Một tập hợp chỉ gồm toàn những khúc ca chiến trận sẽ mang lại một ấn tượng không trọn vẹn, hay đúng hơn là sai lầm, về tinh thần của những khúc ballad La Mã cổ đại. Trong suốt hơn một thế kỷ sau khi triều đại các vị vua bị lật đổ, giới quý tộc Patrician nắm giữ mọi chức vụ chỉ huy quân sự cao cấp. Một người thuộc tầng lớp bình dân Plebeian, dù có nổi danh nhờ lòng dũng cảm và tài thao lược như Lucius Siccius đi nữa, cũng chỉ có thể phục vụ ở các cấp bậc thấp hơn. Do đó, một thi sĩ muốn ca ngợi những chiến công thời kỳ đầu của đất nước khó lòng có thể chọn ai khác ngoài tầng lớp Patrician làm nhân vật trung tâm cho các tác phẩm của mình. Những chiến binh được nhắc đến trong hai khúc ca trước, gồm Horatius, Lartius, Herminius, Aulus Posthumius, Æbutius Elva, Sempronius Atratinus, Valerius Poplicola, đều là thành viên của giai cấp thống trị; và một nhà thơ cất lên lời ca ngợi họ, dù quan điểm chính trị của bản thân có ra sao đi nữa, hẳn cũng sẽ tự nhiên tránh việc lăng mạ tầng lớp mà những con người ấy thuộc về, hay đả kích hệ thống đã đưa những con người ấy lên nắm quyền cai quản các quân đoàn của Cộng hòa.
Nhưng lại có một thể loại sáng tác khác mà trong đó các đại gia tộc không hề được đối xử một cách lịch thiệp nhường ấy. Không có phần nào trong lịch sử La Mã thời kỳ đầu lại dồi dào sắc thái thi ca cho bằng những phần kể về cuộc đấu tranh trường kỳ giữa các dòng tộc đặc quyền và tầng lớp bình dân. Từ rất sớm, dân chúng Rome đã bị chia cắt thành những đẳng cấp truyền đời; dẫu họ vẫn sẵn sàng đoàn kết để chống lại ngoại xâm, nhưng trong suốt nhiều năm, họ lại nhìn nhau với mối thù hằn cay đắng. Giữa các đẳng cấp ấy tồn tại một bức tường ngăn cách gần như chẳng thua kém gì ranh giới từng chia rẽ các thành viên Hội đồng Lược trường với đồng hương của họ tại Venice. Thậm chí, ở vài phương diện, đường ranh giới tách biệt một Icilius hay một Duilius với một Posthumius hay một Fabius còn hằn sâu hơn cả ranh giới phân định giữa một người chèo thuyền gondola với một Contarini hay một Morosini. Tại Venice, sự phân biệt ấy thuần túy chỉ mang tính dân sự. Còn tại Rome, nó mang tính cả dân sự lẫn tôn giáo. Trong số những nỗi bất công mà tầng lớp Plebeian phải gánh chịu, có ba điều được cảm nhận sâu sắc và cay đắng hơn cả. Họ bị gạt ra khỏi các chức vụ quan tòa tối cao; họ bị tước đoạt mọi phần chia trong đất đai công cộng; và họ bị vùi dập đến tận bùn đen bởi những đạo luật thiên vị và dã man liên quan đến các hợp đồng vay mượn tiền bạc. Giai cấp thống trị ở Rome chính là giai cấp tư sản cho vay nặng lãi; họ ban hành và thực thi luật pháp chỉ nhằm phục vụ cho lợi ích riêng của mình. Cứ thế, mối quan hệ giữa chủ nợ và con nợ đã hòa quyện làm một với mối quan hệ giữa kẻ bề trên và kẻ bề dưới. Những kẻ quyền thế nắm trong tay sinh mệnh của một phần lớn cộng đồng thông qua các khoản cho vay với mức lãi suất cắt cổ. Luật về nợ nần, do chính các chủ nợ soạn thảo và nhằm mục đích bảo vệ chủ nợ, là thứ luật lệ tồi tệ nhất từng xuất hiện trong lịch sử nhân loại. Tự do, thậm chí cả mạng sống của những kẻ không khả năng trả nợ đều nằm trọn dưới sự định đoạt của đám chủ nợ thuộc tầng lớp Patrician. Trẻ em thường phải biến thành nô lệ chỉ vì những bất hạnh giáng xuống cha mẹ chúng. Con nợ bị tống giam, không phải ở một nhà tù công cộng dưới sự quản lý của các quan chức công vô tư, mà là ở một nhà tù tư nhân thuộc quyền sở hữu của chủ nợ. Những câu chuyện hãi hùng từng được kể lại về các ngục thất ấy. Người ta đồn rằng tra tấn và nhục hình tàn bạo là chuyện cơm bữa; rằng gông cùm chật chội, xiềng xích nặng nề, và những phần ăn kham khổ đã được dùng để trừng phạt những kẻ chẳng có tội tình gì ngoài sự nghèo khó; và rằng những người lính dũng cảm, với ngực áo hằn đầy vết sẹo vinh quang, thường còn phải chịu đựng những lằn roi hằn sâu hơn nữa trên lưng bởi tay đám cho vay nặng lãi dòng dõi cao sang.
Tuy nhiên, tầng lớp Plebeian không phải hoàn toàn không có quyền lợi hiến pháp. Từ thuở ban đầu, họ đã được tham gia vào một phần quyền lực chính trị. Họ được ghi tên vào từng thế kỷ binh bị của mình, và được trao một phần quyền hạn — tuy đáng kể nhưng không tương xứng với số lượng đông đảo của họ — trong việc định đoạt các chức vị cao quý mà bản thân họ lại bị loại trừ. Do đó, vị thế của họ có đôi nét tương đồng với vị thế của người Công giáo Ireland trong khoảng thời gian từ năm 1792 đến năm 1829. Tầng lớp Plebeian cũng có đặc quyền hàng năm bầu ra các quan chức mang tước hiệu Hộ dân quan (Tribune), những người không nắm giữ quyền lực hành pháp trực tiếp trong chính quyền cộng hòa, nhưng theo thời gian, đã giành được một thứ quyền lực đủ sức khiến ngay cả những Chấp chính quan (Consul) và Quan tài phán tối cao (Dictator) tài ba và kiên quyết nhất cũng phải dè chừng. Thân thể của các Hộ dân quan là bất khả xâm phạm; và dẫu bản thân họ trực tiếp làm được rất ít, họ lại có thể ngáng trở bất cứ thứ gì.
