Thật hạnh phúc và may mắn thay cho những thời đại mà hiệp sĩ vô song Don Quixote xứ La Mancha được phái xuống trần gian; bởi nhờ vào quyết định cao cả của chàng — tìm cách phục hồi và chấn hưng trật tự hiệp sĩ giang hồ vốn đã mai một từ lâu và gần như tuyệt diệt —, mà ngày nay, trong thời đại nghèo nàn về mặt giải trí thanh tao này, chúng ta không chỉ được thưởng thức câu chuyện có thật về chàng, mà còn cả những câu chuyện nhỏ và các tình tiết đan xen trong đó, vốn dĩ cũng vô cùng thú vị, tài tình và chân thực chẳng kém gì chính thiên truyện chính. Trở lại với mạch truyện chính, được dệt nên, se sợi và cuộn tròn, câu chuyện kể rằng ngay lúc thầy phó tế chuẩn bị an ủi Cardenio, ông bỗng bị ngắt lời bởi một giọng nói vang lên bên tai, cất lên những âm thanh đầy sầu thảm:
“Lạy Chúa! Liệu con có thể tìm được một chốn dung thân có thể làm nấm mồ khuất tất cho gánh nặng mệt mỏi của tấm thân mà con đang mang vác một cách đầy miễn cưỡng này hay không? Nếu sự cô tịch mà chốn núi non này hứa hẹn không lừa dối con, thì quả thực là như vậy; ôi, khốn khổ cho con! Sự bầu bạn của những mỏm đá và bụi gai cho phép con được than thở về bất hạnh của mình với Trời cao, chắc chắn sẽ còn dễ chịu hơn biết bao so với bất kỳ con người nào trên cõi đời này, bởi chẳng còn ai trên thế gian để ta trông cậy tìm lời khuyên trong lúc hoài nghi, sự an ủi trong nỗi buồn, hay sự giải thoát trong cơn khốn cùng!”
Tất cả những lời này đều được thầy phó tế và những người đi cùng nghe rõ mồn một; và vì họ thấy giọng nói ấy phát ra ngay gần bên, quả thực là vậy, họ liền đứng dậy để tìm kiếm người lên tiếng. Chưa đi được tới hai bước, họ đã phát hiện ra sau một tảng đá, ngồi dưới gốc cây tần bì, một thiếu niên mặc trang phục nông dân. Gương mặt người đó lúc ấy khuất đi do đang cúi gập người ngâm chân dưới dòng suối chảy qua. Họ tiến lại lặng lẽ đến nỗi thiếu niên ấy không hề hay biết, bởi cậu đang mải mê rửa đôi bàn chân trắng ngọc ngà trông tựa như hai phiến băng tinh khiết được tạc ra giữa những hòn sỏi bên suối. Vẻ trắng trẻo và tuyệt mỹ của đôi bàn chân ấy khiến họ vô cùng kinh ngạc, bởi chúng không hề giống như sinh ra để giày xéo đất cày hay theo đuổi cày bừa và trâu bò như bộ trang phục cậu đang mặc gợi lên. Vì thế, nhận ra đối phương vẫn chưa phát hiện ra mình, thầy phó tế – người đi đầu – liền ra hiệu cho hai người kia nấp sau mấy mảng đá vụn nằm gần đó; họ lập tức làm theo, đồng thời chăm chú quan sát xem thiếu niên nấp đó đang làm gì. Cậu mặc một chiếc áo khoác rộng hai vạt màu nâu sẫm, thắt lưng buộc chặt bằng một dải vải trắng; ngoài ra cậu còn mang quần dài và bít tất bằng vải nâu, đầu đội chiếc mũ montera màu nâu; phần bít tất được kéo lật lên tận giữa bắp chân, mà trông thực sự tựa như được tạc từ khối thạch cao tinh khiết nhất.
Ngay khi vừa rửa xong đôi bàn chân kiều diễm, cậu dùng chiếc khăn rút từ dưới mũ montera ra để lau khô. Khi cởi mũ, cậu ngẩng mặt lên, và những ai đang dõi theo liền có cơ hội chiêm ngưỡng một vẻ đẹp tuyệt trần đến mức Cardenio phải thì thầm với thầy phó tế rằng:
“Nếu đây không phải là Luscinda, thì chắc chắn chẳng phải người phàm mà là một vị thần.”
Thiếu niên ấy liền tháo chiếc mũ montera ra, lắc nhẹ đầu từ bên này sang bên khác, khiến một thảm tóc dày buông xõa và lan rộng ra, đến nỗi ánh nắng mặt trời cũng phải ganh tỵ; qua đó, họ nhận ra người mà nãy giờ họ tưởng là một chàng trai nhà quê hóa ra lại là một thiếu phụ kiều diễm, quả thực là người đẹp nhất mà mắt hai người từng được chiêm ngưỡng, hay thậm chí cả mắt của Cardenio nếu như ông chưa từng ngắm nhìn và biết đến Luscinda — bởi về sau ông đã khẳng định rằng chỉ có vẻ đẹp của Luscinda mới có thể sánh ngang với giai nhân này. Những lọn tóc dài màu hạt dẻ không chỉ che kín đôi vai, mà với chiều dài và độ dày vô tận ấy, chúng còn phủ kín toàn bộ thân hình nàng, khiến chẳng thể nhìn thấy gì ngoài đôi bàn chân. Nàng giờ đây dùng đôi tay làm lược chải tóc, và nếu đôi bàn chân nàng lúc nãy trông như những phiến băng trong dòng nước, thì đôi bàn tay nàng lúc này lại tựa như những nhúm tuyết trắng tinh giữa những lọn tóc. Tất cả những điều đó không chỉ làm tăng thêm vẻ thán phục của ba kẻ chứng kiến, mà còn khát khao muốn biết nàng thực sự là ai. Với mục đích ấy, họ quyết định bước ra để lộ diện; và trước tiếng động họ tạo ra khi đứng dậy, vị giai nhân kiều diễm liền ngẩng đầu lên, dùng cả hai tay vén mái tóc xõa trước mắt để nhìn xem ai đã gây ra tiếng động. Ngay khoảnh khắc nhận ra họ, nàng giật mình đứng phắt dậy, chẳng màng xỏ giày hay gom lại mái tóc, vội vã vơ lấy một bói quần áo để cạnh bên, và trong cơn hoảng hốt sợ hãi, nàng cố gắng bỏ chạy. Nhưng chưa đi được sáu bước, nàng đã ngã nhào xuống đất bởi đôi chân ngọc ngà không chịu nổi sự gồ ghề của những hòn sỏi. Thấy vậy, cả ba vội vã chạy lại phía nàng, và thầy phó tế là người lên tiếng trước:
“Xin hãy dừng lại, thưa phu nhân, dù ngài là ai đi nữa, bởi những kẻ ngài thấy ở đây chỉ mong được phò tá ngài mà thôi; ngài chẳng cần phải vội vã bỏ trốn một cách liều lĩnh như thế, vì đôi chân của ngài không thể chịu đựng được, mà chúng tôi cũng chẳng đời nào cho phép.”
