Ma Hao – Năng Cát, cái nôi văn hóa cổ người Thái

Ma Hao – Năng Cát, Cái Nôi Văn Hóa Cổ Người Thái

Lượt đọc: 25 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Trời cuối mùa, mưa cứ rích rắc phủ trắng cả không gian, cộng thêm cái se lạnh khiến mọi vật co quánh lại. Những dãy núi thập thững buông hờ vào tầm mắt bởi sương mù, những thửa ruộng xanh mượt trải dài hai bên đường, thi thoảng vài ba chiếc xe ô tô chở luồng lắc lư xuôi về thành phố…

Từ trung tâm huyện Lang Chánh, xe chúng tôi men theo tuyến đường liên xã ngoằn ngèo, những khúc cua uốn lượn bất thình khiến tôi có cảm giác chống chếnh. Những nhà sàn sâm sấp dưới lưng chừng núi, bóng người phụ nữ Thái lui cui gùi hàng. Gần đến chân thác, chúng tôi phải đi bộ một quãng đường dài chừng hơn 1km bởi con đường vào nhỏ và hẹp, dốc cao, nên ô tô đành gửi lại nhà dân. Người vác máy quay, người xách máy ảnh, đủ thứ lỉnh kỉnh, ấy vậy mà gương ai nấy đều hồ hởi, cái hồ hởi như sắp khám phá ra điều mình đã tìm kiếm rất lâu rồi. Đi cùng đoàn chúng tôi có cả những cô gái Thái, người bản địa. Tiếng cười, tiếng nói, tiếng trò chuyện cứ râm ran rồi hòa tan loang theo cơn gió nhẹ. Những bông hoa rừng li ti, những cây nấm nhỏ xíu, những cành dương xỉ lòa xòa bên đường còn đọng lại vài ba hạt mưa, tiếng côn trùng rỉ rả… như những nét chấm phá đầu tiên thú vị được chúng tôi thu vào ống kính.

Đôi chân chúng tôi nhanh hơn, tiếng thác đổ cũng to dần. Lúc này bên tai là đủ thứ âm thanh dội đến. Mưa bất chợt tạnh, không khí thoáng đãng, trời quang thảnh thơi gió. Thế rồi Ma Hao hiện ra với sự kỳ vĩ, hoang sơ và oai hùng. Tôi sững sờ trước một dòng thác cao đến hơn 100 mét đang hiển hiện trước mặt. Thác Ma Hao bắt nguồn từ đỉnh núi Pù Rinh có độ cao hơn 1000 mét, đi qua các lũng núi rồi tạo thành dòng chảy không ngừng. Từ trên cao dòng thác một mầu trắng bạc cuốn tung qua cửa thông gió dưới lưng chừng núi, thả nước xuống ầm ào như tiếng hú gọi từ đại ngàn muôn thuở vọng về. Những dòng nước nhỏ như những chuỗi pha lê sáng lấp lánh, đổ dài xuống thành một vùng nước rộng dưới chân. Tôi nghiêng ngó những hình thù kỳ quái của những tảng đá đồ sộ và nhẵn nhụi như được người thợ tài hoa mài rũa công phu.

Trong trí tưởng tượng của tôi, đủ loại hình thù hoa lá, chim chóc, muông thú hiện lên ở từng phiến đá. Nhưng khi hướng tầm mắt ra không gian rộng lớn, những khối đá ấy lại giống như đàn voi đang phủ phục bên dòng thác. Khi lội xuống suối, cảm giác mát lạnh dưới lòng bàn chân nhanh chóng lan nhanh trong từng thớ thịt. Ngắm những cô gái Thái ngồi thả mái tóc dài bồng bềnh trong nước, bên dưới có đàn cá nhỏ ẩn mình, tôi chợt nhận ra vùng nước trong veo này giống như một tấm gương lớn soi thấu đất trời, con người, phản chiếu lại hình ảnh sống động lung của vạn vật ven bờ. Và rồi trong khi anh chàng nghệ sỹ nhiếp ảnh đi cùng đoàn tận hưởng niềm hưng phấn qua từng góc chụp của cảnh đẹp mê hoặc lòng người ở Ma Hao, tôi được các cô gái Thái kể cho nghe truyền thuyết về dòng thác bi hùng này gắn với thời kỳ nằm gai, nếm mật của nghĩa quân Lam Sơn.

Cảnh đẹp mê hoặc lòng người ở thác Ma Hao

Chuyện kể rằng: Vào thế kỷ XV, người anh hùng dân tộc Lê Lợi đã phất cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn (nay thuộc huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa) đánh đuổi giặc Minh. Trong một lần, Vua Lê và đoàn quân của ông bị giặc Minh bủa vây phải rút lên núi Chí Linh (tức ngọn Bù Rinh, hay còn gọi là Pù Rinh, nay thuộc huyện Lang Chánh) để củng cố lực lượng.

