cho nổ tung hai mươi bảy hình nhân binh lính ra thành từng mảnh vụn bằng một khẩu pháo vốn trước đây chỉ có thể tiêu diệt được mười ba tên.
LOMAX [khoan dung] Chà, chiến tranh càng tàn phá dữ dội bao nhiêu thì nó càng sớm bị bãi bỏ bấy nhiêu phải không ạ?
UNDERSHAFT. Hoàn toàn không. Chiến tranh càng tàn phá dữ dội bao nhiêu thì chúng ta lại càng thấy nó cuốn hút bấy nhiêu. Không đâu cậu Lomax, tôi rất cảm ơn cậu vì đã viện ra cái cớ quen thuộc đó cho ngành nghề của tôi; nhưng tôi không hề hổ thẹn vì nó. Tôi không phải là kẻ tách biệt đạo đức và công việc kinh doanh của mình thành hai ngăn kín nước. Toàn bộ số tiền nhàn rỗi mà các đối thủ cạnh tranh của tôi đổ vào bệnh viện, nhà thờ và những nơi chứa tiền chuộc tội khác, tôi đều dành cho các cuộc thí nghiệm và nghiên cứu nhằm cải tiến phương pháp tiêu hủy sinh mạng và tài sản. Tôi vẫn luôn làm thế; và sẽ mãi mãi làm thế. Do đó, những lời đạo đức thiệp chúc mừng Giáng sinh về hòa bình trên trái đất và thiện chí giữa người với người chẳng có chút giá trị nào đối với tôi. Đạo Cơ Đốc của các cậu, thứ ra lệnh cho các cậu không được chống lại cái ác, và phải giơ nốt má bên kia ra, sẽ biến tôi thành kẻ phá sản. Đạo đức của tôi—tôn giáo của tôi—nhất định phải có chỗ dành cho đại bác và ngư lôi.
STEPHEN [lạnh lùng—gần như hờn dỗi] Bố nói cứ như thể có hàng tá đạo đức và tôn giáo để lựa chọn vậy, thay vì chỉ có một nền đạo đức chân chính và một tôn giáo chân chính.
UNDERSHAFT. Đối với tôi chỉ có một nền đạo đức chân chính; nhưng nó có lẽ không hợp với con, vì con đâu có sản xuất thiết giáp hạm không chiến. Chỉ có một nền đạo đức chân chính cho mỗi con người; nhưng không phải ai cũng có chung một nền đạo đức chân chính đó.
LOMAX [quá tải] Ngài làm ơn nói lại câu đó được không? Cháu theo không kịp ý ngài.
CUSINS. Rất đơn giản thôi. Như Euripides từng nói, món ăn của người này là thuốc độc của người khác, xét về mặt đạo đức cũng như thể chất vậy.
UNDERSHAFT. Chính xác.
LOMAX. Ồ, hóa ra là thế. Vâng, vâng, vâng. Chuẩn. Chuẩn.
STEPHEN. Nói cách khác, có những kẻ trung thực và có những kẻ khốn nạn.
BARBARA. Xàm xí. Làm gì có kẻ khốn nạn nào trên đời.
UNDERSHAFT. Thật ư? Thế có người tốt nào không?
BARBARA. Không. Không có một ai. Chẳng có người tốt hay kẻ khốn nào cả: chỉ có những người con của cùng một Cha trên trời; và họ càng ngừng gọi nhau bằng những cái tên miệt thị ấy sớm bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu. Bố không cần phải nói với con: con biết rõ tụi nó. Con đã từng qua tay hàng đống hạng người như thế: đồ khốn, tội phạm, kẻ vô thần, nhà từ thiện, nhà truyền giáo, ủy viên hội đồng hạt, đủ mọi thành phần. Tụi nó đều cùng một loại tội nhân như nhau; và có sẵn sự cứu rỗi dành cho tất cả bọn chúng.
UNDERSHAFT. Cho phép tôi hỏi là con đã từng cứu rỗi được nhà sản xuất đại bác nào chưa?
BARBARA. Chưa ạ. Bố có để con thử không?
UNDERSHAFT. Chà, bố sẽ giao kèo với con nhé. Nếu ngày mai bố đến thăm con ở Trại Cứ Thế Quân của con, con có đồng ý hôm sau đến thăm xưởng đại bác của bố không?
