T im Jenkins luôn nghĩ mình là người không cần quá nhiều thứ để cảm thấy hạnh phúc. Hồi mới hai mươi mấy tuổi, anh đã lái xe đến từng lớp đại học bằng chiếc Volvo cũ kĩ được người dì để lại. Anh đã chăm chút chiếc xe cưng từ hồi đại học đến sáu năm đầu của cuộc hôn nhân, đến mức cánh cửa bên người lái không còn mở được và một trong những chiếc đèn phanh không bao giờ sáng được nữa.
Một cách khôn ngoan, anh đã kết hôn với một người phụ nữ không quan tâm lắm đến đồ đạc. Họ lái xe trả góp, có một căn nhà khiêm tốn nằm ở ngay ngoài thị trấn và tin vào việc sửa chữa mọi thứ hơn là thay thế chúng. Có lẽ vì tiết kiệm nên họ cứ giữ khư khư mọi thứ ngay cả khi không nên có. Nếu phải chi tiêu một khoản kha khá (và “kha khá” ở đây tức là bất cứ khoản tiền dư dả nào mà họ có), họ sẽ không muốn rời xa nó. Thêm nữa, Tim nhận ra ta sẽ chẳng khi nào biết được khi nào một thứ gì đó lại trở nên hữu dụng lần nữa.
Khi Tim bắt đầu dọn dẹp nhà để xe vào năm 2012, anh phát hiện ra rằng anh và vợ, Emily, sở hữu nhiều đồ hơn họ nghĩ – và những thứ họ bỏ đi thì rất ít ỏi. Nhà để xe của họ đầy xe đẩy cho bé, những chiếc cũi hỏng và mấy chồng áo quần trẻ con mà các con anh đã không còn mặc vừa từ lâu. Có lẽ giữ đồ lại,anh nghĩ, đã trở thành thói quen của gia đình.
Là một người luôn tự hào rằng mình không phải người vật chất, anh cảm thấy bối rối khi nhận ra gia đình anh đã tiêu thụ bao nhiêu. Anh bắt đầu nhận ra tác động của chủ nghĩa trọng tiêu dùng của gia đình, ngay cả khi họ tiêu ít hơn những người khác. Anh nhận thấy để trả giá cho số đồ đạc, họ đã mất đi sức tập trung, sự kiên nhẫn, năng lượng cơ thể – ở mức cơ bản nhất – tài khoản ngân hàng.
Cũng trong thời gian đó, Tim và Emily đã nghe về một phong trào của những người đã cam kết không mua món gì mới (ngoại trừ các nhu yếu phẩm thuần túy, như dầu phanh và giấy vệ sinh) trong vòng một năm. Họ quyết định tham gia, cam kết chỉ mua sắm đồ cũ và chỉ khi cần thiết.
Trong 12 tháng sau đó, Tim và Emily đã học được rằng, mặc dù họ luôn coi trọng sự tiết kiệm và đảm bảo tài chính, qua năm tháng họ đã quên mất những giá trị đó.
May mắn cho bạn và tôi là một năm gần như không chi tiêu không phải là cách duy nhất để trở nên sáng suốt như Tim và Emily. Một trái tim rộng mở và cái nhìn tinh tường khi bạn kiểm tra tình hình tài chính thường là tất cả những gì bạn cần để bắt đầu kiểm soát việc mua sắm.
SUY NGẪM
Nhìn lại cây giá trị bạn đã tạo ở chương 2. Vì “tài chính và dự toán ngân sách” không nằm trong năm lĩnh vực chính của chúng ta nên bạn hãy đọc lại tất cả các giá trị trong các lĩnh vực rồi chọn ra ba từ phù hợp với mong muốn của bạn về phúc lợi tài chính. Viết chúng ra đây và sử dụng chúng làm mũi tên dẫn đường khi bạn thực hành các phương pháp trong chương này.
1. ________________
2. ________________
3. ________________
Dành thời gian viết vào trong sổ hoặc suy ngẫm các câu hỏi sau trước khi đọc tiếp: Bạn muốn cảm thấy thế nào về tình hình tài chính của mình? Viễn cảnh bạn nghĩ ra cho phúc lợi tài chính dài hạn là gì? Điều gì đã ngăn không cho bạn cảm thấy như thế hay đạt được viễn cảnh ấy?
