Nhật Bản cũng là nước tiêu thụ cà phê đứng hàng thứ ba thế giới (sau Mỹ
và Đức). Tới mức các quán cà phê ở đây từng đóng vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, và vẫn giữ vị trí không nhỏ trong đời sống hằng ngày của người Nhật hiện nay.23
23. Merry White, nhà nghiên cứu Nhật Bản nổi tiếng kiêm Giáo sư Nhân chủng học của Đại học Boston, đã viết một quyển sách về đề tài này: Coffee Life in Japan.
Là một xã hội có tổ chức chặt chẽ như tất cả xã hội có tầng lớp thống trị
trong lịch sử, Nhật Bản trước thời kỳ Tây phương hóa không có nhiều nơi cho người dân các tầng lớp cùng tụ tập. Đây là nơi dành cho quý tộc, đây là nơi dành cho tăng lữ, đây là nơi dành cho đàn ông, còn đây là nơi dành cho giới giang hồ, thương nhân, và cư dân xóm nghèo. Đất nước phân tầng, các quán cà phê phải đi một quãng đường dài để phá bỏ rào cản.
Người Nhật biết đến cà phê từ Brazil, nơi mà vào thế kỉ 19, người Nhật đã đến để làm thuê cho các đồn điền, rồi về sau là các cơ sở, thương nhân và các nhà xuất khẩu. Những quán cà phê đời đầu ở Nhật nằm trong những địa điểm công cộng đầu tiên cho phép đàn ông và phụ nữ thuộc cùng một tầng lớp ngồi lại thư giãn cùng nhau mà không bị dị nghị. Hòa trong
bầu không khí gắn kết ấy là nhạc jazz.
Jazz là một bộ phận không thể tách rời trong văn hóa cà phê ở Nhật. Ở
Tokyo, tôi lần đầu bước vào một quán cà phê, nghe thấy tiếng dương cầm của Bud Powell phát qua dàn loa hảo hạng, rồi theo đó là các tuyệt phẩm của Coltrane, Miles, Ben Webster, và đã phải ồ lên. Ngay lập tức những gì tôi cho rằng mình biết về Nhật hóa ra đều sai hết.
Như Kenny Garrett từng nói với tôi: “Về những khán giả đến để nghe jazz, tôi phải nói thế này: văn hóa Nhật nói chung đề cao lề lối trật tự, nhưng con người cũng được phép kiếm tìm cái tôi cá nhân. Tay trống kỳ
cựu Art Blakey giới thiệu nhạc jazz cho người Nhật cũng chính vì như
thế.”
Jazz ngày nay vẫn đóng vai trò lớn trong quá trình khám phá và trải nghiệm tự do, thậm chí là khuyến khích ta buông bỏ, ứng biến, làm sao để tất cả hành vi này được cộng đồng chấp nhận: cho phép ta được làm một cá nhân riêng lẻ; cộng đồng cho phép ta!
Những quán cà phê đầu tiên là nơi người dân bất kể gốc gác có thể
chuyện trò thoải mái, tranh luận những tư tưởng thường có nguồn gốc từ phương Tây. Sự cấp tiến này đáng sợ đến mức các quán cà phê đã bị
chính quyền đóng cửa khi Nhật Bản đi theo đường lối độc tài.
Ngày nay, các quán cà phê có mặt ở khắp mọi nơi. Mặc dù bị các thương hiệu nước ngoài đe dọa đến sự phát triển, các quán cà phê truyền thống
vẫn giữ vị trí đặc biệt trong trái tim người Nhật. Một phần là ở cách phục vụ.
Đầu tiên, người pha chế hướng dẫn bạn chọn hạt cà phê. Nếu là khách quen, người pha chế sẽ tự biết bạn muốn uống gì. Hoặc tốt hơn nữa, hãy để người pha chế quyết định giúp bạn. Hạt cà phê sau đó được bỏ vào máy xay nhỏ và xay bằng tay. Người pha chế đun nước đến nhiệt độ thích hợp nhất (hoặc nhiệt độ bạn thích, nếu bạn từng ghé qua quán), sau đó từ từ đổ nước vào bột cà phê đặt trong túi lọc, hoặc phễu lưới. Công đoạn này mất chừng mười đến mười lăm phút, bầu không gian hoàn toàn tĩnh lặng, chỉ có tiếng máy xay cà phê, tiếng nước sôi, tiếng rót nước chậm rãi, và điệu jazz cổ điển.