Quân giặc dẫn đàn chó săn hung dữ truy lùng ráo riết khắp nơi. Nghĩa quân Lam Sơn nhiều lúc phải mở đường máu thoát khỏi vòng vây của giặc. Trong một lần như vậy, Lê Lợi cùng nghĩa quân mang theo một con chó rút từ đỉnh núi Pù Rinh xuống và gặp một dòng thác cao, nước xoáy xiết chắn lối. Trong tình thế quân giặc đuổi sát phía sau, Lê Lợi và nghĩa quân phải mạo hiểm dầm mình vượt qua dòng suối dưới chân thác. Con chó săn của nghĩa quân đã kiệt sức không bơi được, chỉ còn đứng ngáp nhìn theo.

Một lúc sau, quân giặc đuổi đến, con chó ấy liền quay lại cắn xé với bầy chó giặc, rồi nhảy xuống dòng nước xoáy mà chết. Nghĩa quân Lam Sơn có thêm thời gian lánh đến nơi an toàn. Khi quân giặc rút đi, Nhà vua sai người tìm xác con chó quý và truyền lệnh chôn cất nó tử tế. Về sau, Nhà vua đặt tên cho thác nước đó là thác Má Háo (theo tiếng dân tộc Thái là thác chó ngáp). Sau này, người dân địa phương đọc chệch âm thành thác Ma Hao đến ngày nay

Vào mùa mưa, thác Ma Hao có độ nước đổ xuống cao nhất, đẹp nhất vì vậy khách thập phương tìm đến rất đông. Trong cái nóng nực, oi nồng của mùa hè, được thả mình xuống dòng nước mát rượi, tha hồ vùng vẫy lại được tận hưởng những âm thanh trầm hùng như một bản nhạc giao hưởng của thác đổ thì còn gì thú vị hơn. Ngoài việc cung cấp nguồn nước sinh hoạt, thác Ma Hao còn là nơi dừng chân nghỉ ngơi cho mỗi buổi lên nương mệt nhọc, là nơi hò hẹn, tình tự của trai gái trong bản. Tôi hiểu vì sao người bản địa nói thác Ma Hao là nơi cất giữ tâm hồn của họ.

Sau một hồi vẫy vùng với những cung bậc rất riêng của cảm xúc, chúng tôi lại theo chân các cô gái Thái quay lại con đường bê tông về với bản Năng Cát, xã Trí Nang cách thác Ma Hao khoảng chừng 3km. Đường về bản quanh co, uốn lượn. Trời mưa nhẹ, những hạt mưa thỏ thẻ đậu trên vai trên áo chúng tôi. Ruộng bậc thang đang mùa lúa con gái tỏa mùi thơm dìu dịu, dòng suối và bầy côn trùng cùng hòa thanh tấu lên bản nhác chiều của núi rừng. Tôi nhắm mắt lại để tận hưởng những “sản vật” hiếm hoi mà giữa thành phố ồn ào, tấp nập không có được. Bản Năng Cát hiện ra với những nếp nhà sàn truyền thống xếp mình ngay ngắn, dựa lưng vào sườn núi. Ngôi làng được bao bọc bởi những thửa ruộng bậc thang, những cánh rừng già, mang đậm nét xưa thuần khiết của người Thái miền tây Thanh Hóa.

Nét nguyên sơ của miền sơn cước vẫn còn được gìn giữ trong những nếp nhà sàn yên bình nơi đây. Làng Năng Cát có 124 hộ dân thì có tới 122 hộ ở nhà sàn. Nhà được dựng theo lối kiến trúc cổ độc đáo, nóc hình mai rùa, 4 gian 2 trái, đầu nóc có khau cút với nhiều kiểu dáng khác nhau. Nhà sàn người Thái đen có hai cầu thang, có hiên, không thưng ngăn từng gian. Mặt sàn nhà ở được chia làm hai phần: một phần dành riêng làm nơi ngủ cho người trong gia đình; phần còn lại dành cho khách và công việc bếp núc. Kiểu nhà sàn này vừa tiện cho sinh hoạt, giúp tránh được muỗi vắt, thú rừng, vừa tạo được sự hòa hợp với thiên nhiên.

