Nếu bạn muốn nâng cao các kỹ năng tái tư duy, sau đây là ba mươi đúc kết thực tiễn hàng đầu của tôi.
I. TÁI TƯ DUY CÁ NHÂN
A. Xây dựng thói quen tái tư duy
1. Tư duy như một nhà khoa học. Khi bạn hình thành một ý kiến, hãy cưỡng lại ham muốn thuyết giảng, lên án hay lôi kéo chính trị. Hãy xem ý tưởng đang xuất hiện trong đầu bạn như một linh cảm hay một giả thuyết và kiểm nghiệm nó bằng các số liệu. Giống như các doanh nhân khởi nghiệp, khi học cách áp dụng các chiến lược kinh doanh như những thử nghiệm, bạn sẽ duy trì được mức độ nhạy bén, linh hoạt này để ứng biến, xoay chuyển khi cần.
2. Xác định căn tính bản thân dựa trên các giá trị, thay vì quan điểm. Bạn sẽ dễ dàng tránh được việc bị kẹt vào những niềm tin quá khứ nếu bạn không bám chặt vào chúng như thể chúng là một phần con người hiện tại của bạn. Hãy định vị bản thân như một người đề cao tính tò mò, sự học hỏi, khả năng tư duy linh hoạt và khao khát tri thức. Khi bạn hình thành những quan điểm cá nhân, hãy viết ra một danh sách những yếu tố có thể làm bạn đổi ý.
3. Tìm kiếm những thông tin trái chiều với quan điểm của bạn. Bạn có thể chống lại những thiên kiến xác nhận, chọc thủng những bong bóng lọc và thoát khỏi những buồng dội âm bằng cách chủ động đối diện với những quan điểm thách thức các giả định của bạn. Một cách nhẹ nhàng để bắt đầu là tiếp xúc với những người khiến bạn phải động não – ngay cả khi rất có thể bạn sẽ không đồng tình với suy nghĩ của họ.
B. Hiệu chuẩn sự tự tin của bạn
4. Cảnh giác để không bị mắc cạn trên Đỉnh Dốt. Đừng nhầm lẫn sự tự tin với năng lực. Hiệu ứng Dunning-Kruger là một lời nhắc hữu ích, rằng càng nghĩ mình giỏi, bạn càng có nguy cơ tự huyễn về bản thân và do đó, khả năng bạn ngừng tiến bộ sẽ càng cao hơn. Để ngăn ngừa sự tự tin thái quá về hiểu biết của mình, hãy suy ngẫm lại bạn có khả năng giải thích một chủ đề nào đó tường tận tới đâu.
5. Khai thác lợi ích của sự hoài nghi. Khi bạn nhận ra bản thân đang nghi ngờ khả năng của chính mình, hãy tái cấu trúc tình huống thành một cơ hội để phát triển. Bạn có thể tự tin vào khả năng học hỏi của mình trong khi vẫn chất vấn giải pháp hiện tại của bản thân về một vấn đề. Ý thức được giới hạn của hiểu biết thường là bước đầu tiên để bạn phát triển năng lực chuyên môn.
6. Tận hưởng niềm vui khi sai. Khi bạn phát hiện ra mình đã sai, hãy xem đó là dấu hiệu cho thấy bạn vừa khám phá ra điều gì đó mới mẻ. Đừng ngại cười nhạo chính mình, vì nhờ đó mà bạn bớt bận tâm đến việc chứng tỏ mình; thay vào đó, bạn tập trung cải thiện bản thân.
C. Tạo điều kiện cho người khác chất vấn suy nghĩ của bạn
7. Học hỏi những điều mới từ mọi cá nhân bạn tiếp xúc. Bất kỳ ai cũng hiểu biết nhiều hơn bạn ở một lĩnh vực nào đó. Hãy hỏi họ rằng gần đây họ đang tái tư duy về điều gì, hoặc thử bắt đầu một cuộc trò chuyện về những lần bạn đã thay đổi ý kiến trong năm vừa qua.