Bị bất ngờ và bối rối tột độ, nàng không đáp lại nửa lời. Dù vậy, họ vẫn tiến lại gần, và thầy phó tế nắm lấy tay nàng, tiếp lời:
“Thứ mà bộ trang phục của ngài che giấu, thưa phu nhân, đã bị mái tóc của ngài phơi bày toàn bộ; đó là bằng chứng rõ ràng cho thấy không thể có chuyện tầm thường nào lại khiến ngài phải cải trang nhan sắc trong một lứa lốt không xứng tầm như thế, rồi lưu lạc đến chốn thâm sơn cùng cốc này — nơi chúng tôi rất may mắn tìm thấy ngài, nếu không phải để xoa dịu nỗi đau của ngài, thì ít ra cũng để dâng lên ngài lời an ủi. Bởi chẳng có nỗi đau nào, chừng nào sự sống còn kéo dài, lại có thể áp đảo hay dâng cao đến mức khiến người ta từ chối lắng nghe những lời an ủi được cất lên với thiện ý. Vì thế, thưa phu nhân, hay thưa ngài, hoặc bất cứ cách xưng hô nào ngài ưa thích, xin hãy xua tan nỗi sợ hãi mà sự xuất hiện của chúng tôi gây ra, và thổ lộ cho chúng tôi biết về vận mệnh may rủi của ngài; bởi từ tất cả chúng tôi, hoặc từ từng người một, ngài sẽ nhận được sự đồng cảm sâu sắc cho nỗi niềm của mình.”
Trong lúc thầy phó tế đang nói, vị giai nhân cải trang đứng lặng như thể bị bùa mê yểm, ngước nhìn họ mà chẳng hé môi hay thốt lên một lời nào, hệt như một kẻ quê mùa lần đầu tiên trong đời được chứng kiến một cảnh tượng kỳ lạ chưa từng thấy bao giờ. Nhưng khi thầy phó tế cất lời thêm đôi câu với nội dung tương tự, nàng thở dài một hơi thật sâu, phá vỡ sự im lặng và cất tiếng:
“Vì sự cô tịch của chốn núi non này chẳng thể che giấu nổi thân hình tôi, và sự phản chủ của mái tóc xõa tung cũng chẳng cho phép miệng tôi thốt ra lời dối trá, nên giờ đây có giả vờ che đậy thêm nữa cũng chỉ hoài công — mà nếu quý ngài có tin đi chăng nữa, thì cũng chỉ vì phép lịch sự nhiều hơn là vì bất kỳ lý do nào khác. Đã vậy, tôi xin cảm ơn quý ngài vì nhã ý vừa rồi, điều này buộc tôi phải đáp lại thỉnh cầu của quý ngài; dẫu tôi e rằng câu chuyện về những bất hạnh của tôi sắp kể sẽ khơi gợi nơi quý ngài sự bận tâm ngang ngửa lòng trắc ẩn, bởi quý ngài sẽ chẳng thể hiến kế được điều gì để cứu vãn hay tìm ra lời an ủi nào làm dịu bớt nỗi đau. Tuy nhiên, để danh tiết của tôi không vướng phải điều tiếng hoài nghi trong tâm trí quý ngài, giờ đây khi quý ngài đã phát hiện ra tôi là phận nữ nhi, lại thấy tôi còn trẻ tuổi, đơn độc trong bộ dạng này — những điều thoạt nhìn qua hoặc xét riêng lẻ đều đủ sức hủy hoại bất kỳ thanh danh trong sạch nào —, tôi thấy mình có bổn phận phải kể ra những điều mà nếu có thể, tôi vốn rất sẵn lòng giấu kín.”
Tất cả những lời ấy được thốt ra bởi người giờ đây đã lộ diện là một giai nhân kiều diễm, hoàn toàn không chút ngập ngừng, với sự lưu loát và một chất giọng ngọt ngào đến mức ba người đàn ông không khỏi say đắm trước sự thông tuệ của nàng chẳng kém gì nhan sắc. Khi họ một lần nữa lặp lại lời mời gọi và nài nỉ nàng thực hiện lời hứa, nàng chẳng mù quáng chần chừ thêm, trước tiên cẩn thận che lại đôi chân và vén gọn mái tóc, rồi ngồi xuống một hòn đá trong khi ba người vây quanh. Sau một thoáng cố gắng kìm nén những giọt nước mắt chực trào ra mi, nàng bắt đầu câu chuyện của mình bằng một giọng trong trẻo và vững vàng:
“Tại miền Andalusia này có một thị trấn mà một vị công tước đã lấy tên nơi đó đặt cho tước hiệu của mình, khiến ông trở thành một trong số những bậc quyền quý được gọi là Công khanh Tây Ban Nha. Bậc quý tộc này có hai người con trai: người anh là kẻ thừa kế tước vị và hiển nhiên cả những phẩm chất tốt đẹp của ông; người em là kẻ thừa kế thứ gì thì tôi chẳng rõ, ngoài sự phản trắc của Vellido cùng sự gian dối của Ganelon. Cha mẹ tôi là bầy tôi của lãnh chúa ấy, xuất thân tầm thường nhưng giàu có đến mức nếu như dòng dõi ban cho họ nhiều như số của cải mà vận may mang lại, thì họ chẳng còn gì phải ao ước nữa, và bản thân tôi cũng chẳng có lý do gì phải lo sợ cái tai ương mà tôi đang lâm vào lúc này; bởi biết đâu bất hạnh của tôi lại bắt nguồn từ việc họ sinh ra không thuộc dòng dõi quý tộc. Quả thực, họ không đến mức thấp kém để phải hổ thẹn về hoàn cảnh của mình, nhưng cũng chẳng cao sang để có thể dập tắt trong tôi ấn tượng rằng tai họa của tôi xuất phát từ gốc gác bần hàn ấy. Tóm lại, họ chỉ là những nông dân, những con người mộc mạc chân chất, không hề vướng chút dòng máu tai tiếng nào, và như người ta vẫn nói, là những tín đồ Cơ đốc giáo kỳ cựu và thuần khiết; nhưng họ lại giàu có đến độ nhờ vào của cải cùng lối sống hào phóng, dần dà họ được nhìn nhận như thể những người có dòng dõi quý tộc, thậm chí cả về địa vị xã hội. Dẫu vậy, thứ tài sản và quý tộc mà họ trân quý nhất chính là việc có được tôi làm con gái; và vì họ chẳng có đứa con nào khác để thừa kế, lại là những bậc sinh thành yêu thương con cái hết mực, tôi đã trở thành một trong những người con gái được cưng chiều nhất mà thế gian từng chứng kiến.