Tôi bước chân thật chậm, thư thả ngắm nhìn những ngôi nhà sàn yên bình nằm sát bên nhau, những sợi khói bếp mềm mại vờn trên mái lá, bên khung cửa sổ, vài ba đôi mắt trẻ thơ nhìn tôi lạ lẫm. Dù đây không phải lần đầu tiên tôi có dịp chiêm ngưỡng những cảnh đẹp miền tây Thanh Hóa, nhưng không hiểu sao, với bản Năng Cát, tôi lại cho tôi cảm giác thân thuộc, gần gũi và nao lòng như đứa con trở về với quê hương mình. Một bà cụ chừng hơn 80 tuổi ngồi bên hiên nhà nhìn xuống, gương mặt bà nhằng nhịt những nếp nhăn, miệng nhom nhỏm ăn trầu, đầu vấn khăn Piêu truyền thống. Khi tôi muốn được tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm của dân tộc Thái, bà cụ không ngần ngại đưa ra những cuộn chỉ mầu cùng miếng vải đã dệt xong, rồi vừa khéo léo luồn kim thêu, cụ vừa kể cho tôi nghe những điều thú vị.

Bản làng Năng Cát

Ngay từ tấm bé, người con gái Thái đã được mẹ, được bà dạy cho cách cầm kim, khâu chỉ, dạy cho cách dệt vải, thêu hoa văn trên vải. Các cô gái Thái khi về nhà chồng đã tự tay làm đầy đủ váy áo, khăn Piêu, chăn gối… mà độ tinh tế, sự chăm chỉ, khéo léo thể hiện trong từng sản phẩm dệt thổ cẩm ấy. Phụ nữ Thái đen thường mặc đầu váy trắng, chân váy thêu nhiều hoa văn bắt mắt, dây thắt lưng trắng, áo khóm đen, khăn đội đầu dài một sải tay người lớn, khi đội quấn 2 vòng và để hai đuôi khăn kéo dài xuống cổ.

Nhắm mắt thật chặt, hít thật sâu, tôi thấy mình như lạc vào gió núi, mây ngàn mơn man và tiếng suối khe reo róc rách đâu đây. Tôi trở lại ngôi nhà sàn nơi dừng chân nghỉ ngơi của cả đoàn. Vò rượu cần đã được chuẩn bị sẵn để giữa nhà, sau lời chào hỏi những người dân, chúng tôi nhanh chóng cùng họ ngồi nhấp từng ngụm rượu. Men rượu cay cay rồi ngọt dần, cứ muốn uống thêm. Chính trong không gian này, những điệu khặp mượt mà của các chàng trai và cô gái Thái được cất lên, từ điệu khặp trong lao động sản xuất, khặp giao duyên, đến khặp xin rước dâu, khặp mừng nhà mới, lúc trầm bổng, lúc da diết, lúc đắm say, hồ hởi. Giữa núi rừng, tiếng khặp vút lên rồi tan vào gió.

Bữa cơm chiều đến nhanh, những món ăn truyền thống của người Thái được chị chủ nhà thân tình tiếp đãi chúng tôi. Thật thú vị khi bạn đưa thưởng thức miếng cơm lam cùng với thịt lợn cuốn trong lá bưởi được nướng lên, cái vị ngầy ngậy, thơm thơm, bùi bùi quyện chặt vào đầu lưỡi. Ngoài ra, chúng tôi còn được thưởng thức các món canh uôi, nem chua, cá nướng… Tôi còn được biết, trên đường lên nương, người dân làng Năng Cát có thể bẻ những củ măng còn non, rồi nhóm củi lùi măng và ăn tại chỗ. Cái vị đắng, vị ngọt và cả mùi măng nướng khiến người ăn quên hết mọi mỏi mệt của một ngày lao động cực nhọc.

Cuối ngày, cái lạnh vùng sơn cước bám vào da thịt chúng tôi, dường như manh áo khoác cũng không làm tôi thấy ấm lên. Tôi đến bên bếp lửa bên hông nhà ngồi ghé xuống cùng với bà cụ mẹ chồng chị chủ nhà và cô con gái chừng lên mười của chị. Dưới ánh lửa, đôi mắt răn reo của bà cụ cứ sáng rõ, đôi má cô bé ửng hồng, rạng rỡ. Chính khoảng không gian bên bếp lửa là nơi những người phụ nữ nối nhau truyền lại cho con, cháu những điệu khặp và cách thêu truyền thống của dân tộc mình. Chính vì thế văn hóa Thái ở làng Năng Cát vẫn cứ dầy dặn và bền chặt như ánh lửa kia luôn được ủ sẵn rồi bừng cháy rực rỡ. Bạn có thể hỏi bất kỳ người dân nào, kể cả những em nhỏ ở làng Năng Cát, để được nghe những câu chuyện về vị anh hùng dân tộc Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, gắn với tên bản làng, với đỉnh núi Pù Rinh huyền thoại.