PHƯƠNG PHÁP TÀI CHÍNH TỐI GIẢN
Thoạt nhìn, mối liên hệ giữa chủ nghĩa tối giản và đồng tiền là hiển nhiên: Người theo chủ nghĩa tối giản chi tiêu ít hơn và tiết kiệm nhiều hơn! Nhưng ngoài ra, những người theo chủ nghĩa tối giản được hưởng thụ tinh thần và không gian cảm xúc được giải phóng từ chi tiêu tối giản, từ ít lo lắng về các hóa đơn và nợ nần đến cảm thấy an toàn hơn về tiền bạc trong tương lai.
Mặc dù vậy, hầu hết chúng ta đều không được sinh ra với lối tư duy tối giản về tiền bạc – và ngạc nhiên thay, không nhiều người trong chúng ta được dạy về điều đó. Hãy sử dụng các phương pháp sau để thay đổi cách nghĩ về các thói quen hiện tại và phúc lợi tài chính tương lai của bạn.
“Cách duy nhất để kiểm soát vĩnh viễn cuộc sống tài chính của bạn là đào sâu và sửa chữa tận gốc.”
– Suze Orman
1. Tìm xem tiền đang đi đâu
Nếu bạn không theo dõi chi tiêu của mình, hãy xem lại sáu tháng thẻ tín dụng và sao kê ngân hàng rồi bắt đầu một bảng tính đơn giản. (Bạn có thể sử dụng các phần mềm lập ngân sách cá nhân như Mintcom). Tạo các cột cho các mục có ý nghĩa đối với bạn và gia đình, chẳng hạn như đồ tạp hóa và ăn uống, mua sắm cá nhân, chi phí tự động, giải trí, hóa đơn y tế, sức khỏe và thể dục… Xem một lượt báo cáo và nhập chi tiêu theo từng loại, chia nhỏ bằng cách tạo một tab mới cho mỗi tháng. Khi làm xong hãy cộng tổng chi tiêu (theo tháng). Bài tập này sẽ cho bạn biết được phần nào tiền của bạn thực sự đã chảy về đâu hết tháng này qua tháng khác.
2. Tự hỏi mình xem việc chi tiêu có phản ánh các giá trị của bản thân không
Nghĩ tới ba giá trị dẫn dắt của bạn. Hãy thử tưởng tượng rằng hai trong số ba giá trị là phiêu lưu và kỳ diệu. Nhưng khi nhìn vào khoản chi tiêu gần đây, bạn không thấy mình chi cho một chuyến bay của hãng hàng không hoặc thuê thuyền kayak hay thậm chí là không có cả vé đỗ xe ở một khu công viên bang gần đây. Sự phiêu lưu kì diệu bạn hằng mong muốn đâu rồi?
Hoặc hãy tưởng tượng rằng hai trong số ba giá trị dẫn dắt của bạn là sự cởi mở và mới lạ, bởi điều bạn muốn hơn bất kì điều gì là trải nghiệm cuộc sống thay vì nhìn nó trôi qua trước mắt. Nhưng trên thẻ tín dụng và sao kê, bạn thấy cả tá lần chi trả cho việc gọi đồ ăn Trung và thuê phim – những bộ phim mà bạn mặc pyjama và ngồi trên sofa xem.
Mặc dù không có gì sai với việc mặc pyjama xem phim (tôi cũng mê!), theo dõi tài chính có thể làm bạn nhận ra mình thực sự tiêu tốn thời gian và tiền bạc theo cách nào – và liệu lựa chọn của bạn có khớp với các giá trị hay không.
3. Tạo ngân sách cổ vũ cho giá trị của bạn
Sử dụng bảng tính hoặc phần mềm lập ngân sách, định ra dự kiến ngân sách hằng tháng cho mỗi mục bạn đã tạo ở bước 1. Ví dụ, nếu bạn xác định mình đã chi vượt mức ở phần ăn uống (và chi rất ít cho trải nghiệm), điều chỉnh lại ngân sách đồ ăn và giải trí để phản ánh những gì bạn coi trọng một cách chính xác hơn. Trong tháng đầu tiên, lên kế hoạch kiểm tra thẻ tín dụng và sao kê càng thường xuyên càng tốt – ít nhất là hằng tuần – để giúp bạn đi đúng hướng.
