Chúng ta là ai, chúng ta có thể trở thành ai tùy thuộc vào mối quan hệ với người đối diện. Ở Nhật, mối quan hệ này hình thành và phát triển thông qua một loạt những hoạt động chung, nơi mà mức độ tham gia của người trong cuộc định nghĩa cái tôi cá nhân của họ. Hoạt động tập thể đã trở

thành trọng tâm trong sinh hoạt hằng ngày.

Những hoạt động này mang con người đến gần nhau hơn, gần với gia đình và xã hội hơn. Tham gia vào những hoạt động như thế, các cá nhân cũng trở nên vui vẻ, khỏe mạnh hơn. Thật oái oăm làm sao khi tạm thời gác lại bản thân, ta lại có được cảm giác thoải mái hơn với chính mình.

Bớt quan tâm tới bản thân, ta sẽ có cơ hội quan tâm tới người khác, khơi gợi được hứng thú và khả năng quan sát, chấp nhận nhiều hơn.

Trà đạo là một lễ thức công phu, chậm rãi mà bạn nên thử một lần trong đời. Một nhà nhân chủng học văn hóa nổi tiếng ở Bắc Mỹ, đồng thời là người chuyên nghiên cứu văn hóa Nhật đã trợn mắt, gãi râu rồi vỗ vỗ

bụng khi tôi nói rằng mình thích thưởng thức trà đạo.

“Một lần,” ông ta nói, “là đủ.”

Chúng tôi bật cười. Tôi hiểu ý ông muốn nói đến bản chất cầu kỳ, tập trung, lặp đi lặp lại, và quá lê thê của trà đạo là điều mà người bình

thường ít làm, ở Mỹ lẫn ở Nhật. Ngồi ở đâu, ngồi thế nào, phải nói gì, nói khi nào, âm điệu thế nào, nhấn nhá ra sao, vâng, tất cả đòi hỏi một sự

kiên nhẫn thường dành cho những ai muốn nuôi dưỡng tinh thần hơn là uống một tách trà nóng.

Nhưng điều quan trọng có thể rút ra ở đây là ta có thể kết nối với một quốc gia thông qua thức uống của nơi đó. Người Đức có lễ hội bia Oktoberfest, người Nhật có trà đạo.

Một điều quan trọng không kém nữa là trái ngược với nghi thức chặt chẽ, trà đạo lại mang nét mong manh mà ta có thể áp dụng vào rất nhiều trường hợp khác. Khi ngồi uống trà, tôi thu mình lại, thả lỏng tinh thần, rồi nếu có phải xếp hàng cạnh một người nói năng to tiếng khi thanh toán tiền ở siêu thị, bị kẹt xe, hay bị một người tôi chẳng quen gây sự ở

bãi đỗ xe, tôi vẫn có thể gợi lại khoảnh khắc tĩnh tâm có được bên tách trà, và chờ đợi. Có nhiều thứ nhìn vậy chứ chẳng quan trọng gì đâu, như

Drake đã hát ấy: “Sống trong khoảnh khắc, nhưng rồi nó cũng đến và đi.”

Trà đạo là một trải nghiệm văn hóa tầm cao, nhưng ý nghĩa, cách thức thực hiện cũng như cảm nhận về trà đạo có thể giúp ta lèo lái qua những tình huống và mối quan hệ ít phức tạp hơn: ngồi yên, chú ý, tuân thủ luật lệ, sống chậm, tận hưởng một thú vui đơn giản.

Sự im lặng và quan sát trong sinh hoạt hằng ngày của người Nhật, từ một việc đơn giản như uống cà phê, trà hay cocktails, là một phần của cái gọi là “aun no kokyu” . Nó có nghĩa là “hòa nhịp thở” như nhà văn kiêm biên

tập viên Yoji Yamasuke đã viết trong cuốn Japaneseness (Nét Nhật – ND).

Ông giải thích rằng: “Nếu ta đặt mình vào vị trí đối phương, nếu ta có thể

đóng tròn vai của mình, vậy thì ta có thể kiểm soát được cuộc giao tiếp mà không cần phải nói quá nhiều để đạt được việc đó.”