Tôi là tấm gương để họ soi vào, là cây gậy chống cho tuổi già của họ, và là chốn gửi gắm mọi tâm nguyện — dưới sự soi sáng của Trời cao — của cuộc đời họ, và tâm nguyện của tôi cũng hòa nhịp với họ, bởi tôi thấu hiểu giá trị của những đấng sinh thành; và hễ tôi là chủ nhân của trái tim họ, thì tôi cũng nắm giữ luôn cả sản nghiệp của họ. Qua tay tôi, họ thuê mướn hay sa thải người hầu; qua tay tôi kiểm kê những khoản thu chi của việc gieo trồng và thu hoạch; những cối xay dầu, những lò ép rượu, số lượng đàn gia súc gia cầm, những tổ ong — tóm lại là tất cả những gì một điền chủ giàu có như cha tôi sở hữu hoặc có thể có — đều do một tay tôi quản lý. Tôi đảm nhận vai trò quản gia kiêm nữ chủ nhân với sự chuyên cần từ phía tôi và sự thỏa mãn từ phía họ đến mức tôi khó lòng tả xiết. Những khoảng thời gian rảnh rỗi còn lại sau khi đã ban hành đầy đủ chỉ thị cho các tá điền trưởng, giám thị và những người lao động khác, tôi dành cho những công việc không chỉ cho phép mà còn vô cùng cần thiết đối với các thiếu nữ: đó là thêu thùa, gối thêu và xa quay sợi. Và nếu có những lúc để khuây khỏa tâm hồn, tôi rời khỏi những công việc ấy một chút, tôi tìm thấy niềm vui trong việc đọc những cuốn sách sủng đạo hoặc gảy đàn hạc, bởi kinh nghiệm đã dạy tôi rằng âm nhạc có thể xoa dịu tâm trí đang bấn loạn và xua tan nỗi mệt mỏi của tinh thần. Cuộc sống của tôi trong mái nhà cha mẹ là thế đó, và nếu tôi phác họa nó một cách tỉ mỉ như vậy, không phải để khoe khoang, hay để cho quý ngài biết rằng tôi giàu có, mà là để quý ngài thấy được rằng, dẫu chẳng phạm phải lỗi lầm nào, tôi đã rơi từ cái hoàn cảnh hạnh phúc được miêu tả ấy xuống vũng lầy khốn khổ như hiện tại. Sự thật là, trong lúc tôi đang trải qua cuộc sống bận rộn ấy trong một sự cách ly chẳng khác nào chốn tu viện, và theo tôi nghĩ là chẳng ai ngoài những người hầu trong nhà được nhìn thấy (bởi mỗi khi đi lễ nhà thờ, tôi thường đi từ sáng sớm tinh sương, lại được mẹ tôi và những phụ nữ trong nhà kèm cặp sát sao, trùm khăn kín mít và đầy e thẹn đến mức mắt tôi hầu như chẳng nhìn thấy nổi mặt đất dưới chân), bất chấp tất cả những điều ấy, đôi mắt của tình yêu — hay nói đúng hơn là của sự nhàn rỗi, thứ mà ngay cả mắt linh cũng chẳng thể bì kịp — đã phát hiện ra tôi, với sự trợ giúp từ lòng kiên trì của Don Fernando; đó chính là tên của người con trai út vị công tước mà tôi vừa nhắc tới.”
Ngay khoảnh khắc người kể nhắc đến cái tên Don Fernando, Cardenio liền đổi sắc mặt và toát mồ hôi đầm đìa, với những biểu hiện xúc động mạnh đến mức thầy phó tế và bác thợ cạo – những người đang quan sát ông – phải lo sợ rằng một trong những cơn điên dại từng được nghe kể lại thỉnh thoảng vẫn hành hạ ông sắp sửa bùng phát. Thế nhưng, Cardenio không biểu lộ thêm sự kích động nào nữa mà vẫn giữ vẻ bình tĩnh, đăm đăm nhìn thiếu nữ nhà quê với sự chú ý cao độ, bởi ông bắt đầu lờ mờ đoán ra nàng là ai. Trong khi đó, chẳng màng đến sự chấn động của Cardenio, nàng vẫn tiếp tục câu chuyện của mình:
“Và họ vừa mới phát hiện ra tôi thì, như sau này chính miệng hắn thừa nhận, hắn đã bị cuốn vào một thứ tình yêu cuồng nhiệt dành cho tôi, điều mà cách thức thể hiện của hắn đã phơi bày một cách rõ rệt. Nhưng để rút ngắn lại bản trường ca đầy những nỗi truân chuyên của tôi, tôi xin phép bỏ qua không kể đến tất cả những mưu kế mà Don Fernando đã dùng để bày tỏ tình cảm với tôi. Hắn hối lộ tất cả người hầu trong nhà, trao tận tay và ban phát những món quà lẫn sính lễ cho cha mẹ tôi; ngày nào trên con phố nhà tôi cũng rộn ràng như hội hè đình đám; ban đêm chẳng ai có thể chợp mắt nổi vì tiếng nhạc du dương; những bức thư tình được gửi đến tay tôi qua những con đường không ai hay biết thì nhiều vô số kể, tràn ngập những lời lẽ nài nỉ ngọt ngào cùng những lời thề nguyền chứa đựng nhiều lời hứa