Sau đó, trong sáu tháng đầu tiên sau khi bạn tạo ra ngân sách, đặt lịch một lần vào cuối mỗi tháng để kiểm kê lại việc chi tiêu, cập nhật bảng tính và đánh giá xem số tiền bạn đã phân bổ cho mỗi loại đã xác đáng hay chưa. Có thể bạn sẽ cần điều chỉnh ngân sách mỗi mục khi bạn trở nên quen thuộc hơn với nhu cầu, giá trị và thói quen tiêu dùng của bạn.
Theo thời gian, khi bạn thực hành một cách có chủ đích với tài chính, bạn sẽ bắt đầu có cảm giác bình yên không chỉ từ việc có trách nhiệm với đồng tiền mà còn vì đã tiêu tiền vào đúng những thứ bạn thật sự trân trọng.
4. Giữ trách nhiệm
Tôi thừa nhận, điều này đôi khi chính là tác nhân khiến sự nhiệt tình của tôi dành cho việc lập ngân sách bắt đầu từ từ héo mòn… Và tôi không nghĩ rằng mình là người duy nhất. Chúng ta thường hay đọc một chương sách như chương này (hoặc xem TED talk truyền cảm hứng hay có một cuộc trò chuyện tuyệt vời với một người bạn tình cờ làm sao lại cực giỏi chuyện chi tiêu), và ta đều thấy bừng bừng nhiệt huyết phải làm chủ thói quen chi tiêu của mình. Nhưng rồi cuộc đời cứ tiếp diễn, và chúng ta đánh mất sự đam mê.
Câu trả lời của tôi cho trở ngại này là trách nhiệm. Nhưng hơn thế nữa, đó là biết mình – hay chính xác hơn, biết được loại trách nhiệm nào hiệu quả nhất đối với bạn. Một số người không muốn phải có trách nhiệm với người khác, một số người lại thích điều đó.
Nếu bạn nhận thấy mình có xu hướng thoái thác các trách nhiệm bên ngoài, ví dụ như từ một người bạn hay người yêu, hãy tìm kiếm tính trách nhiệm ở bên trong bạn bằng cách liên tục nghĩ lại về các lí do vì sao của bản thân. Nhắc nhở bản thân câu trả lời cho những câu hỏi sau:
• Tôi hi vọng đạt được điều gì hoặc thay đổi gì từ bản thân bằng cách sống theo ngân sách này?
• Tại sao theo dõi việc chi tiêu lại quan trọng đến thế?
• Tôi đang cố gắng ưu tiên điều gì về mặt tài chính?
• Nếu tiếp tục làm theo thì tôi sẽ thấy điều gì?
• Tôi đang cố gắng trở thành kiểu người nào?
• Những thói quen mới của tôi sẽ có lợi cho gia đình của tôi như thế nào?
Mặt khác, nếu bạn làm tốt nhất khi có người hay thứ gì đó giúp bạn duy trì tính trách nhiệm, hãy nghĩ cách làm sao để gắn tinh thần trách nhiệm vào trong quá trình. Với một vài người, việc nhắc nhở lặp lại trên lịch là đủ. Một số người khác cần có bạn hay người bạn đời cùng đồng hành – có người sẽ thường xuyên cùng bạn kiểm tra chi tiêu hằng tháng.
5. Ngưng lại trước khi mua
Trong chương 1, phần Trốn tránh cảm xúc, tôi đã nói về việc chúng ta thường sử dụng mua sắm như một cách để đánh lạc hướng cảm xúc của bản thân. Thay vì cảm nhận những gì lẽ ra nên cảm nhận vào thời khắc ấy, ta tìm kiếm – dù có ý thức hay không – thứ dopamine ta có được nhờ dạo qua cửa hàng ưa thích hay lướt qua trang web bán đồ yêu thích. Điều gì sẽ xảy ra nếu một trong những điều quyền lực nhất bạn có thể làm để cải thiện tình trạng tài chính, chỉ đơn giản là tạm dừng? Nếu mỗi lần bạn muốn mua thứ gì đó, bạn bắt mình phải đợi một ngay, một giờ hay thậm chí là năm phút? Lần tới khi bạn mua thứ gì, dù cho đấy là thứ bạn nghĩ là cần thiết, hãy tạm dừng, nhắc lại ba giá trị dẫn dắt và tự hỏi mình xem lần mua sắm này phục vụ cho giá trị nào. Rồi bạn sẽ thường xuyên nhận ra mình không cần món này đến thế.