BARBARA. Cẩn thận đấy nhé. Chuyện đó có thể kết thúc bằng việc bố từ bỏ đại bác vì Cứ Thế Quân đấy.
UNDERSHAFT. Con có chắc là nó sẽ không kết thúc bằng việc con từ bỏ Cứ Thế Quân vì những khẩu đại bác không?
BARBARA. Con cứ liều một phen xem sao.
UNDERSHAFT. Và bố cũng sẽ liều với ván cược kia. [Họ bắt tay nhau giao ước]. Trại tế thần của con ở đâu?
BARBARA. Ở West Ham. Dưới bóng dấu hiệu cây thánh giá. Cứ hỏi bất kỳ ai ở Canning Town là biết. Còn xưởng của bố ở đâu?
UNDERSHAFT. Ở Perivale St Andrews. Dưới bóng dấu hiệu thanh kiếm. Cứ hỏi bất kỳ ai ở châu Âu là biết.
LOMAX. Tớ đánh một bản được chưa nhỉ?
BARBARA. Được chứ. Đánh bản Tiến lên, những người lính Cơ Đốc đi anh.
LOMAX. Chà, mới bắt đầu mà chơi bài nặng đô thế thì hơi quá đấy, các cậu biết đấy. Hay tớ hát bài Anh đang bước đi, người anh em của tôi nhé. Giai điệu cũng ná ná thế thôi.
BARBARA. Buồn thiu à. Cứ được cứu rỗi đi Cholly; rồi anh cũng sẽ bước đi, hỡi người anh em của tôi ạ, mà chẳng cần phải làm rùm beng lên như thế đâu.
LADY BRITOMART. Thật tình đấy Barbara, con cứ cư xử cứ như thể tôn giáo là một chủ đề vui vẻ lắm không bằng. Làm ơn có chút ý thức về phép tắc đi.
UNDERSHAFT. Tôi không thấy đó là một chủ đề tẻ nhạt đâu, mình ạ. Nó là thứ duy nhất mà những con người tài năng thực sự quan tâm.
LADY BRITOMART [nhìn đồng hồ] Thưa nếu anh đã quyết tâm làm cho bằng được, tôi insists phải tiến hành nó theo một cách đàng hoàng và đáng kính. Charles: bấm chuông gọi làm lễ đi. [Sự kinh ngạc tột độ. Stephen hoảng hốt đứng dậy].
LOMAX [đứng dậy] Ôi dào!
UNDERSHAFT [đứng dậy] Tôi e là mình phải xin phép đi về đây.
LADY BRITOMART. Anh không thể đi lúc này được đâu Andrew: thế thì vô phép quá. Ngồi xuống đi. Lũ gia nhân sẽ nghĩ thế nào hả?
UNDERSHAFT. Mình ạ: tôi có những khúc mắc về mặt lương tâm. Hay tôi đề xuất một sự thỏa hiệp nhé? Nếu Barbara tiến hành một buổi lễ nhỏ trong phòng khách, với cậu Lomax là người chơi đàn ống, tôi sẵn sàng tham dự. Thậm chí tôi còn tham gia biểu diễn luôn nếu kiếm được một cây kèn trombone.
LADY BRITOMART. Đừng có giễu cợt nữa Andrew.
UNDERSHAFT [bị sốc—quay sang Barbara] Bố hy vọng con yêu không nghĩ là bố đang giễu cợt chứ.
BARBARA. Không ạ, đương nhiên là không; và dẫu bố có giễu đi chăng nữa thì cũng chẳng sao cả: một nửa quân số của Cứ Thế Quân đến buổi họp đầu tiên của họ cũng chỉ vì muốn tìm trò vui thôi mà. [Đứng dậy] Đi nào. Đi thôi Dolly. Đi nào Cholly. [Con bé bước ra cùng Undershaft, người mở cửa cho nó. Cusins đứng dậy].
LADY BRITOMART. Tôi không đời nào để tất cả chống lại lời tôi đâu nhé. Adolphus: ngồi xuống. Charles: anh có thể đi. Anh không đủ tư cách để làm lễ đâu: anh chẳng thể giữ được cái vẻ nghiêm túc nổi đâu.
LOMAX. Thôi chết! [Anh ta chuồn thẳng].
LADY BRITOMART [nói tiếp] Còn anh, Adolphus, anh hoàn toàn có thể cư xử tử tế nếu anh muốn. Tôi bắt buộc anh phải ở lại.