Trong hơn một thế kỷ kể từ khi chức vụ Hộ dân quan được thiết lập, bình dân Rome đã chiến đấu kiên cường để đòi xóa bỏ những bất công đè nặng lên vai họ; và bất chấp vô vàn lần vấp ngã cùng trắc trở, họ đã thành công trong việc ép phe quý tộc ngoan cố phải nhượng bộ hết lần này đến lần khác. Cuối cùng, vào năm thứ 378 từ khi thành lập thành phố, cả hai phe đều dốc toàn lực cho cuộc chạm trán cuối cùng và quyết liệt nhất của họ. Vị Hộ dân quan hoạt bát và được lòng dân, Caius Licinius, đã đề xuất ba đạo luật ghi dấu ấn sâu đậm mang tên ông, với mục đích khắc phục ba tệ nạn lớn nhất mà tầng lớp Plebeian vẫn thường than phiền. Ông nhận được sự hậu thuẫn vô cùng tài năng và kiên quyết từ người đồng nhiệm, Lucius Sextius. Cuộc đấu tranh này dường như là trận chiến dữ dội nhất từng khép lại mà không phải nhờ đến gươm giáo trong bất kỳ cộng đồng nào. Nếu một cuộc tranh giành như thế nổ ra ở bất kỳ thành phố Hy Lạp nào, đường phố hẳn đã đẫm máu. Thế nhưng, ngay cả trong những cơn cuồng nộ của bè phái, người Rome vẫn giữ được sự điềm tĩnh, lòng tôn trọng luật pháp và sự xót thương dành cho sinh mệnh của những đồng bào mình. Năm này qua năm khác, Licinius và Sextius liên tục được bầu lại làm Hộ dân quan. Năm này qua năm khác, nếu như bản tường thuật truyền lại cho chúng ta là đáng tin cậy, họ tiếp tục tận dụng triệt để quyền lực có thể làm ngưng trệ toàn bộ cỗ máy chính quyền của mình. Không một quan chức curule nào có thể được lựa chọn; không một cuộc tập hợp quân sự nào có thể diễn ra. Chúng ta biết quá ít về tình hình Rome vào những ngày tháng ấy để có thể đoán định rằng, trong suốt thời kỳ hỗn loạn kéo dài ấy, làm thế nào mà trật tự được duy trì và công lý thông thường được phân định giữa người với người. Mối thù hằn giữa hai phe đã đẩy lên đến đỉnh điểm. Sự căng thẳng, chúng ta hoàn toàn có thể hình dung được, hẳn đã vô cùng sục sôi vào dịp bầu cử Hộ dân quan hàng năm. Vào những dịp như thế, chắc chắn giới đại gia tộc đã làm tất cả những gì có thể, bằng cả lời đe dọa lẫn sự mỉm cười xoa dịu, nhằm phá vỡ sự đoàn kết của tầng lớp Plebeian. Thế nhưng, khối đoàn kết ấy lại tỏ ra không thể lay chuyển. Cuối cùng, chính nghĩa đã chiến thắng. Các đạo luật Licinius đã được thông qua. Lucius Sextius trở thành vị Chấp chính quan gốc bình dân đầu tiên, và Caius Licinius là người thứ ba.
Kết quả của sự thay đổi vĩ đại này thật vô cùng hạnh phúc và huy hoàng. Hai thế kỷ thịnh vượng, hòa hợp và khải hoàn đã nối tiếp sau sự hòa giải giữa các giai cấp. Những con người từng nhớ về một Rome tham gia vào những cuộc chiến tranh nhỏ nhặt ngay trong tầm mắt của đồi Capitol đã sống để chứng kiến thành bang ấy trở thành bá chủ nước Ý. Khi những quyền lợi của tầng lớp Plebeian vẫn còn bị tước đoạt, Rome hầu như chẳng thể giữ vững nổi chỗ đứng trước người Volsci và Hernici. Một khi những bất công ấy được xóa bỏ, Rome nhanh chóng trở thành đối thủ trên cơ của cả Carthage lẫn Macedonia.
Trong suốt cuộc đại tranh chấp Licinius, các thi sĩ bình dân chắc chắn không hề giữ im lặng. Ngay cả trong thời hiện đại, những lời ca tiếng hát vẫn có sức ảnh hưởng không nhỏ đến các vấn đề công cộng; và do đó, chúng ta có thể suy ra rằng, trong một xã hội chưa biết đến nghệ thuật in ấn và sách vở còn khan hiếm, một bài ca trào phúng hay đẫm lệ của phe phái chắc chắn đã tạo ra những tác động mà chúng ta chỉ có thể mường tượng được một phần mờ nhạt. Chắc chắn một điều rằng các bài thơ châm biếm rất phổ biến tại Rome từ thời kỳ rất sớm. Những người nông dân sống xa trung tâm quyền lực và ít tham gia vào các cuộc tranh chấp bè phái đã trút bầu tâm sự về những mối thù vặt địa phương của họ qua những câu thơ Fescennine thô mộc. Những bài thơ đả kích trong thành phố hẳn có tầm vóc cao hơn; và sức sát thương của chúng đã sớm bị giới quý tộc cảm nhận rõ. Bởi vì trong Luật Mười Hai Bảng, từ lâu trước thời đại của các đạo luật Licinius, một hình phạt nghiêm khắc đã được ban hành giáng xuống bất kỳ công dân nào dám sáng tác hay ngâm vị trích dẫn những vần thơ đả kích người khác. Thơ châm biếm quả thực là thể loại sáng tác duy nhất mà các nhà thơ La Mã, với các tác phẩm còn lưu truyền đến tận ngày nay, không phải là những kẻ bắt chước thuần túy các khuôn mẫu ngoại bang; và do đó, đây cũng là thể loại duy nhất mà họ chưa từng có đối thủ. Nó không giống như thể loại bi kịch, hài kịch, thơ sử thi và trữ tình của họ, vốn là những loài cây trồng trong nhà kính, chỉ đơm ra những thứ quả còi cọc, bệnh tật dẫu có được chăm sóc cần mẫn và khéo léo đến đâu chăng nữa. Nó mạnh mẽ và tràn trề nhựa sống; và trong mọi thứ hương vị đa dạng mà nó tiết ra, người ta đều có thể nhận ra rõ nét mùi vị của mảnh đất Ausonia. "Thơ châm biếm," Quintilian đã nói với niềm tự hào chính đáng, "hoàn toàn là của riêng chúng ta." Thơ châm biếm thực ra nảy nở tự nhiên từ cấu trúc của chính quyền La Mã và từ tinh thần của người dân La Mã; và dù cuối cùng bị ràng buộc bởi các quy tắc vần điệu bắt nguồn từ Hy Lạp, nó vẫn giữ lại cho đến tận phút chót một bản chất đậm đà tính chất La Mã. Lucilius là nhà châm biếm sớm nhất có tác phẩm được trân trọng dưới thời các hoàng đế Caesar. Thế nhưng, nhiều năm trước khi Lucilius chào đời, Nævius đã bị tống vào ngục tối và bị giam giữ ở đó với những biện pháp canh gác ngặt nghèo chưa từng thấy, chỉ vì những câu thơ cay độc mà ông dùng để đả kích dòng tộc vĩ đại Caecilius. Thiên tài và tinh thần của các nhà châm biếm La Mã vẫn tồn tại ngay cả khi tự do của đất nước họ đã mất, và không hề bị dập tắt bởi thứ chính quyền chuyên chế tàn nhẫn của các Hoàng đế thuộc dòng họ Julius và Flavian. Vị đại thi sĩ từng kể câu chuyện về con cá turbot của Domitian chính là người kế thừa hợp pháp của những thi sĩ vô danh xưa kia từng thổi bùng ngọn lửa cho các bè phái của nền Cộng hòa non trẻ.