6. Giảm bớt chi tiêu thừa thãi
Đối với tôi, chủ nghĩa tối giản không đồng nghĩa với việc sống đạm bạc (mặc dù chúng thường xảy ra song song), bởi tối giản nghiêng về việc tiêu tiền theo cách bạn cảm thấy đúng đắn hơn là tiết kiệm tiền các loại. Như đã nói, áp dụng lối tư duy tối giản có nghĩa là có nhận thức rõ về các lĩnh vực mà bạn chủ ý tiêu tiền, cũng như các lĩnh vực bạn muốn cắt giảm. Tôi hi vọng những ý tưởng dưới đây sẽ truyền cảm hứng để bạn nhận thấy các lĩnh vực mà bạn có thể tiết kiệm tiền, nhằm tập trung vào những món đồ và trải nghiệm có ý nghĩa to lớn nhất với bạn.
• Lên kế hoạch cho bữa ăn của bạn (xem chương 5) để tận dụng việc giảm giá số tiền tiêu vào thực phẩm, giảm thiểu số lần đi tới cửa hàng, và ngăn ngừa rác thải thực phẩm ở nhà.
• Thử nghiệm với phiếu giảm giá.
• Lên lịch tự động trả trực tuyến cho các hóa đơn của bạn để tránh bị đánh phí nộp muộn (thêm nữa là giải phóng thêm không gian cho não!).
• Hãy sử dụng dịch vụ đăng kí trên TV (như Netflix hay Hulu) thay vì trả phí truyền hình cáp. Hoặc thử sống mà hoàn toàn không có TV.
• Tham dự các sự kiện miễn phí do nhà thờ hoặc cộng đồng tổ chức.
• Dành nhiều thời gian với thiên nhiên hơn.
• Tránh mua đồ ăn nhanh bằng cách mang theo đồ ăn vặt khi đi du lịch hoặc đi chơi.
• Mang bữa trưa theo thay vì ăn ngoài hoặc mua đồ ở quán ăn.
• Hỏi trước với gia đình và bạn bè (hoặc thậm chí đăng bài nhờ vả lên Facebook) khi bạn cần một món nào đó để xem có thể mượn hoặc được cho miễn phí không.
• Tổ chức các buổi đổi đồ với bạn bè, cho bạn hoặc con bạn.
• Chú ý trong việc sử dụng điện nước.
• Dùng chung xe hơi với người yêu, hoặc sử dụng phương tiện giao thông công cộng thường xuyên hơn.
• Với những khoảng cách ngắn, đi bộ hoặc đạp xe đạp thay vì lái xe.
7. Xác định cách tiếp cận đối với thẻ tín dụng, tiền vay nhà và các khoản nợ khác
Cách bạn xử lí tín dụng và nợ là lựa chọn hết sức cá nhân nên thay vì bảo bạn phải làm thế nào, tôi muốn nhấn mạnh trải nghiệm của hai con người đã hình thành lối tư duy tối giản hết sức hữu ích về việc nợ nần.
Nếu bạn cảm thấy bị nợ nần chồng chất, hãy cam kết sẽ tìm sự giúp đỡ, hình thành góc nhìn tối giản về việc tiêu dùng và tích cực hành động để thay đổi thói quen, từ đó bạn có thể trả nợ và sau cùng được trải nghiệm cảm giác nhẹ nhõm sâu sắc vì được tự do tài chính.
“Nhiều năm trước, tôi và vợ quyết định sẽ thanh toán đầy đủ số dư thẻ tín dụng một lần mỗi tháng. Chúng tôi sử dụng một chiếc thẻ tích điểm đi du lịch, điều mà chúng tôi thích, nhưng việc biết sẽ phải trả số dư mỗi tháng buộc chúng tôi phải nắm chắc những khoản đã chi tiêu – đây là một cách tốt, bởi nếu không có tiền thì sẽ không trả hết nợ và chúng tôi không đời nào lại phá vỡ kỉ lục trả tiền đều đặn dài cả thập kỉ đâu!”