hẹn và thề thốt hơn cả số chữ viết trong đó. Tất cả những điều ấy không những chẳng làm tôi xiêu lòng, mà còn khiến trái tim tôi trở nên chai sạn trước hắn như thể hắn là kẻ thù truyền kiếp, và tựa như mọi hành động hắn làm để bắt tôi phải khuất phục đều mang dụng ý trái ngược hoàn toàn. Không phải vì phong thái đài ngọc của Don Fernando làm tôi chướng tai gai mắt, hay tôi cảm thấy sự quấy rầy của hắn là phiền toái — bởi việc được một nam nhân danh giá bậc ấy săn đón và trân trọng cũng mang lại cho tôi một niềm thỏa mãn nhất định, và tôi chẳng hề buồn phiền khi thấy tên mình được ca ngợi trong những bức thư của hắn (bởi dẫu tụi phụ nữ chúng tôi có xấu xí đến đâu, hình như lúc nào cũng thấy vui sướng khi nghe người ta ca tụng mình xinh đẹp) — mà chính vì ý thức về lẽ phải của bản thân tôi phản đối lại tất cả những điều này, cùng với những lời khuyên nhủ liên tiếp từ cha mẹ tôi, những người giờ đây đã nhận ra rõ mồn một dã tâm của Don Fernando, bởi hắn chẳng màng giấu giếm để thiên hạ đều hay biết. Họ bảo rằng họ đặt trọn niềm tin và sự phó thác vào danh dự cùng phẩm giá của một mình tôi, đồng thời giục tôi hãy cân nhắc sự chênh lệch giữa Don Fernando và bản thân mình, để từ đó tôi có thể suy ra rằng những ý đồ của hắn, dẫu hắn có nói ngược lại thế nào đi nữa, cũng chỉ nhằm mưu cầu khoái lạc cho bản thân hơn là mang lại lợi ích cho tôi. Và nếu tôi có chút ý định muốn ngáng đường trước sự theo đuổi vô lý ấy, họ sẵn sàng gả tôi ngay lập tức cho bất kỳ ai tôi muốn, dù là trong số những gia đình quyền thế ở thị trấn của chúng tôi hay bất kỳ vùng lân cận nào; bởi với của cải của họ và danh tiếng trong sạch của tôi, việc tìm kiếm một mối lương duyên môn đăng hộ đối ở bất cứ đâu là điều hoàn toàn trong tầm tay. Lời đề nghị này cùng những lời khuyên sáng suốt của họ đã củng cố thêm quyết tâm trong tôi, và tôi chưa bao giờ thốt ra với Don Fernando dù chỉ một lời đáp trả có thể thắp lên cho hắn chút hy vọng thành công nào, dẫu là mong manh nhất.
Tất cả sự cẩn trọng đó của tôi, thứ mà chắc hẳn hắn đã lầm tưởng là sự làm cao e thẹn, lại càng làm bùng lên cái ham muốn ngút ngàn của hắn — đó là cái tên mà tôi dành để gọi cho thứ tình cảm hắn dành cho tôi; bởi nếu nó thực sự đúng như những gì hắn lớn tiếng tuyên bố, thì giờ đây quý ngài đã chẳng hề hay biết gì về nó, vì khi ấy đã chẳng có lý do gì để tôi phải kể lại cho quý ngài nghe. Cuối cùng, hắn cũng hay tin cha mẹ tôi đang nhắm đến một mối hôn sự cho tôi nhằm chấm dứt hoàn toàn hy vọng chiếm đoạt tôi của hắn, hoặc ít ra cũng để gia tăng thêm những người bảo vệ túc trực bên cạnh tôi; chính thông tin hoặc sự hoài nghi đó đã khiến hắn hành động như quý ngài sắp sửa được nghe đây. Đêm nọ, khi tôi đang ở trong phòng riêng và chẳng có người bạn đồng hành nào ngoài một cô hầu gái nhỏ hầu hạ tôi, các cánh cửa đã được khóa kỹ lưỡng để đề phòng danh tiết bị tổn hại do bất kỳ sự sơ suất nào, tôi không rõ hay đúng hơn là chẳng thể tưởng tượng nổi mọi chuyện đã diễn ra thế nào, nhưng bất chấp mọi sự cách ly và phòng bị cẩn mật ấy, giữa chốn cô tịch và tĩnh lặng của phòng riêng, tôi bỗng thấy hắn đang đứng sững ngay trước mặt mình — một bóng hình khiến tôi kinh ngạc đến mức đôi mắt mất đi thị lực và lưỡi cứng đờ chẳng thốt nên lời. Tôi chẳng có chút sức lực nào để cất tiếng kêu cứu, và tôi nghĩ hắn cũng chẳng cho tôi thời gian để làm điều đó, bởi hắn lập tức sấn lại gần, ôm trọn lấy tôi trong vòng tay (bởi vì trong cơn bàng hoàng, tôi hoàn toàn bất lực chẳng thể tự cứu lấy mình), và bắt đầu thốt lên những lời đường mật đến mức tôi chẳng thể hiểu nổi vì sao sự dối trá lại có thể có được quyền năng nhào nặn chúng trở nên giống thật đến thế; và kẻ phản bội ấy còn khéo léo dùng những giọt nước mắt để bảo chứng cho lời nói, cùng tiếng thở dài để chứng minh sự chân thành.
