(Xem kì 1 và kì 2)
Phụ lục – Nam Dương ký
(Trần Luân Quýnh – Hải quốc văn kiến lục)
Phạm Hoàng Quân dịch chú
Hình thế các nước Nam Dương lệch về phía đông Trung Quốc, theo hướng la bàn đều nằm trong khoảng Đinh Vị [Tây Nam][1],liên tiếp trong trời đất, thông đến Đại Tây Dương, dừng ở tòa thứ 24[2], tức ở phương Tốn Tỵ [Đông Nam] .
Xét về sự tiếp giáp giữa An Nam và Trung Quốc mà nói, thì biển giáp ở Liêm Châu[3], núi quanh tây bắc vòng về nam thẳng đến Chiêm Thành, hình tượng giống trăng nửa vầng, gọi là vịnh Quảng Nam. [Đất này] đời Tần gọi Tượng Quận, đời Hán gọi là Giao Chỉ, đời Đường gọi là Giao Châu, đời Tống gọi An Nam, đời Minh gọi Giao Chỉ. Đất liền với hai tỉnh Việt [Lưỡng Quảng] và Vân Nam, sử sách đã ghi chép nhiều về phong thổ, nhân vật ở đây. Về sau này, các xứ Thuần Hóa[4] [淳化], Tân Châu, Quảng Nghĩa, Chiêm Thành gọi chung là Quảng Nam.
Họ bên ngoại (của chúa Trịnh) được giao giữ đất Thuần Hóa, tùy vào nơi trú đóng và theo thế đất mà lập pháo đài Mã Long giác[5], cách một sông ở phía bắc là pháo đài Giao Chỉ, lấy [sông này] làm ranh giới. Từ Thuần Hóa đi về Nam đến Chiêm Thành là nước Quảng Nam, còn gọi là An Nam. Vua [An Nam] họ Nguyễn, gốc họ người Trung Quốc[6]. [Đất này] xưa là quận Nhật Nam. Sản vật có: vàng, các loại hương, kỳ nam, trầm, chì, thiết, vỏ quế, ngà voi, tơ lụa, yến sào, vi cá, rong biển, đường, tương tợ như sản vật Giao Chỉ. Lấy Đông Kinh ở Giao Chỉ mà so với Tây Kinh ở Quảng Nam thì [Quảng Nam] mạnh hơn Giao Chỉ. Phía nam cai quản Lộc Lại 祿賴[7], Giản Phố Trại, Côn Đại Mạ 菎大嗎, tây nam giáp Tiêm La, tây bắc tiếp Diến Điện, trồng cỏ gai và tre làm thành (trì).
Người [Quảng Nam] lặn giỏi, [như mà] thuyền Hồng Mao gặp sóng gió bất lợi giạt vào vịnh Quảng Nam, thì nước này sai thuyền nhỏ hàng trăm chiếc, chở theo người, lưng đeo ống trúc, mang dây thừng nhỏ, lặn xuống nước đóng đầy đinh quấn dây thừng vào đáy thuyền [Hồng Mao], kéo đến nơi nước cạn rồi đốt và lấy đồ dùng vào việc quân. Nay thuyền Hồng Mao không lấy núi Quảng Nam làm tiêu giới, nếu thấy ắt chủ động bỏ đi, [vì] nước này thường dùng hinh phạt.
Từ Hạ Môn 廈門 đến Quảng Nam 廣南, bắt đầu ở Nam Áo 南澳 thấy Lỗ Vạn Sơn 魯萬山 biển Quảng Đông, rồi thấy Đại Châu Đầu 大洲頭 biển Quỳnh Châu 瓊洲, qua biển Thất Châu 七洲洋, theo hướng núi Chiêm Tất La 呫嗶囉 ở ngoài khơi Quảng Nam thì đến Quảng Nam, cộng thủy trình bảy mươi hai canh [giờ].
Giao Chỉ thì từ phía Tây biển Thất Châu vòng qua Bắc mà đi. Từ Hạ Môn đến Giao Chỉ, thủy trình bảy mươi bốn canh.