Những thi sĩ ấy, như Niebuhr đã nhận xét, dường như thường đứng về phía quần chúng nhân dân. Chúng ta hoàn toàn có thể đoán chắc rằng, trong thời điểm khủng hoảng lớn của cuộc xung đột nội bộ, họ đã bận rộn biến thành thơ tất cả những bài diễn văn đanh thép và cay độc nhất của các Hộ dân quan, đồng thời trút mọi lời lăng mạ lên đầu những thủ lĩnh của phe quý tộc. Mọi khiếm khuyết cá nhân, mọi vụ bê bối gia đình, mọi giai thoại bất hảo làm nhục nhã một dòng dõi quý tộc đều được lùng sục, phơi bày và phóng đại lên. Bức tường thành bảo vệ vị thủ lĩnh lừng lẫy của phe quý tộc, Marcus Furius Camillus, có lẽ phần nào dựa vào tuổi tác đáng kính của ông cùng ký ức về những chiến công to lớn mà ông từng cống hiến cho đất nước. Nhưng Appius Claudius Crassus lại chẳng hề có được sự che chở ấy. Ông là hậu duệ của một dòng dõi dài những bậc tằng tổ nổi danh với thái độ kiêu ngạo cùng sự cứng nhắc khi họ chống lại mọi đòi hỏi của tầng lớp Plebeian. Trong khi tư cách chính trị và cung cách cư xử của giới quý tộc dòng họ Claudius chuốc lấy cho họ sự căm ghét tột cùng từ công chúng, thì họ lại bị cáo buộc là thiếu hụt — nếu như có thể tin vào lịch sử thời kỳ đầu của Rome — một nhóm những phẩm chất mà trong một nhà nước thượng võ, chỉ thế thôi cũng đủ để khỏa lấp vô số lỗi lầm. Các thủ lĩnh của gia tộc này có vẻ là những kẻ hùng biện, thông thạo việc công, và uyên bác theo kiểu thời đại của họ; nhưng trên chiến trường, họ lại chẳng có lấy một chút tài năng hay lòng dũng cảm nào nổi bật. Vài người trong số họ, như thể tự biết rõ điểm yếu của mình nằm ở đâu, khi nắm giữ các chức vụ quan tòa tối cao đã chọn mảng quản lý nội chính làm lĩnh vực công tác của mình, còn quyền chỉ huy quân sự thì nhường lại cho các đồng nghiệp. Một người trong số họ từng được trao phó trọng trách cầm quân và đã thất bại nhục nhã. Chẳng ai trong số họ từng được vinh danh trong một lễ khải hoàn. Chẳng ai trong số họ từng lập được chiến công hiển hách nào giống như những gì mà Lucius Quinctius Cincinnatus, Titus Quinctius Capitolinus, Aulus Cornelius Cossus, và trên hết là đại tướng quân Camillus đã làm để ép lòng kính trọng từ quần chúng vốn chẳng hề muốn điều đó. Trong suốt cuộc xung đột Licinius, Appius Claudius Crassus đã tự khẳng định tên tuổi mình bằng tài năng và sự cay nghiệt khi ông hùng biện đả kích hai nhà cải cách lớn. Do đó, hiển nhiên ông sẽ trở thành tấm bia nhắm đến ưu tiên của các nhà châm biếm thuộc tầng lớp Plebeian; và họ cũng chẳng phải nhọc công tìm kiếm để ra một điểm yếu khiến ông dễ bề bị tấn công.
Ông nội của ông, người cũng mang cái tên Appius Claudius giống ông, từng để lại một cái tên bị căm ghét chẳng kém gì gã Sextus Tarquinius kia. Vị Appius lớn tuổi này từng là Chấp chính quan hơn bảy mươi năm trước khi các đạo luật Licinius ra đời. Bằng cách lợi dụng một cuộc khủng hoảng kỳ lạ trong tâm lý công chúng, ông đã giành được sự đồng thuận của quần chúng đối với việc bãi bỏ chức vụ Hộ dân quan, và trở thành người đứng đầu Hội đồng Mười người — cơ quan được trao trọn quyền điều hành đất nước. Chỉ trong vài tháng, nền cai trị của ông đã trở thành nỗi chán ghét của toàn dân. Nó bị quét sạch bởi một làn sóng phẫn nộ bùng nổ không thể cản phá; và ký ức về nó vẫn bị cả thành phố ghê tởm cho đến tận ngày nay. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ của chính quyền ghê tởm này được đồn đại là do một mưu đồ do Appius Claudius nhắm vào trinh tiết của một thiếu nữ xinh đẹp thuộc gia đình bình dân. Chuyện kể rằng vị Thập nhân quan (Decemvir), vì không thể thành công bằng những thủ đoạn hối lộ và tán tỉnh, đã phải nhờ cậy đến một hành động bạo ngược tồi tệ. Một kẻ ăn bám thấp hèn của gia tộc Claudius đã đứng ra nhận thiếu nữ ấy làm nô lệ của mình. Vụ kiện được đưa lên tòa án của Appius. Vị quan tòa độc ác, bất chấp những bằng chứng rành rành nhất, đã tuyên án có lợi cho kẻ đứng đơn khiếu kiện. Nhưng người cha của thiếu nữ, một người lính dũng cảm, đã cứu con gái mình khỏi kiếp nô lệ và nỗi nhục nhã bằng cách đâm một nhát dao ngập tim cô ngay trước mắt toàn thể Viện Tế tự. Nhát dao đó chính là phát pháo hiệu cho một vụ nổ lớn toàn diện. Cả doanh trại lẫn thành phố đồng loạt nổi dậy; hội đồng Mười người bị lật nhào; chức vụ Hộ dân quan được tái lập; và Appius chỉ có thể trốn thoát khỏi tay đao phủ bằng cách tự vẫn.
Hầu như không thể nghi ngờ gì nữa rằng một câu chuyện vô cùng thích hợp cho cả mục đích của nhà thơ lẫn kẻ mị dân như thế sẽ được đám thi sĩ đang sục sôi căm hận giai cấp Patrician, dòng họ Claudius, và đặc biệt là người cháu trai cùng tên với tên Thập nhân quan khét tiếng kia chộp lấy một cách hào hứng.