Còn tôi, một thiếu nữ tội nghiệp đơn độc, lại chẳng có kinh nghiệm gì chốn thôn quê trước những tình huống thế này, bắt đầu — chẳng biết bằng cách nào — tin rằng tất cả những lời thề thốt dối trá ấy đều là sự thật, dẫu lòng chẳng hề bị lay động bởi tiếng thở dài hay nước mắt của hắn ngoại trừ một sự trắc ẩn thuần túy. Thế rồi, khi cảm giác bang quơ ban đầu qua đi và tôi dần lấy lại được chút tỉnh táo, tôi cất lời với hắn bằng một sự dũng cảm vượt xa những gì tôi nghĩ mình có thể sở hữu: ‘Nếu như lúc này đây, khi đang nằm trong vòng tay ngài, thưa ngài, tôi đang rơi vào móng vuốt của một con sư tử hung ác, và việc thoát thân chỉ có thể đổi bằng bất kỳ hành động hay lời nói nào phương hại đến danh tiết của mình, thì tôi tuyệt đối không có khả năng làm hay nói điều đó, cũng giống như chuyện quá khứ đã qua không thể nào chưa từng xảy ra vậy. Thế nên, nếu ngài đang ôm chặt thân xác tôi trong vòng tay, thì linh hồn tôi vẫn được thủ thế an toàn bởi những ý niệm đạo đức hoàn toàn khác biệt với ngài, điều mà ngài sẽ thấy rõ nếu dám dùng vũ lực để thực hiện âm mưu của mình. Tôi là bề tôi của ngài, nhưng tôi không phải là nô lệ của ngài; dòng dõi quý tộc của ngài không có và không bao giờ được phép có quyền nhục mạ hay hạ thấp gốc gác bần hàn của tôi; và dù có là một kẻ nhà quê thấp cổ bé họng, tôi vẫn có lòng tự trọng chẳng kém gì ngài — một bậc vương giả và quý ông. Đối với tôi, mọi sự bạo ngược của ngài đều sẽ công cốc, của cải của ngài chẳng có chút sức nặng nào, lời lẽ của ngài chẳng có quyền năng lừa phỉnh tôi, và tiếng thở dài hay nước mắt cũng chẳng thể làm tôi xiêu lòng. Giả sử tôi nhìn thấy bất kỳ điều nào tôi vừa nói ở người mà cha mẹ đã chọn làm chồng cho tôi, thì ý nguyện của chàng sẽ là ý nguyện của tôi, và giới hạn của tôi sẽ nằm trong giới hạn của chàng; và dẫu tình cảm có không nồng thắm thì việc giữ gìn danh tiết cũng sẽ khiến tôi sẵn sàng dâng hiến cho chàng những thứ mà ngài, thưa ngài, giờ đây đang muốn chiếm đoạt bằng vũ lực. Tôi nói những điều này để ngài đừng bao giờ tơ tưởng rằng sẽ có ai ngoài người chồng hợp pháp của tôi có thể chiếm được dù chỉ một phần nhỏ từ tôi.’ ‘Nếu như đó,’ tên quý tộc phản trắc ấy cất lời, ‘là nỗi bận tâm duy nhất của nàng, hỡi nàng Dorothea kiều diễm nhất’ — vì đó chính là tên của người phụ nữ bất hạnh này —, ‘thì hãy nhìn đây, ta trao tay ta để làm chồng của nàng, và hãy để Trời cao, nơi chẳng có gì che giấu được, cùng bức tượng Đức Mẹ mà nàng đang thờ phụng đây làm chứng cho lời thề nguyền này.’”
Khi Cardenio nghe nàng nói tên mình là Dorothea, ông lại một lần nữa chấn động mạnh và hoàn toàn tin chắc vào sự thật của phỏng đoán trước đó, nhưng ông không muốn ngắt lời câu chuyện mà chỉ khát khao lắng nghe đoạn kết của những gì mình đã láng giáng đoán biết, thế nên ông chỉ cất tiếng:
“Sao cơ! Dorothea là tên của ngài ư, thưa phu nhân? Ta từng nghe về một người khác cũng mang tên ấy, người mà có lẽ số phận cũng truân chuyên chẳng kém gì ngài. Nhưng xin cứ tiếp tục; biết đâu lát nữa ta sẽ kể cho ngài nghe một chuyện khiến ngài phải kinh ngạc chẳng kém gì dâng trào lòng trắc ẩn.”
Dorothea vô cùng sửng sốt trước lời nói của Cardenio cũng như bộ dạng kỳ dị và khốn khổ của ông, bỗng khẩn khoản cầu xin rằng nếu ông biết bất cứ điều gì liên quan đến mình thì hãy thổ lộ ngay lập tức, bởi nếu vận may vẫn chừa lại cho nàng một phước lành nào đó, thì đó chính là sự can trường để gánh chịu bất kỳ tai họa nào có thể giáng xuống, vì nàng tin chắc rằng chẳng có tai họa nào có thể vượt qua mức có khả năng làm gia tăng thêm những gì nàng đang phải chịu đựng lúc này.
“Tôi sẽ chẳng bỏ lỡ cơ hội này đâu, thưa phu nhân,” Cardenio đáp, “để kể cho ngài nghe những gì tôi nghĩ, nếu như điều tôi đang hoài nghi là sự thật; nhưng cho đến lúc này vẫn chưa có dịp thuận tiện, và việc ngài biết ngay lúc này cũng chẳng mang lại ý nghĩa quan trọng gì.”
“Dù sao đi nữa,” Dorothea đáp lời, “những gì đã diễn ra trong câu chuyện của tôi tiếp tục là việc Don Fernando cầm lấy bức tượng nhỏ đặt trong phòng, dùng nó làm nhân chứng cho lễ đính hôn của chúng tôi, rồi với những lời lẽ ràng buộc nhất cùng những lời thề thốt ngút ngàn, hắn trao cho tôi lời hứa sẽ trở thành phu quân của tôi — dẫu cho trước khi hắn kịp thốt xong lời thề, tôi đã ngăn hắn lại và khuyên hắn hãy suy nghĩ thật kỹ về những gì mình đang làm, hãy cân nhắc cơn thịnh nộ của người cha khi thấy con trai mình kết hôn với một cô gái nhà quê và lại là kẻ bề tôi dưới quyền. Tôi bảo hắn đừng để nhan sắc của tôi, dẫu có ra sao đi nữa, làm mờ mắt, bởi điều đó chẳng đủ để ngự trị làm cái cớ cho sự lầm lỡ của hắn; và nếu trong tình yêu dành cho tôi mà hắn muốn làm ơn làm phước, thì cách tốt nhất là hãy để dòng đời tôi trôi theo đúng quỹ đạo ngang tầm với hoàn cảnh của mình. Bởi những cuộc hôn nhân khập khiễng như thế chưa từng mang lại hạnh phúc, cũng chẳng thể duy trì lâu dài niềm hoan hỉ thuở ban đầu.