Trà đạo Nhật không còn là điều gì xa lạ. Bình thường ở nhà, người ta hiếm khi uống trà kiểu này vì đòi hỏi phải sử dụng nào khăn lau, nào gáo múc, rồi khuấy bột trà, rót nước chậm rãi, cúi chào nhiều lần, tỉ mỉ đến từng động tác như châm trà, cầm chén, xoay chén.

Tuy nhiên sự chậm rãi và trầm mặc của trà đạo vẫn hiện diện trong lối sống hằng ngày, khi ta thưởng thức một tách trà xanh bình thường trên đất Nhật.

Trong các ryokan ở Nhật, mỗi phòng thường để sẵn bình thủy đựng nước sôi. Cạnh bên là một khay gỗ tròn, trên bày một cái ấm nhỏ có ngăn lọc và một cái hộp be bé đựng lá trà xanh.

Trước hoặc sau khi ngủ trưa, trước hoặc sau khi ngâm mình trong suối nước nóng, bạn hãy khoác lên người bộ yukata, pha một ấm trà và ngồi đợi trong thời gian hãm trà.

Ở nơi làm việc không ai làm thế, nhưng trong một ngày dài, vẫn có vô số

người tự rót cho mình một tách trà xanh. Hành động này giống như đấm thủng một lỗ lên bức tường lao động không ngừng nghỉ, tạo ra một hoạt động cùng sẻ chia, gợi lại ký ức về thuở nào đó ta được thưởng thức tách

trà giữa khung cảnh yên bình, tĩnh mịch. Và trong tách trà, ta vẽ ra được hình ảnh những cánh đồng trà xanh mướt mắt ngút ngàn.

Tách trà Nhật rất nhỏ, có thể đặt gọn trong lòng bàn tay người lớn. Khi trà đã sẵn sàng rồi, bạn hãy ngồi xuống chiếu tatami, duỗi lưng thoải mái, nhấp một ngụm trà để thấy hồn lâng lâng. Nếu muốn đầu óc tỉnh táo, bạn có thể nghĩ đến Basho, nhà thơ lỗi lạc đã viết ra những dòng sau vào thế kỉ 17:

Nhà sư nhấp chén trà,

Sáng lặng yên,

Hoa cúc nở.

Bạn có thể làm việc này ở nhà lẫn ở chỗ làm.

Chỉ cần: lá trà ngon, ấm trà, và nước nóng.

Trải nghiệm ở đây không đơn thuần là thưởng thức trà mà còn hơn thế

nữa. Phải, mùi hương thanh mát của trà có thể vỗ về khứu giác, đưa ta vào trạng thái lâng lâng khi hình dung, hoặc thậm chí là cảm nhận thiên nhiên trong tách trà. Proust có bánh madeleine20, người Nhật có trà xanh. Và hơn cả trà hay bánh, đó chính là thiên nhiên, quá khứ và hiện tại được ta cảm thụ, bất kể là khi ngồi uống một mình hay đối ẩm cùng ai. Nó mang đến cho ta cảm giác bình yên, quên đi trong một chốc mình là ai, đây là nơi nào, nhưng cũng đồng thời bồi đắp vững chắc cho niềm

thỏa mãn rằng ta đang sống và được an toàn.

20. Madeleine là một loại bánh của Pháp. Trong tác phẩm kinh điển “Đi tìm thời gian đã mất”, đại văn hào Marcel Proust có viết về chiếc bánh này (ND).

Tôi nghĩ đến nhà thơ Basho. Trong thơ ông đã nhấp tách trà, chấp nhận sự tĩnh lặng của sớm mai để tâm trí có thể cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của đóa hoa khai nở. Không đâu, không phải tách trà nào cũng đưa bạn quay ngược thời gian hay tạo nên cõi lòng bình lặng đâu. Hãy nhớ rằng Basho đang viết về một nhà sư. Bạn có phải là nhà sư không? Tôi không nghĩ

vậy. Nhưng nếu thêm uống trà vào danh sách việc làm hằng ngày, đặc biệt là uống cùng người yêu, bạn bè hay đồng nghiệp, bạn có lẽ sẽ thấy thời gian trôi chậm đi đấy. Rồi có lẽ bạn sẽ quan sát được nhiều hơn, chấp nhận một cách trọn vẹn hơn bản thân mình, và biết đâu bạn sẽ yêu thích cảm giác kích thích mà caffein21 mang lại.