Để độc giả có thể đánh giá một cách công bằng những mảnh ghép từ khúc ca về Virginia, anh ta phải tự hình dung mình là một người Plebeian vừa bỏ phiếu cho việc tái đắc cử của Sextius và Licinius. Toàn bộ quyền lực của tầng lớp Patrician đã được huy động nhằm hất cẳng hai vị thủ lĩnh vĩ đại của bình dân. Mọi Posthumius, Æmilius, và Cornelius đều đã tận dụng tối đa ảnh hưởng của mình. Những con nợ được thả ra khỏi nhà tù với điều kiện phải bỏ phiếu chống lại những con người của nhân dân; những kẻ lệ thuộc được bố trí sẵn để la ó và ngắt lời các ứng cử viên được yêu mến; Appius Claudius Crassus đã có bài phát biểu với sự hùng biện và cay độc hơn hẳn ngày thường: tất cả đều trở thành công cốc, Licinius và Sextius lần thứ năm thâu tóm toàn bộ các bộ lạc: công việc bị ngưng trệ; các gian hàng đóng cửa; tầng lớp Plebeian cõng trên vai hai vị anh hùng tự do đi qua khu Diễn đàn. Đúng vào khoảnh khắc ấy, có thông báo rằng một đại thi sĩ, một người nhiệt thành ủng hộ các Hộ dân quan, đã sáng tác một bài ca mới có thể cứa nát trái tim của đám quý tộc dòng họ Claudius. Đám đông tụ tập quanh ông, cất tiếng giục giã ông ngâm đọc. Ông bước lên đứng tại chính nơi mà theo truyền thuyết, Virginia hơn bảy mươi năm về trước từng bị tên tay sai của Appius chộp lấy, và ông bắt đầu câu chuyện của mình.
Virginia
Những mảnh ghép từ một Khúc ca được ngâm tại Diễn đàn vào Ngày mà Lucius Sextius Sextinus Lateranus và Caius Licinius Calvus Stolo Được bầu làm Hộ dân quan của Bình dân Lần thứ Năm, vào Năm thành lập Thành phố CCCLXXXII.
Hỡi những con người chân chính của bình dân, với trái tim thủy chung son sắt,
Những kẻ vẫn sát cánh cùng các Hộ dân quan luôn đứng vững vì các ngươi,
Hãy đến đây, hãy quây quần lại quanh ta, và lắng nghe câu chuyện của ta cho thật kỹ,
Một câu chuyện về những gì Rome từng phải gánh chịu, về những gì Rome hãy còn có thể phải oằn mình mang lấy.
Đây không phải là một tích truyện Hy Lạp về những suối nguồn tuôn trào rượu ngọt,
Về những thiếu nữ với mái tóc rắn rít, hay những thủy thủ bị biến thành loài heo.
Ngay tại đây, chính giữa chốn Diễn đàn này, dưới ánh mặt trời đứng bóng,
Ngay trước mắt toàn thể nhân dân, hành động đẫm máu ấy đã diễn ra.
Những cụ già vẫn đang lê bước quanh chúng ta là những kẻ từng chứng kiến ngày tháng hãi hùng ấy,
Vừa đúng bảy mươi bảy năm về trước, khi nhóm Thập nhân độc ác nắm quyền cai trị.
Trong số đám Thập nhân độc ác ấy, tên tuổi của tất cả vẫn mãi bị nguyền rủa,
Và trong số những kẻ độc ác ấy, Appius Claudius là tên tồi tệ nhất.
Hắn nghênh ngang bước dọc khu Diễn đàn tựa như Vua Tarquinius trong niềm kiêu hãnh của lão:
Mười hai chiếc rìu lững thững đi theo hầu, sáu tên bước bên mỗi bên;
Dân chúng dạt sang hai bên phải trái, liếc nhìn với đôi mắt đầy sợ hãi
Cái trán gầm ghè, cái miệng chúm chím lúc nào cũng trực nở nụ cười nhếch mép;
Cái trán ngập tràn căm hờn ấy, cái miệng chan chứa vẻ khinh miệt ấy, vẫn mãi hằn in trên mọi kẻ cùng dòng tộc;
Bởi chưa từng có một kẻ nào mang họ Claudius lại không nuôi lòng dạ độc ác với bình dân;
Và hắn cũng chẳng thiếu những kẻ hầu người hạ xứng đôi vừa lứa; bởi ngay sát gót chân hắn,
Với cái cằm vươn dài và dáng đi khom lưng rón rén, tên khách phụ Marcus đang len lỏi bám theo,
Vạt áo được vén gọn để chạy cho thật nhanh, dẫu cho mệnh lệnh có là gì đi nữa,
Cùng nụ cười phảng phất trên má trước bất cứ lời nào mà chủ nhân của hắn thốt ra.
Những tên tiểu nhân mạt hạng như thế chuyên làm trò dắt mối và pha trò ăn tiền giữa đám người Hy Lạp xảo trá:
Những tên tiểu nhân như thế vẫn được thuê để la ó mỗi khi dũng tướng Licinius cất tiếng nói.
Nơi nào các ngươi vứt mật ngọt, bầy ruồi nhặng sẽ túa về bu kín;
Nơi nào các ngươi quăng thây ma thối rữa, tiếng quạ kêu sẽ vang lên inh ỏi;
Nơi nào rác rưởi trôi dạt xuống dòng Tiber, các ngươi sẽ thấy loài cá chó tham lam;
Và bất cứ nơi đâu tìm thấy một kẻ bề trên như thế, nơi đó chắc chắn sẽ có một kẻ hầu người hạ tương đương.
Đúng lúc ấy, tựa như một khe hở quang đãng duy nhất giữa bầu trời giông bão đen kịt
Tỏa sáng ngôi sao mai ướt đẫm sương đêm, một thiếu nữ trẻ trung xinh đẹp bước ngang qua.
Với tấm bảng nhỏ trên tay cùng chiếc cặp sách đeo bên hông,
Cô bé vừa nhảy chân sấn từ trường học về nhà, chẳng mảy may mơ tưởng đến ô nhục hay tai ương;
Và hồn nhiên, cô chạy ngang qua những chiếc rìu đáng sợ ấy,
Với chiếc trán sáng ngời, bướng bỉnh chưa từng biết đỏ mặt trước ánh mắt nhìn ngó của đàn ông;
Rồi cô rẽ lên Con đường Thần thánh, và vừa nhún nhảy bước đi,
Cô vừa vui vẻ ngâm nga khe khẽ những câu trong khúc ca cổ tích ngày xưa,
Rằng vì một trò vui mà các hoàng tử đã phi ngựa từ doanh trại phóng tới,
Và bắt gặp Lucrece đang chải mớ lông cừu dưới ngọn đèn lúc nửa đêm.
Thiếu nữ hát vang như tiếng hót của loài chim chiền chiện khi nó vút bay lên cao,
Từ cái tổ nằm giữa đám lúa mì xanh rờn tháng Tư, để đón chào ánh bình minh buổi sớm;
Và Appius đã nghe thấy giọng ca trẻ trung ngọt ngào ấy, đã nhìn thấy gương mặt trẻ trung xinh đẹp ấy,
Và đem lòng yêu cô bằng thứ tình yêu bị nguyền rủa của cái dòng dõi bị nguyền rủa của hắn,
Và suốt dọc khu Diễn đàn, cùng hướng lên Con đường Thần thánh,
Ánh mắt diều hâu của hắn cứ đăm đăm bám theo nhịp bước của đôi bàn chân nhỏ nhắn đang lướt đi.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ánh sáng bình minh vừa ló dạng trên những ngọn núi Alban;
Từ mái nhà của Bảy ngọn đồi, những dải khói mỏng manh đang cuộn bay lơ lửng:
Cổng thành đã mở; khu Diễn đàn náo nhiệt hẳn lên
Bởi những người mua kẻ bán đang vo ve như một tổ ong:
Tiếng búa của thợ thủ công vang lên lanh lảnh vui tươi trên nền kim loại và gỗ,
Và cô gái chợ phiên cũng cất tiếng hát vui tươi trên những chiếc giỏ đựng hàng của mình,
Và nàng thiếu nữ Virginia trẻ trung tươi cười bước ra từ mái nhà thân yêu:
Than ôi! Tiếc thay cho Virginia trẻ trung, người thiếu nữ ngọt ngào nhất ở Rome!