Tất cả những điều tôi vừa nhắc lại ấy, tôi đã nói với hắn, và còn nhiều nữa mà tôi chẳng thể nhớ hết; nhưng chúng chẳng mảy may lay chuyển được ý đồ của hắn. Kẻ vốn chẳng có ý định trả nợ thì chẳng bao giờ bận tâm đến những trắc trở khi ký kết giao kèo. Song song đó, tôi cũng thoáng suy tính trong đầu một cách chớp nhoáng: ‘Mình sẽ chẳng phải là người đầu tiên vươn lên từ chốn thấp hèn sang hàng cao quý nhờ hôn nhân, và Don Fernando cũng chẳng phải là người đầu tiên bị nhan sắc hay — đúng hơn là một sự gắn kết mù quáng — xô đẩy để kết đôi với người kém dòng dõi. Thế thì, vì mình không hề tạo ra một lề thói hay tập tục mới nào, tội gì không tận dụng vinh dự mà vận may ban tặng; bởi dẫu tình cảm hắn dành cho mình có không kéo dài qua khỏi thời điểm đạt được ước nguyện, thì suy cho cùng trước mặt Chúa, tôi vẫn là vợ của hắn. Và nếu tôi cứ kiên quyết cự tuyệt bằng sự khinh miệt, tôi thừa sức nhận ra rằng khi những phương pháp dịu dàng thất bại, hắn sẽ sẵn sàng giở trò bạo lực, và tôi sẽ rơi vào cảnh mất đi danh tiết mà chẳng có lấy một phương cách nào để chứng minh sự trong trắng của mình trước những kẻ chẳng thể thấu hiểu tôi đã vướng vào hoàn cảnh này một cách vô tội đến nhường nào; bởi lẽ lý lẽ nào có thể thuyết phục cha mẹ rằng vị quý ông này bước vào phòng tôi mà không có sự đồng thuận của tôi chứ?’
Tất cả những câu hỏi và câu trả lời ấy lướt qua tâm trí tôi chỉ trong một khoảnh khắc; nhưng chính những lời thề thốt của Don Fernando, những nhân chứng mà hắn viện dẫn, những giọt nước mắt hắn rơi, và sau cùng là vẻ tuấn tú cùng phong thái đài các — thứ mà khi đi kèm với những biểu hiện tình yêu chân thật nhường ấy, hoàn toàn đủ sức chinh phục một trái tim vốn dĩ còn tự do và e ấp hơn tôi nhiều — mới là những yếu tố lấn át tất cả, bắt đầu chi phối và dẫn dắt tôi bước vào cõi u mê của sự hủy diệt mà chẳng hay biết. Tôi gọi cô hầu gái của mình lại để làm chứng nhân chốn trần gian bên cạnh những nhân chứng trên Trời cao, và thế là Don Fernando một lần nữa tái khẳng định cùng lặp lại những lời thề nguyền, viện dẫn thêm những vị thánh mới bên cạnh những vị thánh trước đó, tự nguyền rủa bản thân ngàn lần kiếp sau nếu thất hứa, nhỏ thêm những giọt nước mắt, nhân đôi tiếng thở dài và siết chặt tôi hơn nữa vào vòng tay — nơi hắn chưa từng buông lơi từ trước đến nay. Và thế là tôi bị cô hầu gái bỏ mặc, đánh mất đi thân phận thiếu nữ trong trắng, còn hắn thì biến thành một kẻ phản bội bội thề.
Ngày hôm sau đêm định mệnh ấy có lẽ đã không đến nhanh như mong đợi của Don Fernando, bởi khi khát vọng đã đạt được mục đích, niềm vui lớn nhất chính là trốn chạy khỏi hiện trường của hoan lạc. Tôi nói thế là bởi Don Fernando đã vội vã rời khỏi tôi, và nhờ sự lanh lợi của cô hầu gái — chính là kẻ đã mở cửa cho hắn —, hắn đã ra đến đường cái trước cả khi trời rạng sáng. Nhưng lúc chia tay, dẫu không còn tha thiết và cuồng nhiệt như khi mới bước chân vào, hắn vẫn trấn an tôi rằng hãy vững lòng tin vào sự chân thành cùng tính thiêng liêng trong những lời thề của hắn; và để củng cố cho lời nói, hắn rút chiếc nhẫn quý khỏi ngón tay đeo vào tay tôi. Sau đó hắn cất bước ra đi, để lại tôi trong tâm trạng chẳng biết nên buồn hay vui; tất cả những gì tôi có thể nói là lòng tôi đầy bấn loạn, ngập tràn lo âu và gần như chết lặng trước những gì vừa xảy ra. Tôi chẳng đủ can đảm, hay đúng hơn là chẳng kịp nghĩ ra để mắng mỏ cô hầu gái vì hành vi phản chủ dám len lén giấu Don Fernando vào phòng tôi; bởi khi ấy tôi vẫn chưa thể định hình nổi chuyện vừa giáng xuống đời mình là phúc hay họa. Lúc chia tay, tôi có nói với Don Fernando rằng vì tôi giờ đây đã là người của hắn, hắn có thể ghé thăm tôi vào những đêm khác theo cách tương tự cho đến khi chính hắn thấy thoải mái để công khai mọi chuyện. Thế nhưng, ngoại trừ đêm tiếp theo đó, hắn chẳng hề quay lại nữa, và suốt hơn một tháng ròng tôi chẳng thể bắt gặp lấy một bóng dáng hắn trên phố hay ở nhà thờ, dẫu tôi mòn mỏi ngóng chờ trong tuyệt vọng; dẫu tôi biết chắc hắn vẫn ở trong thị trấn và gần như ngày nào cũng đi săn — một trò tiêu khiển hắn vô cùng say mê. Tôi nhớ rõ biết bao những ngày tháng buồn thiu và ảm đạm ấy; tôi nhớ rõ cách tôi bắt đầu nghi ngờ khi thời gian trôi đi, thậm chí đánh mất cả niềm tin vào lời hứa của Don Fernando; và tôi cũng nhớ cả khoảnh khắc cô hầu gái phải hứng chịu những lời quở trách cho sự gan lì của nó mà trước đây chưa từng nghe qua, cũng như cách tôi phải kìm nén nước mắt và nét mặt để cha mẹ không nhận ra vẻ sầu muộn và gặng hỏi, buộc tôi phải bịa ra những lời dối trá để đối phó. Thế nhưng tất cả những điều đó đã khép lại một cách đột ngột, bởi thời điểm mà mọi sự kiêng dè bị vứt bỏ đã điểm, khi chẳng còn ai màng đến danh dự nữa, lúc sự kiên nhẫn của tôi cạn kiệt và bí mật chôn giấu trong tim bị thiên hạ đồn xa. Nguyên do là vì vài ngày sau đó, trong thị trấn xôn xao tin đồn Don Fernando đã kết hôn tại một thành phố lân cận với một thiếu nữ nhan sắc kiều diễm, con gái của một gia đình danh giá, dẫu không quá giàu có để của hồi môn tương xứng với một mối lương duyên hào nhoáng đến thế; người ta còn đồn rằng nàng tên là Luscinda, và trong lễ đính hôn đã xảy ra vô số chuyện kỳ lạ.”