—Steven N., Toronto, Canada
“Ở tuổi đôi mươi, tôi đã hình thành thói quen quản lí tiền khá tệ. Tôi đã mở tất cả các loại thẻ tín dụng và liên tục bị phạt do trả phí chậm hay vượt mức thấu chi trong tài khoản. Rốt cuộc mọi việc trở nên tồi tệ đến mức tôi phải quay lại ở chung với cha mẹ tôi ở tuổi 31, tôi biết mình phải thay đổi. Tôi đã hủy thẻ tín dụng và chỉ cho phép mình dùng thẻ ghi nợ. Tôi cũng đã tắt bảo vệ thấu chi, vì vậy nếu tôi chi tiêu nhiều hơn số tiền tôi có trong tài khoản, thẻ của tôi sẽ bị từ chối. Giờ đây, ba năm sau, tôi vẫn không cho mình mở thẻ tín dụng. Trong khi tôi biết nhiều người sở hữu hai đến ba thẻ tín dụng vẫn chẳng sao, tôi biết mình cần đơn giản thôi. Bằng việc chỉ sử dụng thẻ ghi nợ, tôi có sẽ theo dõi tất cả các giao dụng của mình ở cùng một nơi, và hiện tại điều này phù hợp với tôi.”
—Maren S., Columbus, Ohio
“Tôi vốn xuất thân làm nghề kế toán, vì vậy trong khi vừa rất bảo thủ với chi tiêu hằng ngày và chọn cách gần như không bao giờ nợ tiêu dùng, tôi vừa sở hữu vài bất động sản cho thuê – tất cả đều là thế chấp. Trong mỗi trường hợp, giá cho thuê đã có thể chi trả cho khoản thanh toán thế chấp, và tôi phải đảm bảo rằng tôi luôn có đủ tiền tiết kiệm để có thể bỏ không một ngôi nhà cho thuê trong sáu tháng nếu ngôi nhà vì một lí do gì đó không thể cho thuê được. Tôi cũng thoải mái với tiền cho vay mua nhà khi chúng hỗ trợ cho phúc lợi tài chính dài hạn của tôi.”
—Andrew J., San Jose, California
KHÔNG CÓ CON ĐƯỜNG DUY NHẤT TỚI SỰ TỰ DO VỀ TIỀN BẠC
Từ ví dụ tôi chia sẻ bạn có thể thấy rằng không có một con đường duy nhất để đạt tới sự tối giản tài chính. Một người sống tối giản có thể trả hết tiền nhà nhưng vẫn nợ tiền mua xe vì xe hơi là niềm đam mê của anh. Một người sống tối giản khác có thể sống trong một “ngôi nhà tí hon” đích thực với một nhà kho ở phía sau nhà được dùng để cất giữ những món họa cụ mà cô yêu quý và hay dùng (và không hề rẻ chút nào), bởi vì vẽ tranh là đam mê của cô. Một gia đình tối giản có thể trang trí rất ít, mua những bức tranh tốt nhất mà họ có thể chi trả – và chút ít đồ khác. Một gia đình tối giản khác có thể chọn mua sắm gần như toàn là hàng secondhand và trang trí nhà của mình bằng món đồ trang trí đầy ý nghĩa mà họ có được khi đi du lịch.
Loại tối giản này không phải một công thức phù hợp cho tất cả. Đó là sự đưa ra quyết định tài chính một cách có chủ đích thay vì theo mặc định – tiêu tiền cho những gì cần thiết, quan trọng đối với bạn và quên đi những thứ còn lại. Với cách tiếp cận này, mỗi chúng ta đều có được không gian để sống theo các giá trị của mình. Khi bạn hiểu rằng chủ nghĩa tối giản với mỗi người có thể rất khác nhau, bạn sẽ bắt đầu ngừng phán xét và thay vào đó là yêu thương và tôn trọng người khác bất kể họ đang ở đâu trên hành trình của mình. Giờ đây khi đã khám phá ra điều kì diệu khi tài chính và các giá trị của bạn tương thích với nhau, hãy nhìn vào sâu hơn và khám phá tư duy tối giản về mua sắm – một hoạt động đóng vai trò chủ chốt với khả năng sống mà sở hữu ít hơn của chúng ta.
PHƯƠNG PHÁP MUA SẮM TỐI GIẢN
Tôi bước vào một cửa hàng bán lẻ giống như tôi vẫn thường làm hai tuần một lần, một tay giữ cho đứa con mới biết đi không thoát khỏi dây an toàn của giỏ hàng, tay kia cầm lấy những món đồ nhà tôi cần và ném vào giỏ – cùng lúc đó trả lời hết câu này đến câu khác của đứa con trai 4 tuổi.
“Mẹ ơi, mua cho con bộ đồ bơi mới được khôôôông?”