Với tấm bảng nhỏ trên tay cùng chiếc cặp sách đeo bên hông,
Cô bé hớn hở chạy đến trường, chẳng mảy may mơ tưởng đến ô nhục hay tai ương.
Cô băng qua khu Diễn đàn rực rỡ với những gian hàng nằm dọc các con hẻm vui tươi,
Và vừa đi đến đúng cái nơi mà ta đang đứng đây ngày hôm nay,
Thì tên tiểu nhân Marcus bước đến; không còn là kẻ từng có lúc trước kia
Cúi rạp người sau gót chân vị bảo hộ với nụ cười khách phụ đích thực:
Hắn đến với cái trán gầm ghè, những đường nét trên mặt sưng phồng và đôi bàn tay nắm chặt thành đấm,
Rồi bước sải dài cắt ngang lối đi của Virginia, túm lấy cổ tay cô.
Nàng thiếu nữ hoảng sợ chống cự quyết liệt, hét lên với vẻ mặt bàng hoàng thất sắc;
Và nghe tiếng thét của cô, từ bên phải lẫn bên trái, người ta ùn ùn chạy đến;
Lão thợ đổi tiền Crispus với mái tóc bạc phơ,
Và Hanno bước ra từ gian hàng nguy nga lấp lánh những món hàng Punic,
Cùng gã thợ rèn lực lưỡng Muræna đang nắm chặt một thanh gươm hãy còn đúc dở,
Và Volero gã bán thịt với con dao phay lăm lăm trên tay.
Tất cả đều xông đến trong cơn phẫn nộ và ngỡ ngàng, bởi ai nấy đều biết rõ đứa trẻ xinh đẹp ấy;
Và mỗi khi cô bé đi ngang qua họ hai lần một ngày, ai nấy đều đưa tay lên môi hôn gió rồi mỉm cười;
Và gã thợ rèn lực lưỡng Muræna đã giáng cho Marcus một cú đấm trời giáng,
Khiến tên khốn lùi lạng choạng ba bước và buông tay cô gái ra.
Thế nhưng hắn vẫn trừng mắt nhìn xung quanh đầy hung ác và gầm lên bằng thứ giọng khàn đợt, sắt máu,
"Con bé là của ta, và ta sẽ bắt nó đi, ta chỉ đòi lại những gì thuộc về ta mà thôi:
Nó là nô lệ của ta, sinh ra trong nhà ta, bị đánh cắp rồi đem bán,
Vào năm xảy ra trận dịch khủng khiếp, trước khi nó tròn mười hai tiếng tuổi đời.
Đó là vào tháng Chín buồn đau, tháng của tiếng khóc than và nỗi hoảng sợ,
Hai vị điềm sư đã được khiêng ra ngoài vào buổi sáng hôm ấy; vị Chấp chính quan đã qua đời trước khi màn đêm buông xuống.
Ta phục vụ Appius Claudius, ta từng phục vụ cha của ngài:
Kẻ nào dám gây tổn hại cho người thuộc hạ hãy dè chừng cơn thịnh nộ của vị chủ nhân."
Tên tiểu nhân Marcus vừa cất lời xong, nỗi kinh hoàng và sự im lặng liền bao trùm
Lên toàn thể nhân dân khi nghe vang lên cái tên lừng lẫy của dòng họ Claudius.
Bởi khi ấy chẳng có lấy một vị Hộ dân quan nào cất lên lời nói đầy uy quyền,
Thứ tiếng nói khiến kẻ giàu phải run sợ và bảo vệ quyền lợi cho người nghèo.
Khi ấy chẳng có vị Licinius dũng cảm nào, chẳng có vị Sextius chân chính nào;.
Mà toàn bộ thành phố, trong nỗi sợ hãi tột cùng, đều cúi đầu tuân lệnh nhóm Thập nhân độc ác.
Thế nhưng trước khi tên tiểu nhân Marcus kịp tóm lấy nàng thiếu nữ một lần nữa,
Cô bé cứ bám chặt lấy vạt áo của Muræna, nức nở và hét lên cầu cứu,
Chàng trai trẻ Icilius đã lao phầm phập xuyên qua đám đông những kẻ đang đứng ngắm nhìn,
Rồi giậm mạnh chân, xé toạc chiếc áo choàng và đấm vào ngực mình,
Và nhảy phắt lên cái cột trụ từng được bao thi sĩ ngâm vị ca tụng,
Nơi có ba chiếc mũ sắt mục nát cùng ba thanh gươm đang han gỉ treo lơ lửng,
Đồng thời ra hiệu cho đám đông, rồi bằng một giọng nói dõng dạc và rành mạch,
Hắn tuôn ra ào ạt những từ ngữ rực cháy khiến bọn bạo chúa phải run lẩy bẩy khi nghe thấy.
"Giờ đây, vì những chiếc nôi của con cái các ngươi, giờ đây vì những ngôi mộ của cha ông các ngươi,
Hôm nay hãy là những người đàn ông thực thụ, hỡi các Quirites, bằng không hãy làm nô lệ cho đến muôn đời!
Vì điều này mà Servius đã ban hành luật pháp cho chúng ta chăng? Vì điều này mà Lucrece đã đổ máu chăng?
Vì điều này mà sự báo thù vĩ đại đã được thực hiện giáng xuống dòng giống tội ác của Tarquinius chăng?
Vì điều này mà những đứa con phản trắc ấy đã nhuộm đỏ những chiếc rìu của cha chúng chăng?
Vì điều này mà bàn tay phải của Scævola đã xèo xèo trong ngọn lửa Tuscan chăng?
Liệu cái hang cáo đê hèn ấy có thể làm chùn bước giống nòi từng đánh chiếm hang ổ sư tử chăng?
Liệu chúng ta, những kẻ không thể dung thứ cho một tên chúa tể, lại chịu cúi đầu trước nhóm Thập nhân độc ác ư?
Ôi, ước gì có lại cái tinh thần cổ xưa từng kìm hãm ý muốn của Viện Nguyên lão!
Ôi, ước gì có lại những cỗ lều từng có thời làm trắng xóa cả Ngọn đồi Thần thánh!
Trong những ngày tháng dũng cảm ấy, cha ông chúng ta đã sát cánh bên nhau vững vàng;
Họ đối đầu với sự cuồng nộ của người Marcian; họ thuần hóa sự kiêu ngạo của dòng họ Fabian;
Họ xua đuổi vị Quinctius hung hãn nhất phải tha hương lưu vong rời khỏi Rome;
Họ tống cổ vị Claudius kiêu ngạo nhất về nhà với những bó fasces vỡ nát.