Cardenio nghe thấy cái tên Luscinda, nhưng ông chỉ nhún vai, cắn môi, nhíu mày, và chẳng mấy chốc hai dòng lệ tuôn trào từ khóe mắt. Dù vậy, Dorothea không hề ngắt lời câu chuyện mà tiếp tục cất tiếng:
“Tin tức não lòng ấy truyền đến tai tôi, và thay vì chết lặng đi, trái tim tôi bùng cháy trong cơn phẫn nộ và căm hờn tột độ đến mức tôi suýt chút nữa đã lao ra đường, lớn tiếng gào thét và vạch trần thói phản trắc cùng sự tồi tệ mà tôi là nạn nhân xấu số. Nhưng cơn thịnh nộ bộc phát ấy tạm thời được kìm hãm bởi một quyết định mà tôi vạch ra ngay trong đêm, đó là cải trang thành nam nhân trong bộ trang phục này — thứ tôi lấy được từ một người hầu của cha tôi, một kẻ chăn cừu trẻ tuổi mà dân làng gọi là zagal, người mà tôi đã đem toàn bộ bất hạnh ra thổ lộ và van xin đi cùng đến thành phố nơi tôi nghe tin kẻ thù đang trú ngụ. Dẫu đã lớn tiếng can ngăn sự liều lĩnh và lên án quyết định của tôi, nhưng khi thấy tôi một mực ôm ấp ý đồ đến cùng, cậu ta vẫn đồng ý sát cánh bên tôi, như cậu ta nói, cho tận cùng cõi thế. Tôi nhanh chóng nhồi nhét vào một chiếc vỏ gối bằng vải lanh một bộ váy áo phụ nữ cùng chút trang sức và tiền bạc để phòng hờ những tình huống bất trắc. Rồi trong màn đêm tĩnh lặng, giấu kín không cho cô hầu gái phản trắc hay biết, tôi bước chân ra khỏi nhà dưới sự đồng hành của tên đầy tớ cùng vô vàn nỗi lo âu trĩu nặng; cứ thế đi bộ hướng về thành phố, tựa như được chắp cánh bởi khát vọng cháy bỏng muốn tới nơi, nếu không phải để ngăn chặn những gì tôi linh tính đã rồi, thì ít ra cũng để chất vấn xem bằng lương tâm nào mà Don Fernando lại dám nhẫn tâm làm thế. Tôi đặt chân đến đích sau hai ngày rưỡi đường trường, và vừa bước vào thành phố liền ngỏ ý hỏi thăm nhà của gia đình Luscinda. Người đầu tiên tôi dừng lại hỏi đã cho tôi nhiều thông tin hơn là tôi muốn biết: hắn chỉ cho tôi ngôi nhà, đồng thời kể lại toàn bộ những gì đã xảy ra trong buổi lễ đính hôn của ái nữ nhà ấy — một vụ việc gây tiếng vang lớn khắp thành phố đến mức trở thành đề tài bàn tán của mọi nhúm kẻ nhàn rỗi đầu đường xó chợ. Hắn kể rằng vào đêm đính hôn giữa Don Fernando và Luscinda, ngay khi nàng cất tiếng ‘Đồng ý’ để nhận lời làm vợ hắn, nàng bỗng ngất lịm đi trong một cơn ngất xỉu đột ngột; và khi chú rể vội vã tiến lại gần để cởi bớt phần ngực áo nhằm giúp nàng dễ thở, hắn đã phát hiện ra một mảnh giấy do chính tay nàng viết. Trong đó, nàng tuyên bố và khẳng định rằng mình không thể trở thành vợ của Don Fernando, bởi nàng đã là người của Cardenio — kẻ mà theo lời người đó kể là một trang nam nhi danh giá cũng tại thành phố này; và rằng nếu nàng chịu nhận lời Don Fernando, thì đó chẳng qua chỉ là vì tuân lệnh cha mẹ. Tóm lại, hắn bảo rằng những con chữ trên mảnh giấy đã phơi bày rõ mông muội muốn tự vẫn ngay sau khi lễ đính hôn hoàn tất, đồng thời nêu rõ lý do tại sao nàng muốn chấm dứt cuộc đời — tất cả những điều đó càng được xác thực hơn khi người ta tìm thấy một nhúm dao găm được giấu đâu đó trong nếp váy áo của nàng. Chứng kiến cảnh tượng ấy, Don Fernando đinh ninh rằng Luscinda đã chơi xỏ, khinh miệt và đùa cỡm với mình, liền lao vào tấn công nàng khi nàng còn chưa tỉnh lại sau cơn ngất, toan dùng chính con dao găm tìm thấy để đâm chết nàng; và hắn đã thành công nếu như cha mẹ nàng cùng những người có mặt không kịp lao vào ngăn cản. Người ta còn đồn rằng Don Fernando đã bỏ đi ngay lập tức, và Luscinda phải mãi đến ngày hôm sau mới tỉnh lại sau cơn kiệt sức; khi ấy nàng mới thuật lại cho cha mẹ nghe về việc mình thực sự là phu nhân của người mang tên Cardenio kia. Tôi còn hay tin, theo lời đồn đại, Cardenio cũng có mặt trong buổi lễ đính hôn ấy; và khi tận mắt chứng kiến người thương bị ép duyên trái với mong đợi, ông đã rời khỏi thành phố trong nỗi tuyệt vọng, để lại một bức thư vạch trần tội lỗi mà Luscinda đã gây ra cho mình, cùng quyết tâm bỏ đi đến một nơi mà chẳng ai còn có thể nhìn thấy ông thêm lần nào nữa. Tất cả những câu chuyện ấy râm ran khắp thành phố và trở thành cửa miệng của thiên hạ, đặc biệt khi người ta phát hiện ra Luscinda đã bặt vô âm tín khỏi nhà cha mẹ và cả thành phố, chẳng thể tìm thấy nàng ở bất cứ đâu, khiến đấng sinh thành chìm trong tuyệt vọng chẳng biết nên xoay sở ra sao để tìm lại con. Những gì tôi vừa thu nhận được đã thắp lại hy vọng trong tôi, và tôi thà không tìm thấy Don Fernando còn hơn là thấy hắn đã kết hôn, bởi tôi có cảm giác cánh cửa cứu rỗi cho hoàn cảnh