Biển Thất Châu ở phía đông nam Vạn Châu đảo Quỳnh [Hải Nam], như đi Nam Dương thì phải qua nơi này.
Thuyền đi biển Trung Quốc không như thuyền Tây dương, Tây dương dùng loại nghi khí lượng định độ số bầu trời [kinh độ] và theo vạch nước mà phân độ [vĩ độ] thì biết thuyền đang ở nơi nào. Thuyền Trung Quốc dùng la bàn, đồng hồ cát, tính sức gió lớn nhỏ, hướng gió thuận nghịch mà quy ra số canh giờ. Mỗi canh ước chừng đi được 60 dặm gió lớn và thuận hướng thì tính thêm, nước triều cao gió nghịch thì giảm xuống, áng chừng vào canh giờ mà biết đang ở nơi nào. Còn như trong bụng nghi ngờ, thì xem vào hình thế núi non ở xa, dựa vào các điểm cao thấp mà phân biệt, dùng dây thừng có đầu gù dò mực nước nông sâu (đầu gù bôi dầu sáp để dò biết bùn, cát ở đáy nước), phối hợp nhiều cách thì nắm được vị trí chuẩn xác.
Ngoài Đại Châu Đầu thuộc biển lớn Thất Châu thì mênh mông mờ mịt, không có núi non gì để căn cứ mà làm chuẩn. Gặp gió to thuận hướng la bàn thì đi sáu, bảy ngày có thể đến Ngoại La Sơn thuộc vùng biển Chiêm Tất Lao xứ Quảng Nam, [đến đây thì] phương hướng định được. Lệch qua phía đông ắt vướng phải Vạn Lý Trường Sa 萬理長沙, Thiên Lý Thạch Đường 千理石塘; lệch qua phía tây sợ gặp dòng nước chảy xiết đẩy vào vịnh Quảng Nam, không có gió Tây thì khó mà ra được.
Thuyền buôn không có ý nhập cảnh Quảng Nam, chỉ là do sóng gió đưa đẩy tới, [vào đây] hàng hóa bị đánh thuế nặng, chia đều ra thì không thể đủ [vốn] được. Tỉ như người Hồng Mao cân nhắc [thị trường] 2 bên, thì vẫn thích Trung Quốc hơn, gọi là sai một ly thì mất đi ngàn dặm là vậy.
Trong biển Thất Châu có loại chim thần, hình giống như nhạn biển mà nhỏ hơn [nhạn biển], mỏ nhọn màu hồng, chân ngắn màu xanh lá, đuôi như mũi tên dài đến 2 thước (64 cm), gọi là Tiễn Điểu [chim mũi tên]. Thuyền đến biển này thì Tiễn Điểu bay đến quanh người. Kêu lên thì chim bay đi, trong lúc còn nghi ngờ, kêu lên lần nữa để xem kỹ [cái đuôi lạ] thì bay trở lại. Đưa giấy tạ thần, chim xòe cánh bay lượn rồi không biết đi đâu. Tương truyền Vương Tam Bảo [Trịnh Hòa] đi Tây Dương, kêu là ‘chim cắm tên’, bảo người ghi chép lại sự việc ấy.
Quảng Nam đến Chiêm Thành, núi gần bờ biển, đến Lộc Lại vòng qua phía tây đến Giản Phố Trại 柬埔寨. Từ Hạ Môn đến Chiêm Thành, thủy trình một trăm (100) canh; đến Giản Phố Trại, thủy trình một trăm mười ba (113) canh. Giản Phố Trại tuy là một nước, mà nằm ở giữa 2 nước Tiêm La và Quảng Nam, phía đông phải nộp cống cho Quảng Nam, phía tây phải nộp cống cho Tiêm La, lơ là không nộp, thì bị đường thủy đường bộ đồng hè tiến đánh. Người Giản Phố Trại thuộc phiên hệ Bạch Đầu Vô Lai Do[8] 白頭無來由, phần đông khỏa thân. [Y phục] dùng tấm vải quấn ngang thân dưới, [tấm vải này] gọi là ‘thủ mạn’. Sản vật đất này có: chì, thiết, ngà voi, lông chim trĩ, chim khổng tước, vải tây, tô mộc, giáng hương, các loại trầm, yến sào, rong biển, mây.