Thế nhưng những gì sự quan tâm của họ để lại cho chúng ta thì sự điên rồ của chúng ta lại vứt bỏ sạch sành sanh:
Toàn bộ thứ quả chín mọng của sáu mươi năm đã bị tàn phá chỉ trong một ngày.
Hãy hân hoan đi, hỡi tầng lớp Patrician kiêu ngạo! Trận chiến cam go đã chấm dứt.
Chúng ta đã chiến đấu vì các danh hiệu—nhưng vô ích; vì tự do—nó chẳng còn nữa.
Chẳng còn vị quan xướng danh nào gọi tên đám đông háo hức đến điểm phiếu;
Chẳng còn vị Hộ dân quan nào thốt ra lời nói đầy uy quyền bảo vệ kẻ yếu trước bất công.
Ngay cả trái tim chúng ta, vốn từng kiêu hãnh nhường ấy, giờ cũng chùng xuống dưới ý chí của các ngươi.
Của cải, đất đai, quyền lực, và địa vị—các ngươi đều có hết:—thì cứ giữ lấy chúng đi.
Hãy cứ giữ lấy những dải băng thánh hiến; hãy cứ giữ lấy chiếc áo choàng tía,
Những chiếc rìu và chiếc ghế curule, cỗ xe ngựa, cùng vòng hoa nguyệt quế:
Hãy cứ bắt chúng ta đi lính cho các cohort của các ngươi, và khi cuộc chiến tàn,
Hãy cứ tiếp tục vun đầy những vựa lúa của các ngươi từ mảnh đất mà những thanh gươm sắc bén của chúng ta đã giành giật được.
Hãy cứ tiếp tục, tựa như một vết lở loét lan rộng mà y thuật chẳng thể chữa lành,
Để cho thứ lãi suất bẩn thỉu của các ngươi gặm nhấm cạn kiệt phần tài sản ít ỏi của người nghèo.
Hãy cứ để những con nợ tiều tụy của các ngươi gánh chịu tất cả những gì cha ông họ từng gánh;
Hãy cứ để những sào huyệt đọa đày của các ngươi hôi thối như thuở nào;
Chẳng có lấy một đống lửa khi sông Tiber đóng băng; chẳng có lấy một ngọn gió trời trong cái nóng thiêu đốt của sao Chó;
Và ngập tràn roi vọt cho những tấm lưng sinh ra tự do, ngập tràn xà lim cho những đôi chân sinh ra tự do.
Hãy chất thêm những xiềng xích nặng nề hơn nữa; hãy khép chặt những thanh cửa sắt hơn nữa;
Kiên nhẫn tựa những con cừu, chúng tôi phó mặc bản thân cho lòng căm thù tàn nhẫn của các ngươi.
Nhưng, xin thề bởi những Vong hồn dưới âm ti, và bởi những vị thần trên thiên đàng,
Đừng có chồng chất thêm tình yêu còn tàn nhẫn hơn cả lòng căm thù ấy vào sự tàn nhẫn của các ngươi!
Các ngươi chẳng phải có những vị phu nhân kiều diễm, với dòng dõi tinh tuyết bắt nguồn
Từ các Chấp chính quan, các Đại giáo chủ, và các vị vua cổ đại xứ Alban đó sao?
Những phu nhân không thèm đặt đôi bàn chân ngọc ngà của họ lên lối đi của chúng ta,
Những kẻ từ trên cỗ xe ngựa nhìn xuống với vẻ khinh miệt đám đông ngỡ ngàng trên đường phố,
Những kẻ ngắm nhìn nụ cười kiêu hãnh của chính mình trong những chiếc gương bằng đồng thau Corinth,
Và hít thở làn hương xứ Capua, rực rỡ trong thứ vàng xứ Tây Ban Nha đó sao?
Thế thì hãy để lại cho người Plebeian nghèo khổ mối liên kết duy nhất của đời hắn—
Tình yêu ngọt ngào ngọt ngào của con gái, của chị em, và của người vợ,
Những lời lẽ dịu dàng, liều thuốc xoa dịu mọi thứ mà tâm hồn đầy giông bão của hắn phải chịu đựng,
Cái hôn, nơi hắn dường như quên đi một nửa ngay cả cái ách kìm kẹp như của các ngươi.
Hãy cứ để vẻ đẹp của thiếu nữ làm lồng ngực người cha phồng lên vì kiêu hãnh;
Hãy cứ để vòng tay chú rể ôm ấp lấy một người vợ hãy còn trinh trắng.
Hãy tha cho chúng tôi món nợ không thể chuộc, nỗi nhục nhã không thể thốt nên lời,
Thứ biến trái tim kẻ hèn nhát thành thép, và dòng máu kẻ lười biếng thành lửa,
Kẻo khi niềm hy vọng cuối cùng của chúng ta vụt tắt, các ngươi sẽ phải nếm trải sự tuyệt vọng của chúng tôi,
Và học được bằng thực tế, trong một khoảnh khắc cuồng dại nào đó, rằng những kẻ khốn khổ dám làm đến mức nào."
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ngay lập tức, Virginius kéo cô con gái sang một góc nhỏ,
Đến nơi có lò mổ nồng nặc mùi hôi thối đang chất đống sừng và da thuộc,
Ngay sát cái vòm tối thấp lè tè kia, nơi dòng suối máu đang róc rách tuôn trào
Trong một dòng thác đỏ rực đổ thẳng xuống đường cống lớn.
Ngay bên cạnh, một gã đồ tể đã để quên con dao nhỏ trên một khúc gỗ:
Virginius chộp lấy con dao rồi giấu nó vào trong vạt áo.
Và rồi đôi mắt ông trở nên mờ đục, cổ họng ông bắt đầu nghẹn đắng,
Và bằng một giọng nói khàn đợt, đổi khác, ông cất lời, "Vĩnh biệt, đứa con ngoan! Vĩnh biệt!
Ôi! Ta yêu thương đứa con cưng của ta biết nhường nào! Dù đôi khi ta có vẻ nghiêm khắc,
Nhưng với con, con thừa biết đấy, ta nào có thế. Ai lại nỡ làm thế với con chứ?
Và con bé yêu ta biết bao! Nó vui mừng nhường nào khi nghe thấy
Tiếng bước chân ta trên thềm cửa lúc ta trở về vào năm ngoái!
Và nó nhảy cẳng lên vì sung sướng biết bao khi nhìn thấy vòng hoa công dân của ta,
Rồi cầm lấy thanh gươm của ta, treo nó lên, và mang áo choàng ra cho ta!
Giờ đây, mọi điều ấy đã chấm dứt—vải vóc, tất cả những thói quen xinh xắn của con,
Những mũi kim thêu, tiếng nói lải nhải, những câu ca dao cổ mà con hay hát;
Và sẽ chẳng có ai buồn bã khi ta bước ra đi, hay mỉm cười khi ta quay về,
Hay thức canh bên chiếc giường của ông già, hay rơi lệ trên nấm mồ của ông.
Ngôi nhà từng hạnh phúc nhất trong những bức tường thành Rome,
Ngôi nhà từng chẳng mảy mang đố kỵ với sự giàu có của những dinh thự cẩm thạch xứ Capua,
Giờ đây, thay cho ánh nụ cười rạng rỡ của con, sẽ phải chịu đựng bóng tối vĩnh hằng,
Và thay cho âm thanh giọng nói của con, sẽ là sự tĩnh lặng của nấm mồ.