của mình vẫn chưa khép lại hoàn toàn; và tôi thầm nghĩ biết đâu Trời cao đã cố ý đặt ra chướng ngại vật trong cuộc hôn nhân thứ hai ấy để thức tỉnh hắn nhận ra những bổn phận ràng buộc từ cuộc hôn nhân trước, đồng thời suy ngẫm rằng với tư cách là một tín đồ Cơ đốc, hắn buộc phải đặt linh hồn lên trên hết mọi mục đích phàm trần. Tất cả những điều ấy cứ cuồn cuộn trôi qua tâm trí tôi, và tôi cố gắng tự an ủi bản thân dẫu chẳng có lấy một điểm tựa, đắm chìm trong những hy vọng mong manh và xa vời để nuôi dưỡng sự sống mà giờ đây tôi vô cùng căm ghét. Thế nhưng, trong lúc tôi vẫn còn lang thang tại thành phố và chưa biết phải xử trí ra sao khi chẳng tài nào tìm ra tung tích Don Fernando, tôi nghe thấy tiếng quan rao truyền đi khắp nơi, hứa thưởng hậu hãnh cho bất kỳ ai tìm thấy tôi, đồng thời cung cấp đầy đủ chi tiết về độ tuổi cũng như bộ trang phục chính xác mà tôi đang mặc trên người. Tôi còn nghe thiên hạ bàn tán rằng đứa trẻ đi cùng tôi đã bắt cóc tôi khỏi nhà cha mẹ — một điều cứa nát tâm can tôi, cho thấy danh tiếng của tôi đã rơi xuống vũng lầy tột cùng, bởi việc mất đi danh tiết do bỏ trốn vẫn chưa đủ, người ta còn đồn thêm cả việc tôi trốn đi cùng ai, lại thêm một kẻ thấp kém và chẳng đáng để tôi liếc mắt bận tâm đến thế. Ngay khoảnh khắc nghe tiếng loa rao ấy, tôi cùng tên đầy tớ — kẻ lúc này bắt đầu bộc lộ dấu hiệu dao động lòng trung thành — liền rời khỏi thành phố; và ngay trong đêm đó, vì sợ bị phát hiện, chúng tôi đã len lỏi vào khu rừng rậm rạp nhất của vùng núi non này. Thế nhưng, như người ta vẫn thường nói, họa vô đơn chí và kết thúc của một tai ương thường lại là khởi đầu cho một thảm họa còn khủng khiếp hơn; và điều đó đã ứng nghiệm hoàn toàn vào hoàn cảnh của tôi. Bởi vì tên đầy tớ quý hóa của tôi, kẻ cho đến lúc ấy vẫn tỏ ra trung thành và đáng tin cậy, khi thấy tôi lọt thỏm giữa chốn thâm sơn cùng cốc này, bị sai khiến bởi bản tính đê tiện nhiều hơn là sự cám dỗ từ nhan sắc của tôi, đã tìm cách chớp lấy cơ hội mà chốn hoang vu này bày ra; và với chút ít liêm sỉ cùng nỗi sợ Chúa bằng không, lại chẳng màng đến sự tôn trọng dành cho tôi, hắn bắt đầu giở trò suồng sã. Khi thấy tôi đáp trả sự trơ trẽn trong những đề nghị của hắn bằng thứ ngôn ngữ nghiêm khắc và đầy chính đáng, hắn liền vứt bỏ bộ dạng nài nỉ từng dùng ban đầu để chuyển sang dùng vũ lực.
Thế nhưng, Đấng Tối Cao ở trên cao, kẻ hiếm khi ngơi nghỉ việc dõi theo và phù hộ cho những thiện ý, đã trợ giúp ý nguyện của tôi đến mức chỉ với sức lực mong manh cùng chút ít kháng cự, tôi đã xô hắn ngã nhào xuống một vực sâu thăm thẳm. Ở đó tôi bỏ mặc hắn, sống hay chết chẳng rõ; rồi với tốc độ vượt xa những gì tưởng chừng khả dĩ trong cơn hoảng loạn và kiệt sức, tôi cắm cổ chạy sâu vào chốn núi non, chẳng còn bận tâm hay nuôi dưỡng mục đích nào khác ngoài việc ẩn mình giữa chốn này để trốn tránh cha mẹ cùng những kẻ được phái đi lùng bắt theo lệnh của người. Tính đến nay đã không biết bao nhiêu tháng trôi qua kể từ khi tôi mang theo mục đích ấy đặt chân đến đây. Tại đây, tôi gặp một mục đồng và được nhận vào làm thuê tại một trang trại nằm sâu trong lòng vùng Sierra này. Suốt khoảng thời gian qua, tôi vẫn luôn làm công việc chăn gia súc cho lão, đồng thời chật vật tìm cách luôn ở ngoài đồng hoang để che giấu mái tóc chẳng ngờ lại phản chủ lúc này. Thế nhưng mọi nỗ lực và cẩn trọng của tôi đều đổ sông đổ bể, khi người chủ phát hiện ra tôi không phải nam nhân và cũng nhen nhóm những dã tâm đê tiện chẳng khác nào tên đầy tớ cũ. Và vì vận may không phải lúc nào cũng ban sẵn lối thoát trong những tình huống hiểm nghèo, lại chẳng có vách đá hay khe vực nào gần đó để tôi xô lão chủ xuống nhằm chữa trị cơn cuồng tình như từng làm với tên đầy tớ, tôi đành tự nhủ việc rời bỏ lão và một lần nữa trốn tránh giữa những mỏm đá tai ác này còn là một tội lỗi nhẹ nhàng hơn so với việc tiếp tục đấu tranh bằng sức lực và lý lẽ với lão. Thế là, như tôi vừa thưa, tôi lại quay về với nẻo đường ẩn náu, tìm kiếm một chốn nương thân nơi tôi có thể trút những tiếng thở dài và giọt nước mắt để khẩn nài Trời cao rủ lòng thương xót trước nỗi bất hạnh của mình, ban cho tôi sức mạnh cùng sự cứu rỗi để thoát khỏi chốn này, hoặc cho phép tôi được chết đi giữa chốn hoang vu lạnh lẽo, chẳng để lại chút dấu vết nào về một kiếp người bất hạnh — kẻ dẫu chẳng phạm phải lỗi lầm gì, lại vô tình trở thành đề tài đàm tiếu và tai tiếng khắp trong nhà ngoài ngõ.”