8. Xây dựng một mạng lưới thử thách bên cạnh một mạng lưới hỗ trợ. Đúng là bạn sẽ cần những người cổ vũ để khích lệ bản thân, nhưng bạn cũng cần những người phê bình để chất vấn bản thân. Ai là những người phê bình thấu đáo nhất của bạn? Một khi xác định được họ là những ai, hãy nhờ họ chất vấn suy nghĩ của bạn. Để đảm bảo họ biết rằng bạn luôn cởi mở đón nhận những quan điểm trái chiều, hãy cho họ biết tại sao bạn tôn trọng ý kiến đối lập của họ, và ở những hoàn cảnh nào họ sẽ giúp bạn nhiều nhất.
9. Đừng tránh né những bất đồng mang tính xây dựng. Không nên xem bất đồng ý kiến là điều phiền toái. Trong khi loại bất đồng về quan hệ thường làm giảm hiệu quả công việc, bất đồng về công việc có thể là cơ hội để bạn tái tư duy. Hãy thử nhìn nhận bất đồng như một cuộc tranh biện: như thế, người ta sẽ tiếp cận vấn đề trên bình diện tri thức hơn là mang tự ái cá nhân vào.
II. TÁI TƯ DUY LIÊN CÁ NHÂN
A. Đặt những câu hỏi tốt hơn
10. Tập luyện nghệ thuật lắng nghe có tính thuyết phục. Khi cố gắng cởi mở tư duy của người khác, thường thì chúng ta dễ đạt được mục tiêu bằng cách lắng nghe hơn là tranh phần nói. Bằng cách nào bạn có thể bày tỏ mong muốn giúp người khác gạn lọc các quan điểm của họ và tự mình nhận ra những lý do cần thay đổi? Một gợi ý tốt để bắt đầu là tăng tỷ lệ câu hỏi so với câu giảng giải.
11. Đặt câu hỏi “làm thế nào” thay vì “tại sao”. Người ta thường giữ những góc nhìn cực đoan khi họ giải thích tại sao, họ bám chặt hơn và cương quyết hơn trong việc bảo vệ quan điểm của mình. Khi cố gắng giải thích làm thế nào họ đưa các ý tưởng của mình vào hiện thực, họ thường nhận ra những giới hạn trong hiểu biết của mình và bắt đầu dung hòa lại một số quan điểm.
12. Hãy hỏi “Có bằng chứng nào có thể làm bạn thay đổi ý kiến không?”. Bạn không thể ép buộc người khác đồng tình với mình. Việc hỏi điều gì sẽ khiến họ nhìn sự việc cởi mở hơn thường tỏ ra hiệu quả, và khi đó hãy xem bạn có thể thuyết phục được họ bằng chính các giá trị của họ không.
13. Hãy hỏi về cội nguồn hình thành quan điểm của một người. Phần lớn suy nghĩ của chúng ta, tương tự như những định kiến, thường mang tính chủ quan; chúng ta hình thành quan điểm không dựa trên những dữ kiện chặt chẽ hay suy nghĩ thấu đáo. Để giúp người khác suy xét lại, chúng ta cần gợi mở để họ hình dung liệu niềm tin của họ về vấn đề sẽ khác đi như thế nào nếu họ được sinh ra ở một thời điểm hay một nơi chốn khác.
B. Giải quyết bất đồng như điệu nhảy thay vì trận chiến
14. Ghi nhận những điểm chung. Một cuộc tranh luận giống như một điệu nhảy, không phải một cuộc chiến. Thừa nhận những điểm chung của hai bên không làm bạn yếu đi – nó cho thấy bạn sẵn lòng thương thảo để tìm ra cái đúng, và nó thúc đẩy phía bên kia cân nhắc quan điểm của bạn.
15. Hãy nhớ rằng ít hơn thường mang lại nhiều hơn. Nếu bạn chồng chất quá nhiều lý lẽ để chứng minh mình đúng, nó có thể khiến đối phương phòng vệ và như thế, họ sẽ nhắm vào những điểm ít thuyết phục nhất để bác bỏ toàn bộ quan điểm của bạn. Thay vì làm loãng luận chứng của mình, hãy tập trung vào những lý lẽ thuyết phục nhất của bạn.