21. Lượng caffein trong lá trà xanh khác nhau tùy vào nhãn hiệu và thời gian pha. Các loại trà bán ở

Mỹ thường có lượng caffein khá thấp, trong khi ở Nhật thì cao gấp bốn lần.

Tôi có thể làm chứng: ở Nhật, các cuộc họp thường phục vụ trà, mọi người đều phải uống. Những lần đó đêm về tôi thường bị mất ngủ. Vậy nên nếu có uống thì hãy uống chừng mực thôi.

Loại trà xanh ngon nhất đến từ tỉnh Shizuoka của Nhật, nơi có những ruộng chè thâm thấp đẹp mê hồn vào những ngày mưa hoặc trước mùa thu hoạch. Lái xe qua sườn đồi thoai thoải, ngắm nhìn những hàng chè đều tăm tắp, giống hệt nhau từ màu sắc đến độ cao, tôi hình dung sâu sắc được thế nào là trật tự, sung túc, nỗ lực hết mình trước mọi gian khó.

Ngành sản xuất trà của Shizuoka hiện phải đối mặt với nhiều thách thức, như sự cạnh tranh đến từ Trung Quốc (nơi giá nhân công rẻ hơn rất nhiều), tình trạng người trẻ rời bỏ làng quê để tìm kiếm cơ hội đổi đời ở

các thành phố lớn (như mọi nơi khác trên thế giới); và chi phí đắt đỏ để

chăm sóc vườn trà.22

Do đó qua việc uống trà, bạn không những đang thưởng thức một món đặc sản Nhật, mà còn ủng hộ những người nông dân đang gặp khó khăn đấy.

Ở Mỹ, trà được bày bán khắp mọi nơi, từ ga tàu đến siêu thị, nhưng nếu bạn muốn thưởng thức loại ngon nhất thì hãy tìm đến Ippodo. Quán trà đã hơn một trăm năm tuổi đời này ra đời ở Kyoto, sau đó mở thêm chi nhánh ở khu Murray Hill, Manhattan. Còn nếu không sống ở New York (như tôi), bạn có thể đặt mua qua mạng với sản phẩm chuyển từ tận Nhật Bản. Cửa hàng trên mạng của Ippodo có đủ loại trà cho bạn lựa chọn, bao gồm cả loại hữu cơ và không chứa chất caffein, đồng thời có cả

hướng dẫn kết hợp trà cùng các món bánh ngọt.

22. Một bài viết trên trang nipponcom đã thông tin: “Theo điều tra dân số năm 2015, độ tuổi trung bình của người làm nông đã tăng 7,2 năm trong vòng một thập kỷ qua, lên 67 tuổi… Sự tăng tuổi thọ

của người nông dân, cộng với việc giảm lực lượng lao động là tác nhân chính khiến cho lượng đất đai bị hoang hóa càng lúc càng tăng trên khắp cả nước, dẫn đến nguy cơ sụp đổ các khu vực nông nghiệp.”

Làm sao để trà sống sót? Trợ cấp. Chính phủ Nhật trợ cấp rất nhiều cho nông nghiệp. Tuy rằng phần lớn trợ cấp này dành cho nông dân trồng lúa, tức bộ phận chính trị chủ lực ủng hộ đảng cầm quyền, nền nông nghiệp trồng trà vẫn phải sống dựa vào tiền của chính phủ. No- kyo, Liên đoàn hợp tác xã nông nghiệp Nhật Bản, gồm cả nông dân trồng trà, đã không ngừng đấu tranh chống lại sản phẩm

cạnh tranh ngoại nhập, yêu cầu chính phủ giảm thuế và ưu tiên đề nghị trợ cấp của họ. Một tương lai không tươi sáng chút nào.