Từ dãy núi lớn Giản Phố Trại vòng qua phía tây nam là Tiêm La, theo dãy núi ven bờ biển Tiêm La dần về phía nam là Tà Tử 斜仔, Lục Khôn 六坤, Đại Niên 大哖, Đinh Cát Nao 丁噶呶, Bành Hanh 彭亨. Dãy núi này liền tới Trung Quốc, phát ở hướng chính nam, đến đây thì dừng. Lại theo mé biển vòng qua lưng núi mà qua phía tây là Nhu Phật 柔佛, Nhu Phật cách một núi và đối lưng với Bành Hanh 彭亨. Từ Nhu Phật đi về tây là Ma Lạt Giáp 麻喇甲, tức là dãy núi phía sau Đinh Cát Nao 丁噶呶.
Từ Ma Lạt Giáp qua tây, ra khỏi Vân Nam, qua tây nam các nước Thiên Trúc 天竹 là Qua Thập Đáp 戈什嗒 thuộc Tiểu Tây Dương 小西洋.
Từ dãy núi ven biển Tiêm La đến Nhu Phật và các nước đều có vua và đều là thuộc quốc của Tiêm La. [nước Tiêm La] xưa gồm 2 nước, nước La và nước Tiêm, sau thì hợp thành một nước gọi là Tiêm La. Tục thờ phật… [lược phần phong tục, vật sản]…
Thủy trình từ Hạ Môn đến Tiêm La, qua biển Thất Châu thấy Ngoại La Sơn 外羅山, theo hướng nam thấy Đại Mạo Châu 玳瑁洲, Áp châu 鴨洲, thấy Côn Lôn 崑崙, lệch về hướng tây thấy Đại Chân Dự 大真嶼, Tiểu Chân Dự 小真嶼, chuyển qua phương tây bắc đến Bút Giá Sơn 筆架山, rồi hướng về bắc thì đến Trúc Dự 竹嶼 [ngoài khơi] cửa cảng Tiêm La, [từ Hạ Môn] đến đây là 188 canh, đi vào cảng thì mất 40 canh, cộng thủy trình là 228 canh. Phía đông Tiêm La giáp Giản Phố Trại, đường thủy chừng 113 canh [từ cảng Tiêm La đến cảng Giản Phố Trại]. Tại sao cách xa quá vậy? Bởi mặt nam Giản Phố Trại là biển, một mảng cuối thuộc Lan Nê 爛泥 còn gọi Lan Nê Vĩ, phía dưới liền Đại Hoành Sơn 大穔山, Tiểu Hoành Sơn, thật là vòng vẹo quanh co nên đường đi xa vậy.
Từ Tiêm La xuống phía nam, Tà Tử, Lục Khôn, Tống Cước đều là thuộc quốc của Tiêm La. Các nước Đại Niên, Cát Liên Đan 吉連丹, Đinh Cát Nao, Bành Hanh mạch núi liền nhau, đều tự Tiểu Chân Dự hướng về phía tây chia ra mà đi, thủy trình không đều, có nơi 150 canh, có nơi 160 canh. Thổ sản có: chì, thiết, lông chim trĩ, chiếu hoa, yến sào, hải sâm, khoa đằng (科藤), băng phiến (冰片)Về thổ sản thì các nước tương tợ, riêng hồ tiêu giáp (胡椒) ở Đinh Cát Nao là tốt nhất trong các nước phiên. Các phiên này đều thuộc tộc loại Vô Lai Do (無來由), không hiểu lễ nghĩa, mình trần cắp đao, thân dưới quấn vải, cau đựng đầy hộp để nhấm nháp, lúa gạo trộn vào nước mà nuốt. Việt buôn bán khó khăn vì bến cảng không chứa được nhiều thuyền.