16. Xác nhận quyền tự do lựa chọn của cá nhân. Đôi khi người khác kháng cự không phải vì họ muốn bác bỏ quan điểm của bạn mà bởi vì họ muốn chống lại cảm giác bản thân đang bị điều khiển. Hãy tôn trọng quyền tự chủ của họ qua việc làm rõ rằng bạn nghĩ họ được toàn quyền chọn điều họ tin là đúng.
17. Đối thoại về cuộc đối thoại. Nếu cảm xúc có chiều hướng căng thẳng, hãy thử chuyển hướng cuộc đối thoại sang quá trình. Giống như những bậc thầy thương thuyết thường bày tỏ cảm giác của mình và kiểm tra mức độ thấu hiểu của họ về cảm giác của đối phương, đôi khi bạn có thể tạo nên sự tiến triển bằng cách bộc lộ cảm giác thất vọng hay bức xúc và đề nghị phía bên kia cũng chia sẻ cảm nhận của họ.
III. TÁI TƯ DUY TẬP THỂ
A. Tạo ra những cuộc trao đổi đa chiều đa sắc
18. Đa chiều hóa những chủ đề gây tranh cãi. Mỗi câu chuyện đều có nhiều hơn hai phương diện. Thay vì xem những vấn đề phân cực như hai mặt của một đồng xu, hãy nhìn chúng qua một lăng kính đa chiều. Nhìn thấy những mảng xám có thể giúp chúng ta cởi mở hơn.
19. Đừng tránh né những cảnh báo giới hạn và những biến số. Ghi nhận các quan điểm đối lập và kết quả mâu thuẫn không làm mất đi tầm quan trọng hay độ tin cậy. Đó là một cách hiệu quả để làm tăng sự tương tác với khán giả, đồng thời khuyến khích sự tò mò ở họ.
20. Mở rộng phạm vi cảm xúc của bạn. Bạn không cần phải chối bỏ cảm giác khó chịu hay thậm chí phẫn nộ để có một cuộc đối thoại hiệu quả. Bạn chỉ cần “hòa trộn” chúng vào một tập hợp cảm xúc đa chiều hơn, và bạn còn có thể thử bộc lộ thêm một chút tò mò hay thậm chí thừa nhận một chút mơ hồ hay lưỡng lự.
B. Dạy con trẻ tái tư duy
21. Những buổi “mổ xẻ sự thật” hằng tuần bên bàn ăn. Hoạt động này giúp trẻ dễ dàng nhận ra những niềm tin sai lạc từ thuở ấu thơ của mình, và đây cũng là một cách tuyệt vời để dạy trẻ làm quen với việc tái tư duy. Mỗi tuần hãy chọn một chủ đề khác nhau – tuần này bàn về khủng long, tuần sau có thể về sự sống bên ngoài Trái Đất – và luân phiên từng thành viên trong gia đình chia sẻ một câu chuyện có tính huyền thoại nào đó để cả nhà cùng thảo luận.
22. Khuyến khích trẻ tạo ra thật nhiều bản nháp và lắng nghe góp ý từ người khác. Việc tạo ra nhiều phiên bản của một bức tranh hay một câu chuyện có thể giúp trẻ em hiểu được giá trị của việc chỉnh sửa các ý tưởng của mình. Việc lắng nghe người khác góp ý cũng giúp trẻ tiếp tục nâng cao tiêu chuẩn của bản thân. Trẻ có thể học được cách ôm trọn cảm giác mơ hồ – và thôi kỳ vọng sự hoàn hảo ngay từ lần thử đầu tiên.
23. Đừng hỏi con trẻ muốn trở thành gì khi lớn lên. Những đứa trẻ không cần phải định nghĩa bản thân bằng nghề nghiệp. Một căn tính được chọn có thể đóng sập cánh cửa với mọi lựa chọn khác. Thay vì cố gắng “khoanh vùng” lựa chọn, hãy giúp trẻ mở rộng phạm vi các khả năng lựa chọn. Trẻ không nhất thiết chỉ trở thành một kiểu mẫu duy nhất mà có thể làm được rất nhiều thứ.