“Mẹ ơi đôi tông này thì sao?”
“Ôiiii, mẹ ơi, con cần mấy bộ LEGO Ninjago kia!”
Thật là quá nhiều đòi hỏi! Tôi nghĩ.
Bước tới khu vực bán thức ăn của cửa hàng, tôi cúi xuống nhìn giỏ hàng và đột nhiên đánh giá những món đồ nằm trong đó với cái nhìn mới. Thuốc giảm đau trẻ em, pin AA, ba hộp khăn giấy để góp cho lớp mẫu giáo của con tôi. Mấy cái này thì được, thế còn sản phẩm cho tóc tôi vừa bỏ vào chỉ vì nhìn thấy có người nhắc đến trên instagram thì sao? Thế còn mấy món đồ trang trí bán dọn kho hậu Phục Sinh mà tôi vừa chọn? Đúng là những lọ thủy tinh chấm bi kia là từ khu vực giá rẻ, nhưng mình có dùng chúng làm gì không?
Làm sao tôi có thể mong đợi đứa con 4 tuổi của mình hiểu được sự khác biệt giữa cần và muốn – và có ý thức về tiền bạc – trong khi bản thân tôi còn chẳng làm theo chứ?
Hầu hết các món đồ chọn theo cảm giác ngày hôm đó đều được trả lại, và buổi đi Target hôm ấy trở thành một trong những kim chỉ nam trên con đường đến một lối sống tối giản. Giờ đây khi đã khám phá ra điều kì diệu khi tài chính và các giá trị của bạn tương thích với nhau, hãy nhìn vào sâu hơn và khám phá tư duy tối giản về mua sắm – một hoạt động đóng vai trò chủ chốt với khả năng sống mà sở hữu ít hơn của chúng ta.
“Nếu chúng ta không hạnh phúc với những gì hiện tại đang có, làm sao chúng ta có thể hạnh phúc khi có nhiều hơn.”
1. Lợi dụng sức mạnh của bất tiện có chiến lược
Trong nhiều năm, trang web hẹn hò eHarmony yêu cầu người dùng điền vào bảng khảo sát gồm 150 câu hỏi trước khi tham gia, nêu rõ rằng quá trình này chính là chìa khóa cho tỷ lệ thành công của họ trong các mối quan hệ dài hạn. Quá trình đăng ký tốn nhiều công sức này, được thiết kế để giúp đảm bảo độ tương thích giữa các người dùng, loại bỏ tự nhiên những người không sẵn lòng đầu tư 30 phút thời gian để tạo một kết nối tình yêu tiềm năng.
Trước khi bạn bắt đầu lo lắng rằng tôi đang cố tìm vợchồng cho bạn, tôi hỏi bạn câu này: Liệu chúng ta có thể áp dụng chiến lược bất tiện của eHamorny để giúp ta kiểm soát việc mua sắm không?
Một độc giả gần đây đã nói với tôi rằng giải pháp tốt nhất của cô ấy là chuyển đến một thị trấn không có gì khác ngoài cửa hàng đồng giá Dollar Tree và hàng tạp hóa tư nhân nhỏ. Cửa hàng Target gần nhất, cô cho hay, cách khoảng một tiếng đồng hồ di chuyển – rất bất tiện. Các biện pháp khác (ít quyết liệt hơn) bao gồm hủy đăng ký Amazon Prime để thực sự phải chú ý đến phí vận chuyển; thay đổi lộ trình lái xe đến nơi làm việc hoặc trường học để bạn không còn đi qua các cửa hàng luôn chào mời nữa; hoặc hủy thẻ tích điểm ở cửa hàng để bạn không còn tích điểm hay nhận được thư báo của họ nữa.
Ngay cả những bất tiện nhỏ nhất cũng có thể ngăn chúng ta lại. Dùng nó làm thế mạnh của bạn.
“Điều liên tục làm tôi ngạc nhiên là mức độ mà chúng ta bị ảnh hưởng bởi sự thuận tiện thuần túy. Lượng nỗ lực, thời gian hoặc việc đưa ra quyết định đối với một hành động bị ảnh hưởng khá lớn từ các thói quen. Đến một mức độ thực sự đáng chú ý, chúng ta thường hay làm điều gì nếu thuận tiện và ít làm hơn nếu bất tiện.”