CUSINS. Thưa phu nhân Brit thân mến: trong cuốn sách cầu nguyện gia đình có những điều em không thể chịu nổi khi nghe chị đọc lên đâu.
LADY BRITOMART. Những điều gì cơ, xin hỏi?
CUSINS. Chà, chị sẽ phải tuyên bố trước mặt toàn thể gia nhân rằng chúng ta đã làm những việc không nên làm, và bỏ dở những việc đáng lẽ phải làm, và rằng chẳng có chút sự lành mạnh nào trong chúng ta cả. Em không thể chịu được cảnh chị tự lăng mạ bản thân mình một cách bất công như thế, và lăng mạ Barbara một cách bất công như vậy. Còn về phần em, em thẳng thừng phủ nhận điều đó: em đã làm hết sức mình rồi. Em sẽ chẳng dám cưới Barbara—em không dám nhìn thẳng vào mắt chị đâu—nếu điều đó là sự thật. Thế nên em phải chuồn lên phòng khách đây.
LADY BRITOMART [bị xúc phạm] Thường thì, cứ đi đi. [Anh ta quay đầu bước về phía cửa]. Và hãy nhớ điều này, Adolphus [anh ta quay lại lắng nghe]: tôi có một sự hoài nghi vô cùng lớn rằng anh gia nhập Cứ Thế Quân chỉ để tôn sùng mỗi mình Barbara chứ chẳng vì cái quái gì khác. Và tôi hoàn toàn đánh giá cao cái cách cực kỳ ranh mãnh mà anh dùng để lừa gạt tôi một cách có hệ thống. Tôi đã vạch mặt anh rồi đấy. Cẩn thận kẻo Barbara nó phát hiện ra nhé. Thế thôi.
CUSINS [với nụ cười điềm đạm không gợn sóng] Đừng méc em nhé. [Anh ta bước ra].
LADY BRITOMART. Sarah: nếu con muốn đi thì cứ đi. Làm gì còn hơn là ngồi lì ở đây cứ như thể con ước gì mình đang ở cách xa đây cả ngàn dặm vậy.
SARAH [lờ đờ] Vâng, thưa mẹ. [Cô bé bước ra].
Phu nhân Britomart, với một cử chỉ vùng vằng bất chợt, buông xuôi để những giọt nước mắt tuôn rơi.
STEPHEN [tiến lại gần bà] Mẹ: có chuyện gì thế ạ?
LADY BRITOMART [quẹt vội những giọt nước mắt bằng khăn tay] Không có gì cả. Chỉ là sự ngớ ngẩn thôi. Con cũng có thể đi theo hắn ta nếu con thích, và cứ để mặc mẹ ở đây với lũ gia nhân.
STEPHEN. Ồ, mẹ đừng nghĩ thế chứ. Con—con không thích ông ta.
LADY BRITOMART. Mấy đứa kia thì có đấy. Đó là sự bất công trong số phận của người phụ nữ. Một người phụ nữ phải nuôi nấng con cái; và điều đó có nghĩa là phải kìm kẹp chúng, từ chối những thứ chúng muốn, giao việc cho chúng, phạt chúng khi chúng làm sai, làm tất cả những việc khó chịu nhất. Và rồi người bố, kẻ chẳng phải làm gì ngoài việc chiều chuộng và làm hư chúng, lại xuất hiện khi mọi công việc của bà đã hoàn tất và cướp đi tình cảm của chúng dành cho bà.
STEPHEN. Ông ấy đâu có cướp đi tình cảm của chúng con dành cho mẹ. Chỉ là sự tò mò thôi mà.
LADY BRITOMART [dữ dội] Mẹ không cần ai an ủi hết Stephen. Chẳng có chuyện gì xảy ra với mẹ cả. [Bà đứng dậy và đi về phía cửa].
STEPHEN. Mẹ định đi đâu thế?
LADY BRITOMART. Lên phòng khách chứ đâu. [Bà bước ra. Bản nhạc Tiến lên, những người lính Cơ Đốc tấu bằng đàn xếp, kèm theo tiếng tambourine đệm theo, vang lên khi cánh cửa mở ra]. Con có xuống không Stephen?
STEPHEN. Không. Chắc chắn là không rồi. [Bà bước đi. Cậu ngồi phịch xuống chiếc ghế dài, môi mím chặt và biểu cảm ngập tràn vẻ bất mãn tột cùng].