Nói về nước Nhu Phật, núi tuy liền mạch với Bành Hanh, mà thế thì ở thấp. Đi đường thủy đến Côn Lôn thì theo phương Vị (tây nam), gặp Trà Bàn thì chuyển hướng tây, từ Hạ Môn đến Nhu Phật thủy trình 173 canh, tình hình vật sản cũng tương tợ như các Phiên đã nói trên, song tốt hơn và nhiều hơn, mỗi năm thuyền buôn cỡ lớn ghé 3, 4 chiếc [mỗi khi ghé] thuyền nhỏ trong xứ tụ đến trao đổi hàng hóa. Ở đây có sa kim, trong nước xài tiền đúc bằng vàng, hình bông hoa nhỏ, nặng 4 phân, 5 phân, tiền bằng bạc không xài.
Từ Nhu Phật đi về tây là Ma Lạt Giáp, cũng thuộc tộc loại Vô Lai Do. Quan trong xứ gọi là Ác Da 惡耶, Quốc vương cũng tựa như [Quốc vương] Tiêm La, dùng người Hán liệu lý quốc sự, thuế khóa. Thổ sản có các loại vàng, bạc, vải tây, sừng tê giác, ngà voi, chì, thiết, hồ tiêu, giáng hương, tô mộc, yến sào, lông trĩ, chiếu hoa, tiền vàng và tiền bạc cùng được sử dụng. Đi về biển tây, thuyền Trung Quốc lấy theo phương vị, đến đây [Ma Lạt Giáp] thì dừng, thủy trình từ Hạ Môn đến đây là 260 canh.
Còn như các nơi Tiểu Tây Dương, Ô Quỷ quốc, Đại Tây Dương tuy thế đất liền nhau, thuyền Tây dương luôn qua lại thì đã nói ở phần Đại, Tiểu Tây Dương ký.
Phía nam Ma Lạt Giáp, cách biển thấy một dãy núi lớn là Á Tế, là nơi người Hồng Mao cư trú. Phàm thuyền Hồng Mao đi Tiểu Tây Dương hoặc các xứ khác thì dừng ở Á Tế để chuẩn bị thêm lương thực.
Từ dãy núi lớn Á Tế vòng qua phía đông nam là Vạn Cổ Lũ 萬古廔, nơi cuối cùng của xứ này nhìn sang bên kia biển là Cát Lạt Ba 噶喇吧. Thuyền Hồng Mao khi quay về Đại Tây Dương tất đi qua biển này, sau đó theo phương tây nam qua Ô Quỷ Áp 烏鬼呷, rồi vòng theo hướng Tây thì đến Đại Tây Dương.
Như từ Trung Quốc mà đến Cát Lạt Ba, thì phải ngang qua Côn Lôn, Trà Bàn 茶盤, la bàn để phương Vị, vòng theo hướng tây dãy núi Vạn Cổ Lũ mà đến Cát Lạt Ba. Từ Hạ Môn đến Cát Lạt Ba mất 280 canh. Xứ này là nơi phát nguyên tộc hệ Vô Lai Do, nay Hồng Mao Hà Lan chiếm cứ, đặt quan cai trị, chức quan lệ thuộc Áp Tất Đan 呷必丹[9], bên ngoài gồm quản luôn cả 3 xứ Hạ Cảng 下港, Vạn Đan 萬丹, Trì Vấn 池問. Hạ Cảng sản xuất hồ tiêu, Vạn Đan riêng lập phố xá, Trì Vấn sản xuất hồ tiều, đàn hương. Cát Lạt Ba là nơi phố xá thịnh vượng đứng đầu các phiên, các đảo, thuyền buôn từ Trung Quốc, Đại Tây Dương, Tiểu Tây Dương, Bạch Đầu, Ô Quỷ 烏鬼, Vô Lại Do tụ tập mua bán, kỳ trân dị bảo, vật thực các thứ không gì không có.
Người Hà Lan xây dựng thành trì, lập phố xá, người Trung Quốc đến đây mua bán trồng tỉa khá đông, mỗi năm mỗi người nộp thuế cho địa phương 5 – 6 đồng tiền vàng thì được phép cư trú, nhân khẩu Trung Quốc tăng nhanh, cư trú nơi này đến những hơn 10 vạn, gần đây người Hà Lan cấm người Trung Quốc nhập cư, lỡ đến thì không cấp phép cư trú, ra lệnh tìm thuyền mà trở về.
