Về phần Trí tuệ Thực tiễn, chúng ta sẽ làm rõ bản chất của nó bằng cách xem xét những hạng người nào thường được cộng đồng gán cho phẩm chất ấy.
Người ta cho rằng đặc trưng của một con người khôn ngoan trong thực tiễn là khả năng suy xét thấu đáo về những điều tốt đẹp và hữu ích cho bản thân mình, không chỉ trong một lĩnh vực nhất định nào đó như sức khỏe hay thể lực, mà là về toàn bộ lối sống tốt đẹp. Bằng chứng cho điều này là chúng ta gọi những con người nào đó là khôn ngoan trong một vấn đề cụ thể, khi họ tính toán sắc bén nhằm hướng tới một mục đích tốt đẹp trong một trường hợp không có quy tắc cố định nào chi phối. Và như vậy, nói một cách chung nhất, người giỏi suy xét chính là người có Trí tuệ Thực tiễn. Giờ đây, không ai đem ra suy xét những sự việc vốn dĩ không thể khác đi được, hay những điều nằm ngoài phạm vi hành động của chính họ. Do đó, vì Khoa học đòi hỏi lý luận chứng minh chặt chẽ mà các sự việc ngẫu nhiên không thể đáp ứng được—tôi gọi là sự việc ngẫu nhiên, bởi mọi đối tượng của sự suy xét bắt buộc phải mang tính ngẫu nhiên và suy xét không thể diễn ra đối với những điều tất yếu—nên Trí tuệ Thực tiễn không thể là Khoa học cũng chẳng thể là Nghệ thuật. Không thể là Khoa học, vì những gì thuộc về lĩnh vực Hành động tất yếu phải mang tính ngẫu nhiên; cũng chẳng thể là Nghệ thuật, bởi Hành động và Chế tạo là hai bản chất khác nhau.
Do đó, Trí tuệ Thực tiễn buộc phải là “một trạng thái tâm thức chân chính, gắn liền với Lý trí, có khả năng Hành động, và có đối tượng là những điều tốt hoặc xấu đối với Con người.” Lý do là vì đối với Nghệ thuật, mục tiêu luôn nằm ở một sản phẩm nào đó bên ngoài bản thân nó, nhưng đối với Hành động thì không thể như vậy, bởi tự thân việc hành động tốt đã là một Mục đích.
Chính vì lý do này mà chúng ta coi Pericles và những người cùng thời với ông là những bậc có Trí tuệ Thực tiễn, bởi họ có khả năng nhìn nhận điều gì là tốt cho bản thân và cho con người nói chung; chúng ta cũng coi những người có tài quản lý gia đình hoặc cai trị quốc gia là những người như vậy. Trên thực tế, đây cũng chính là lý do tại sao chúng ta gọi thói quen làm chủ bản thân hoàn hảo bằng cái tên vốn có trong tiếng Hy Lạp, mang ý nghĩa nguyên thủy là “thứ bảo tồn Trí tuệ Thực tiễn”; bởi vì thứ mà nó bảo tồn chính là Khái niệm mà tôi vừa đề cập, tức là lợi ích chân chính của mỗi người.
Bởi lẽ, không phải mọi loại Khái niệm đều bị sự dễ chịu và sự đau đớn làm cho lu mờ và biến chất—chẳng hạn như định lý “tổng ba góc của mọi tam giác phẳng bằng hai góc vuông”—mà chỉ có những Khái niệm gắn liền với hành động đạo đức mới chịu ảnh hưởng ấy.
Vì các Nguyên lý của những vấn đề thuộc hành động đạo đức chính là nguyên nhân cứu cánh của chúng; giờ đây, đối với kẻ đã bị tha hóa bởi khoang lạc hay đớn đau, Nguyên lý ấy lập tức trở nên lu mờ, và hắn không còn nhận thấy rằng bổn phận của mình trong từng trường hợp là phải lựa chọn và hành động hướng về nguyên nhân cứu cánh này cũng như vì chính nó. Thói hư tật xấu vốn có khuynh hướng hủy hoại Nguyên lý đạo đức; và vì thế, Trí tuệ Thực tiễn ắt phải là “một trạng thái gắn liền với lý trí, chân chính, có đối tượng là điều thiện của con người, và có năng lực hành động.”
Thêm vào đó, Nghệ thuật thì có các bậc thang cao thấp về độ hoàn thiện, nhưng Trí tuệ Thực tiễn thì không; và trong Nghệ thuật, kẻ mắc lỗi cố ý lại được đánh giá cao hơn kẻ mắc lỗi do vô ý, nhưng trong Trí tuệ Thực tiễn hay các Đức hạnh khác thì không phải như vậy. Rõ ràng nó là một Phẩm hạnh thuộc loại nào đó, chứ không phải là một Nghệ thuật.
Giờ đây, vì Linh hồn có hai phần mang Lý trí, nên Trí tuệ Thực tiễn phải là Phẩm hạnh của phần Quan điểm [mà trước đây chúng ta gọi là phần tính toán hoặc suy xét], bởi cả Quan điểm lẫn Trí tuệ Thực tiễn đều được vận dụng trên những sự việc mang tính ngẫu nhiên. Hơn nữa, nó không đơn thuần là một trạng thái gắn liền với Lý trí, điều này được chứng minh bằng thực tế là một trạng thái như vậy có thể bị quên lãng rồi mất đi, trong khi Trí tuệ Thực tiễn thì không bao giờ.