Thời khắc ấy đã điểm. Kìa hãy nhìn cách hắn chỉ trỏ bàn tay háu hức về phía này!
Kìa hãy nhìn cách đôi mắt hắn đang thèm thuồng ngấu nghiến nỗi đau buồn của con, tựa loài diều hâu nhìn mồi!
Với tất cả sự khôn ngoan của mình, hắn hoàn toàn chẳng mảy may ngờ rằng, khi bị hắt hủi, bị phản bội, bị tước đoạt,
Cha con trong cơn tuyệt vọng hãy còn giữ lại một chốn dung thân vô cùng đáng sợ.
Hắn chẳng thể ngờ rằng trong bàn tay này ta đang nắm chặt thứ vẫn có thể cứu vãn
Tuổi trẻ dịu dàng của con khỏi những lời chế nhạo và đòn roi, số phận của kẻ làm nô lệ;
Phải, và cứu khỏi thứ tai họa vô danh vượt qua cả đòn roi và lời chế nhạo—
Sự lăng nhục bỉ ổi mà con chưa từng biết tới, và sẽ không bao giờ phải hay biết.
Thế thì hãy ôm lấy cổ ta thêm một lần nữa, và trao cho ta một nụ hôn nữa đi;
Và giờ đây, đứa con gái nhỏ thân yêu của ta ơi, chẳng còn con đường nào khác ngoài cách này."
Nói rồi ông giơ cao thanh thép, đâm thẳng vào mạn sườn con,
Và giữa vũng máu, cô bé khuỵu xuống đất, gào lên một tiếng nấc cụt rồi vĩnh viễn ra đi.
Thế rồi, trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, tất cả mọi người đều nín thở;
Và bao trùm khắp khu Diễn đàn đông đúc là sự tĩnh lặng tựa cõi chết;
Và ngay khoảnh khắc tiếp theo, từ tất cả mọi người, một tiếng thét bỗng bùng lên
Tựa như thể người Volsci đang tràn qua tường thành.
Kẻ thì che mặt thét gào cắm cổ chạy tháo thân về nhà;
Người thì chạy đi tìm thầy thuốc; kẻ khác chạy đến để nhấc bổng thi thể người đã khuất;
Có kẻ sờ vào đôi môi và cổ tay nhỏ bé của cô xem thử sự sống còn sót lại chút nào không;
Và có kẻ xé toạc vạt áo của mình thật nhanh, cố gắng cầm máu cho vết thương.
Họ chạy đôn chạy đáo, sờ soạng, cầm máu trong vô vọng; bởi chưa từng có cú đấm nào chuẩn xác hơn
Mà cánh tay phải đắc lực ấy từng tung ra trong trận chiến chống lại kẻ thù người Volsci.
Khi Appius Claudius nhìn thấy hành động ấy, hắn rùng mình khuỵu xuống,
Và lấy tà áo che đi khuôn mặt trong chốc lát,
Cho đến khi, với đôi môi tái nhợt và đôi mắtằn tía máu, Virginius lảo đảo bước tới,
Đứng trước ghế phán xử, và giơ cao con dao lên.
“Ôi! Những kẻ cư ngụ chốn âm ty u minh, những bậc quang minh chính đại báo thù cho kẻ đã khuất,
Nhân danh dòng máu quý giá này, ta kêu gọi các ngươi, hãy phân xử công bằng giữa hai chúng ta;
Và đúng như cách Appius Claudius đã đối xử với ta và gia đình ta,
Mong các ngươi cũng đối xử y như thế với Appius Claudius và toàn bộ dòng họ Claudius!"
Kẻ ra tay sát hại con gái mình vừa cất lời xong liền quay lưng bước đi;
Nhưng trước tiên hắn ném một cái nhìn hốc hác về phía thi thể đang nằm,
Rồi oằn mình, rên rỉ một tiếng rên rỉ đầy kinh hãi, và rồi với những bước chân kiên định,
Sải thẳng bước qua khu chợ búa để tiến vào Con đường Thần thánh.
Rồi Appius Claudius chồm dậy: "Bắt lấy hắn; sống hay chết!
Mười ngàn cân đồng cho kẻ nào mang được cái đầu của hắn về đây!"
Hắn nhìn đám khách phụ của mình; nhưng chẳng một ai chịu làm theo ý hắn.
Hắn nhìn đám lictor của mình; nhưng bọn chúng run lẩy bẩy và đứng như trời trồng.
Và khi Virginius rẽ lối đi xuyên qua đám đông trong sự tĩnh lặng,
Đám đông hùng vĩ vẫn liên tục dạt sang hai bên phải trái.
Và ông đã vượt qua an toàn để trở về ngôi nhà đầy đau thương của mình,
Và từ đó phóng ngựa đến doanh trại để báo cho họ biết những việc đã xảy ra ở Rome.
Đến lúc này, dòng người lũ lượt đổ về từ khắp mọi hướng đã dâng trào,
Các con phố và hàng hiên xung quanh đều bị lấp kín bởi dòng thủy triều cuồn cuộn ấy;
Và ngay sát bên thi thể, một tốップ nhỏ những người thân cận nhất,
Yêu thương người đã khuất nhất đã tụ tập lại.
Họ mang tới một chiếc cáng, trang hoàng nó bằng vô số vòng hoa trắc bá,
Và nhẹ nhàng nâng cô bé lên, rồi nhẹ nhàng đặt xuống.
Khuôn mặt của Appius Claudius mang cái vẻ cau có và nhếch mép đặc trưng của dòng họ Claudius,
Và hắn cất giọng bằng điệu bộ của người Claudius, "Lũ vô lại này đang làm cái quái gì ở đây?
Chúng mày không có nghề nghiệp gì ở nhà để lo toan sao, mà lại tha thẩn kéo đến đây thế này?
Này! Lũ lictor, hãy dẹp sạch khu chợ búa, và khiêng cái xác đi chỗ khác!"
Tiếng khóc than và nỗi phẫn nộ cho đến lúc ấy vẫn chưa vang lên to tiếng;
Nhưng một tiếng lầm bầm trầm đục, âm ỉ đã lan truyền trong đám đông,
Tựa như tiếng gầm gừ báo hiệu cơn lốc xoáy trên biển khơi,
Hay tiếng gầm gừ của một con chó canh nhà hung dữ chỉ mới vừa bị đánh thức nửa vời.
Nhưng khi lũ lictor nghe theo mệnh lệnh ấy, những gã trai tráng cao lớn vạm vỡ,
Mỗi tên cầm một chiếc rìu và một bó cành cây, lao thẳng xuống đám đông,
Những cụ già từng chứng kiến ngày tháng đau thương và tội lỗi ấy kể lại rằng,
Chưa từng có một thứ âm thanh hỗn độn nào kinh khủng như thế trong khu Diễn đàn La Mã.