Đảo Trà Bàn ở phía nam Côn Lôn, liền một dãy núi Vạn Cổ Lũ về phía đông, trên đường chung đi Nam Dương, đây là nơi ngã rẽ để đi các xứ, người trên đảo sống bằng nghề biển. Nơi này có loại ‘giai văn thảo’ (cỏ có vân đẹp), cọng nhỏ mà dài, mỗi năm có thể đủ cho hai đợt dệt chiếu, loại cực tốt dùng cho các vương gia trị giá đến 40 – 50 đồng tiền vàng [một chiếc], loại này kỵ được côn trùng; thứ đến là loại có giá 20 – 30 đồng tiền vàng; thứ nữa là 10 đồng. Loại 1 – 2 đồng là loại dệt bằng sợi màu hoặc sợi thô[10].
(Xem toàn bài bằng bản PDF)
© 2009 Phạm Hoàng Quân
© 2009 talawas blog
[1] Khái niệm trong thiên văn học truyền thống Trung Quốc lấy tên can chi để chỉ phương hướng, chánh Bắc là Tý, chánh Nam là Ngọ, chánh Đông là Mão, chánh Tây là Dậu. Phương Đinh Vị (Mùi) chỉ Tây Nam mà thiên về Nam, phương Khôn Thân cũng chỉ Tây Nam mà thiên về Tây.
[2] Khái niệm Phần dã, tức chia khu vực vòm trời theo Nhị thập bát tú 二十八宿, tòa thứ 24 tức khu vực sao Liễu 柳[Anh ngữ dịch là Mansion 24 – The Willow]. Khu vực này ở khoảng giữa Đông Nam và chánh Nam.
[3]
[4] Trần Luân Quýnh viết Thuần Hóa 淳化[thay vì Thuận Hóa 順化] trong suốt văn bản, đây do viết sai, vì hầu hết thư tịch cổ Trung Quốc đều chép là Thuận Hóa.
[5] Chưa rõ tên pháo đài Mã Long Giác 馬龍角 do Trần Luân Quýnh ghi nhận là dựa vào tài liệu nào, hoặc là cách gọi khác của dinh cũ Võ Xá, lũy cũ Trường Dục, hay lũy/đồn Động Hải? (theo ghi chép trong Đại Nam Nhất thống chí, tỉnh Quảng Bình).
[6] Thuyết nói rằng tổ tiên Nguyễn Hoàng gốc người Trung Quốc ngoài Trần Luân Quýnh còn thấy trong “Hoàng triều văn hiến thông khảo”, mục “Tứ Duệ” viết: “廣南國為古南交地,王本中國人,阮姓。歷代以來通職貢/ nước Quảng Nam là đất cũ Nam Giao, vua gốc người Trung Quốc, họ Nguyễn, các đời đều sang nộp cống”. Sau này lại có thêm Từ Diên Húc trong “Việt Nam tập lược”, Phan Lai trong “Toại Sơ Đường văn tập”… nói giống như vậy, tuy nhiên không thấy nêu chứng cứ gì để có thể tin cậy.
[7] Lộc Lại, một cách gọi đất Nông Nại (Đồng Nai). Sách “Hải Lục” 海錄 (Dương Bỉnh Nam, Tạ Thanh Cao) viết: (từ Tân Châu, tức Quy Nhơn) “đi về nam 3, 4 ngày thì đến Long Nại 龍奈, còn gọi là Lục Nại 陸奈 tức trong sách Hải Quốc văn kiến nói là Lộc Lại”.
[8] Cách gọi của người Trung Quốc đối với người theo đạo Islam.
[9] Phiên âm tên thủ đô Hà Lan Amsterdam.
[10] Tên các đảo quốc, quốc gia trong bài viết này phần lớn tương tự cách ghi chép trong “Đại Thanh Vạn Niên nhất thống địa lý toàn đồ” (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, Sở KH & CN TT-Huế, số 4 (75). 2009), độc giả tạm thời xem lại, chúng tôi sẽ lập bảng đối chiếu tên gọi đầy đủ hơn trong các số khác.