Trời chuyển tối hẳn. Tiếng à uôm của ếch nhái vang cả khoảng không gian thanh bình, yên tĩnh. Xa xa, ánh lửa bập bùng cùng với tiếng sáo như mời gọi. Đi theo tiếng sáo, tôi bắt gặp một buổi sinh hoạt đốt lửa trại của bà con nơi đây. Ánh lửa soi rõ từng khuôn mặt trẻ già, gái trai trong bản. họ ngồi quanh đống lửa, rồi hát cho nhau nghe, lời hát thao thiết lòng người. Đây cũng là lần đầu tiên tôi được nghe âm điệu trầm hùng của dàn chiêng cổ, tiếng khua luống vang vọng về từ ngàn đời, được ngắm nhìn những vòng xòe, cùng bước chân, vòng tay mềm mại của cô gái Thái đẹp nổi tiếng xứ Châu Lang, trong điệu múa mừng cơm mới, múa còn. Hòa mình vào điệu múa sạp gắn kết tình người, tôi như say trong những cung bậc của âm thanh, dáng yêu kiều của cô gái Thái, ấm áp trong cái nắm tay thật chặt của chàng trai vùng núi nơi này.

Để khai thác tốt tiền năng du lịch tại làng Năng Cát, huyện Lang Chánh đã xây dựng và được tỉnh phê duyệt Đề án quy hoạch quần thể du lịch sinh thái thác Ma Hao trên tổng diện tích hơn 200 ha, gồm khu vực thác Ma Hao và bản Năng Cát, tổng số vốn đầu tư hơn 700 tỷ đồng. Hiện tại đã có khoảng 25 hộ dân có thể phục vụ được chỗ ăn nghỉ cho du khách đến đây. Tuy đang trong bước đầu được đưa vào thử nghiệm nhưng mô hình du lịch cộng đồng đã mở ra nhiều hướng tích cực cho bản và cho những người dân.

Sau những giờ nghỉ ngơi ở Năng Cát, Trí Nang, du khách có thể băng qua những rừng luồng, rừng keo về xã Giao An ngắm suối Vớ gắn với truyền thuyết Nguyễn Trãi thả lá cây có dòng chữ “Lê Lợi vi vương, Nguyễn Trãi vi thần, Lê Lai vi tướng”; có thể đi ven núi Pù Rinh về phía Giao Thiện ngắm dòng suối Lán, hay còn gọi là suối rượu, từng là nơi Lê Lợi cùng nghĩa quân Lam Sơn “hòa nước sông chén rượu ngọt ngào”. Ngoài ra, du khách cũng đừng quên đến vãn cảnh Chùa Mèo, thuộc địa phận thôn Chiềng Ban, xã Quang Hiến. Lễ hội Chùa Mèo bắt đầu từ mùng 6 tết cổ truyền.

Theo dư địa chí huyện Lang Chánh, chùa Mèo trước đây tên là chùa Chu, do công chúa nhà Trần là Chu Huyền, cùng với nhà Lang Mường Chếnh xây dựng, với một thời tiếng tăm lan truyền rộng rãi “Nhất hương, nhì Hà, ba Chu” – ý nói nhất chùa Hương, nhì Chùa Hà, thứ ba là chùa Chu Lang Chánh. Năm 1418, Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa, một lần, ông cùng nghĩa quân đi qua chùa Chu, thấy trong chùa chỉ còn lại một con mèo. Ông sai đem theo con mèo cùng đi lánh nạn. Sau khi khởi nghĩa Lam Sơn giành thắng lợi, ngôi chùa này được Lê Lợi cho tu sửa và đổi tên thành chùa Mèo. Từ đó, vào ngày tết Nguyên Đán hàng năm, nhân dân trong vùng Mường Chếnh, Mường Khạt, Mường Bỏ, mường Nang và các vùng lân cận lại nô nức kéo nhau về hội chùa Mèo cho đến tận ngày nay.

Rời thác Ma Hao và bản Năng Cát, trong lòng chúng tôi không khỏi luyến tiếc, luyến tiếc không chỉ vì dời xa một không gian du lịch hứa hẹn nhiều sự hấp dẫn trong tương lai, mà còn, bởi theo những người dân kể lại, xung quanh thác Ma Hao trong những cánh rừng đại ngàn xanh mướt này vẫn còn ẩn giấu nhiều dấu tích của nghĩa quân Lam Sơn, đó là phiến đá nơi Lê Lợi họp bàn việc quân, là tấm bản đồ bằng đá và hàng loạt kho vũ khí bí mật để đánh giặc Minh… Hẳn ngôi làng và dòng thác oai hùng này vẫn còn nhiều huyền tích thôi thúc du khách đến đây để khám phá những bí mật mà ông cha để lại.

Nguồn: https://vanvn.vn/ma-hao-nang-cat-cai-noi-van-hoa-co-nguoi-thai-but-ky-ngan-hang/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 17 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.