Tiếng khóc lóc, la ó, nguyền rủa, tiếng tru tréo của nỗi đau buồn và lòng căm hận,
Đã vọng vang ra tận bên kia đồi Pincian, vượt qua cả Cổng Latin.
Nhưng ngay sát bên thi thể, nơi tốp nhỏ những người thân cận nhất
Yêu thương người đã khuất đứng quây quần,
Chẳng có tiếng la hét nào, chỉ có hàm răng nghiến chặt, những lời thì thầm đứt quãng cùng đôi mày đen kịt,
Và những chiếc ghế dài bị giật tung, những tà áo được vén gọn gàng.
Thật may là lũ lictor không thể chen chân đến nơi nàng thiếu nữ đang nằm,
Bằng không chắc chắn cả mười hai tên đã bị xé xác ra thành trăm mảnh ngay trong ngày hôm đó rồi.
Chúng mừng rỡ khôn tả khi chật vật lùi lại được, máu túa ra đầm đìa trên đầu,
Với những chiếc rìu vỡ vụn thành từng mảnh, và y phục rách bươm tả tơi.
Khi ấy Appius Claudius cắn môi, máu rút khỏi đôi má hắn,
Và ba lần hắn ra hiệu bằng tay, ba lần hắn cố gắng cất lời;
Và ba lần đám đông đang nhốn nháo tại Diễn đàn lại bùng lên một tiếng thét kinh hoàng:
“Nhìn kìa, nhìn kìa, hỡi con chó! Những gì mày đã gây ra; và hãy giấu cái mặt nhục nhã của mày xuống âm ti đi!
Mục đích muốn biến những thiếu nữ của chúng tôi thành nô lệ thì trước hết mày phải biến những người đàn ông thành nô lệ đã.
Hỡi các Hộ dân quan! Hoan hô các Hộ dân quan! Đả đảo nhóm Thập nhân độc ác!"
Và ngay lập tức, dày đặc như mưa đá, những viên sỏi, những cục gạch, những mảnh gốm vỡ
Bắt đầu xé gió bay vút trong không trung, bao vây lấy chiếc ghế curule:
Và một nỗi sợ hãi cùng sự run rẩy tột cùng đã giáng xuống Appius Claudius,
Bởi chưa từng có tên họ Claudius nào tỏ ra dũng cảm trước bất cứ thứ gì ngoài sự nhục nhã.
Dù các đại gia tộc không ưa chúng ta đi nữa, chúng ta cũng phải công bằng thừa nhận rằng,
Các đại gia tộc, ngoại trừ một kẻ, đều thể hiện rất xuất sắc trên chiến trường.
Cho đến nay, những chiến công, những bất công của Caius xứ Corioli,
Cùng sự báo thù và lòng thương xót của ông vẫn sống mãi trong những khúc ca bên ánh lửa doanh trại.
Dưới ách thống trị của Furius, người Gaul và Tuscan đã bao lần phải cúi đầu khuất phục:
Và Rome hoàn toàn có thể dung thứ cho niềm kiêu hãnh của con người mà chính cô ấy phải tự hào.
Nhưng ngặt nỗi một tên Claudius thì luôn chùn bước trước một trận chiến đẫm máu,
Và đổi màu sắc mặt hệt như một thiếu nữ khi chứng kiến gươm giáo và khiên thuẫn.
Những chiến công của nhà Claudius toàn được lập nên bên trong những tòa tháp thành phố;
Ách kìm kẹp của nhà Claudius chưa từng đè nặng lên cổ ai ngoài cổ của chúng ta.
Một tên Cossus, tựa như một con mèo rừng, luôn lao thẳng vào mặt kẻ thù;
Một tên Fabius lao như một con lợn rừng nhằm thẳng vào bầy chó săn đang hò hét giật cục;
Nhưng cái lũ đốn mạt dòng dõi Claudius, cuồng nộ với sự cay độc của loài chó hoang,
Vẫn cứ sủa réo và cắn càn những kẻ đang tháo chạy, vẫn cứ cắm cổ chạy trốn những kẻ đang đánh trả.
Và giờ đây điều đó đã ứng nghiệm nơi Appius. Khi những hòn đá bắt đầu bay tơi tả,
Hắn run lẩy bẩy, co rúm người lại, vặn vẹo đôi tay và đấm vào đùi mình.
“Hỡi những vị khách phụ tử tế, những lictor chân chính, hãy sát cánh bên ta trong trận chiến này!
Lẽ nào ta sẽ bị xé xác ra thành trăm mảnh sao? Về nhà, hãy tìm con đường ngắn nhất để về nhà!"
Trong lúc hắn vẫn đang cất lời, đưa đôi mắt nhìn quanh trong sự ngơ ngác mất phương hướng,
Bốn tên lictor vạm vỡ đã luồn cổ mình xuống dưới chiếc ghế curule;
Và tám mươi tên khách phụ bên trái, cùng tám mươi tên bên phải,
Đã dàn trận sẵn sàng với gươm giáo và gậy gộc, vạt áo vén gọn để chuẩn bị chiến đấu.
Thế nhưng, dù chẳng có gậy gộc hay gươm giáo trong tay, đám đông vẫn quá đỗi cuồng nộ,
Đến nỗi tốp người hộ vệ dù dốc hết sức bình sinh cũng khó lòng kéo nổi chủ nhân đi.
Mười hai lần đám đông lao vào hắn; năm lần họ tóm được tà áo của hắn;
Cơ hội để hắn có thể đứng vững trở lại là vô cùng mong manh nếu một khi đã ngã quỵ xuống đất:
Và những đợt ném đá ngày càng dữ dội hơn; và tiếng thét lớn hơn bao giờ hết—
“Hỡi các Hộ dân quan! Chúng ta đòi các Hộ dân quan!"— vang lên ngày càng cuồng nhiệt:
Và chiếc ghế tròng trành hệt như một chiếc thuyền rách rưới buồm
Khi biển Adriatic cuồng nộ dưới những cơn gió giật từ hướng đông,
Khi các cột mốc hàng hải vùng Calabria chìm nghỉm giữa những đám mây bọt biển,
Và Mũm Sấm Sét vĩ đại đã khoác lên mình chiếc khăn voan tối đen mực.
Một viên đá đã đập trúng miệng Appius, và một viên trúng ngay dưới tai hắn;
Và trước khi hắn kịp đặt chân đến đồi Palatine, hắn đã ngất lịm vì đau đớn và sợ hãi.
Cái đầu bị nguyền rủa của hắn, thứ mà hắn từng quen ngẩng cao với niềm kiêu hãnh vô bờ,
Giờ đây, hệt như đầu của một kẻ say rượu, thõng thỏng rũ xuống và ngả nghiêng từ bên này sang bên khác;
Và khi những kẻ trung thành với hắn đưa được hắn về đến thềm cửa nhà,
Khuôn mặt và cổ của hắn đã biến thành một lớp ghét bẩn và máu cục đặc quánh.
Nguyện cho Appius Claudius của ngày hôm nay có kết cục ra sao thì cháu chắt hắn cũng y như thế!
Xin Thượng đế hãy ban cho Rome một cảnh tượng như thế một lần nữa, và đưa ta đến đó để chứng kiến!