C. Tạo ra những môi trường học tập
24. Từ bỏ những cách thức tối ưu. Cụm từ “cách thức tối ưu” vốn đã ngụ ý rằng phương pháp hoàn hảo hiện đã có sẵn rồi. Nếu chúng ta muốn người khác thường xuyên tái dư duy về cách làm việc của họ, tốt hơn hết chúng ta nên phát huy ý thức chịu trách nhiệm về quy trình và không ngừng nỗ lực tìm ra những cách thức làm tốt hơn.
25. Thiết lập sự an toàn về tâm lý. Trong những môi trường có văn hóa học tập, người ta cảm thấy tự tin chất vấn và thách thức một hiện trạng mà không sợ bị trừng phạt. Sự an toàn về mặt tâm lý thường bắt đầu từ việc cấp lãnh đạo nêu gương về tính khiêm nhường.
26. Ghi chép đầy đủ mọi hoạt động tái tư duy. Đừng chỉ đánh giá các quyết định dựa trên kết quả; hãy theo dõi những chọn lựa khác nhau đã được cân nhắc thấu đáo ra sao xuyên suốt quá trình. Một quy trình dở tệ cho ra kết quả tốt thì chỉ là ăn may. Một quy trình tốt không mang lại kết quả như ý có thể là một thử nghiệm đúng đắn.
D. Luôn cởi mở để sẵn sàng tái tư duy về tương lai của mình
27. Vứt bỏ kế hoạch mười năm. Thứ làm bạn say mê tìm hiểu vào năm ngoái giờ đây có thể đã nhàm chán, và một lĩnh vực vô cùng khó hiểu với bạn ngày hôm qua thì ngày mai biết đâu lại trở nên hấp dẫn. Đam mê là thứ được phát triển mà có, không phải thứ có sẵn để khám phá. Bằng cách hoạch định tương lai trước chỉ một bước, bạn có thể giữ cho bản thân luôn cởi mở với việc tái tư duy.
28. Tái tư duy hành động của chính mình, không chỉ thay đổi môi trường xung quanh. Nếu đuổi theo hạnh phúc, bạn có thể xua đuổi hạnh phúc. Chỉ thay đổi hoàn cảnh thì không đủ. Niềm vui rồi cũng phai nhạt, ý nghĩa mới là thứ trường tồn. Tri cảm về mục đích sống thường bắt đầu từ những hành động gia tăng cơ hội học hỏi cho chính mình hay phụng sự người khác.
29. Lên lịch “khám tổng quát định kỳ” đời mình. Đôi khi chúng ta bất thần nhận ra mình đang leo thang cam kết với một lộ trình mờ mịt. Giống như lên lịch hẹn với bác sĩ để được kiểm tra sức khỏe định kỳ, bạn cũng cần đặt hẹn với chính mình, một hoặc hai lần mỗi năm, để “khám tổng quát” cuộc đời mình. Đó là cách giúp bạn tự đánh giá bản thân đã học hỏi được thêm điều gì, niềm tin và mục tiêu của bạn đã phát triển, thay đổi đến đâu, và liệu những bước đi tiếp theo của bạn có đảm bảo rằng bạn luôn tái tư duy không.
30. Dành thời gian để tái tư duy. Khi tôi nhìn vào lịch trình cá nhân của mình, tôi nhận ra nó hầu như đầy kín việc. Tôi đặt mục tiêu mỗi ngày dành ra một giờ đồng hồ để suy tư và học hỏi. Giờ đây tôi quyết định rằng mình phải tiến xa hơn: tôi lên lịch định kỳ hằng tuần cho việc tái tư duy và “xóa học”. Tôi tìm đến mạng lưới thử thách của mình và hỏi họ xem liệu tôi nên suy xét lại những ý tưởng và quan điểm nào. Gần đây, vợ tôi, Allison, nói rằng tôi cần tái tư duy cách tôi phát âm từ mayonnaise.