Liệu kết quả mang lại có tốt hơn những cách thức pha cà phê hiệu quả
khác không, hãy cứ để mọi người tự quyết định. Tôi chỉ biết rằng nhịp độ
chậm rãi, hành động ngắm nhìn thao tác pha chế cũng là một phần không thể thiếu của quá trình thưởng thức cà phê, để tách mình khỏi những bộn bề vội vã.
Nếu bạn đang sống ở một thành phố lớn của Mỹ thì hãy yên tâm rằng một quán cà phê kiểu Nhật không lâu nữa sẽ mở cửa ở đây thôi. Còn nếu không, bạn có thể tự làm việc này ở nhà – nếu có may mắn được thong thả hưởng thụ. Bạn sẽ thấy rằng quá trình chờ đợi cũng kích thích chẳng kém gì caffein.
Cảm giác thật tuyệt khi giao hết quyền chủ động cho chuyên gia đứng
sau quầy, cho phép người đó quyết định loại hạt nào là ngon nhất, loại cối xay nào là tốt nhất, phải mất bao lâu để đun nước, phải uống khi nào và uống như thế nào. À vâng, bạn có thể chọn chứ, nhưng tại sao phải mất công? Người pha chế là chuyên gia cà phê, là thầy, là người được bạn trao cho omakase – quyền quyết định. Điều này tạo nên nhịp điệu và bầu không khí, cà phê pha ra chắc chắn sẽ ngon rồi, nhưng cái chính là bạn đang đóng vai vị khách trong ngôi nhà của người pha chế. Từ bỏ quyền chủ động như thế là một cách thể hiện lòng tin và gieo tình cảm.
Càng ngày càng có nhiều quán cà phê kiểu Nhật ở các thành phố Mỹ. Một khi bước vào không gian này, bạn sẽ có cơ hội được tận hưởng cảm giác thư thái bình yên. Quá trình pha chế tốn nhiều thời gian đối lập với sự
kích thích nhanh chóng có được từ caffein, còn điều gì khống chế thời gian phi thường hơn được nữa? Kèm theo đó là tiếng kèn saxophone, kèn trumpet, dương cầm và trống đến từ máy chơi nhạc có tuổi đời hơn sáu mươi năm. Cách cà phê và âm nhạc phản ánh lẫn nhau quả là quá thần kỳ: vừa làm chậm lại ngoại vật vừa tăng cường trải nghiệm cá nhân.
Bạn có thể tạo ra cảm giác này ở nhà.
Tôi có mua một cái máy xay cà phê Nhật. Ban đêm – không phải hằng đêm nhé – tôi chậm rãi xay cà phê để pha vào sáng hôm sau. Bạn cũng có thể mua loại bình thủy tinh để pha cà phê. Hãy đứng đó, rót đến khi có được tách cà phê như ý. Cho dù bạn không hứng thú thực hiện công đoạn dài đằng đẵng này thì vẫn có thể tận hưởng cảm giác thong thả
bằng cách nhấm nháp, suy tư, cố gắng thưởng thức hương vị bằng tất cả
giác quan chứ đừng chỉ chờ liều kích thích ập đến. Bạn uống rượu đâu phải chỉ để say, đúng không? Hãy tôn trọng cà phê như thế. Trong sự
chậm rãi, ta có không gian cần thiết để quan sát. Thông qua quan sát, ta có cơ hội để chấp nhận bản thân và vị trí của mình. Giảm bớt những bâng khuâng quá khứ, giảm bớt những lo lắng tương lai, sống ở hiện tại nhiều hơn, hòa mình vào hương vị giản đơn của hạt cà phê rang sống dậy trong dòng nước nóng. Chờ đợi để thưởng thức cà phê trở thành một phần của trải nghiệm trước khi uống nó.