- Gretchen Rubin
2. Giảm sự tiếp xúc với quảng cáo
Chúng ta đã nhắc đến việc quảng cáo giờ đây đã trở nên phổ biến – và hiệu quả – tới mức nào. Nó cũng khiến mua sắm trở nên thuận tiện hơn. Nếu bạn thử tìm kiếm, ví dụ như, trượt tuyết vượt bang hay hoặc máy hút bụi không dây, bạn sẽ bắt đầu nhìn thấy ván trượt và máy hút bụi hiện lên trên Facebook, trên banner quảng cáo của trang web bạn truy cập, trên quảng cáo giữa các bài viết trên Instagram – và trên bất kỳ thiết bị nào bạn sử dụng. Trên hết, khi một trong những mặt hàng mà bạn đã xem được giảm giá, bạn sẽ được biết ngay chỉ trong vòng vài phút nhờ những quảng cáo bạn thấy, mà chúng ta đều biết thật khó cưỡng lại việc truy cập khi ta thấy số tiền được giảm đi. Câu trả lời hiển nhiên ở đây là phải giảm số lượng quảng cáo bạn nhìn thấy. Câu trả lời ít hiển nhiên hơn là làm thế nào. Hãy thử nghiệm những cách sau:
1. Hủy đăng ký email của các hãng. Không thể đánh giá thấp sức mạnh của những coupon “giảm 20%!” được!
2. Cài đặt trình chặn quảng cáo để giảm lượng quảng cáo bạn nhìn thấy trong khi lướt web. Ý tưởng này đang gây tranh cãi bởi vì nhiều doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh đơn lẻ tồn tại dựa vào thu nhập họ kiếm được từ quảng cáo của bên thứ ba, bởi vậy một cách khác đơn giản hơn là lựa chọn kĩ trang web bạn truy cập. Nếu bạn thấy rằng quảng cáo trên một trang web bạn truy cập thường xuyên có ảnh hưởng không tương xứng với việc chi tiêu của bạn, hãy tạm không dùng trang đó.
3. Hủy theo dõi bất kỳ người có tầm ảnh hưởng nào trên mạng xã hội khiến bạn cảm thấy những gì bạn có là không đủ – hoặc người liên tục chia sẻ sản phẩm và đăng nội dung được tài trợ với hi vọng rằng bạn sẽ nhấp vào và mua.
4. Nếu ngân sách và giá trị cá nhân của bạn cho phép, hãy nâng cấp tài khoản giải trí dựa trên đăng ký của bạn (như Pandora, Spotify hoặc Hulu) thành các gói không có quảng cáo.
5. Tiêu thụ ít truyền thông nói chung và đọc nhiều sách hơn, sách không có quảng cáo!
3. Thử chi tiêu chừng mực
Nếu bạn đã thử, và không thành công, trong việc giảm số lượng mua sắm của mình, hoặc bạn đang chật vật để làm theo đúng ngân sách, thì việc chi một khoản lớn cho những món thiết yếu có thể là điều bạn cần. Các tham số tùy bạn định hình; bạn có thể chọn thời gian trong bao lâu và chính xác loại mua sắm bạn muốn.
Một độc giả nói với tôi rằng cô ấy chi tiêu chừng mực mỗi khi chồng đi làm nhiệm vụ ngoài khơi. Cô tạo một trò chơi cho mình xem cô có thể chi ít đến cỡ nào trong tháng chồng đi xa. Một người khác nói anh chi tiêu một khoản lớn đối với mỗi lần tiết kiệm cho một giao dịch lớn, như một món đồ nội thất mới hoặc một lần cải tạo nhỏ trong nhà. Những lần mua hàng này cho phép anh đạt được số tiền mục tiêu của mình nhanh hơn, và nó giúp anh tiết kiệm chi phí thẻ tín dụng.
Một độc giả khác, một nhạc sĩ sống ở Thụy Điển, nói với tôi rằng gần đây cô đang tập chi tiêu chừng mực – cũng như Tim và Emily – cho toàn bộ lần mua hàng trong cả năm, chỉ tiêu tiền vào đồ dùng vệ sinh thiết yếu và các trải nghiệm, như du lịch.
“Khoản nợ nhỏ của tôi đã biến mất. Tôi không lo lắng về việc cần quần áo mới cho các sự kiện. Tôi mặc quần jean và áo đen cho tất cả mọi tình huống trừ đám cưới anh trai tôi, nơi tôi mặc một chiếc váy đã có sẵn. Tôi thấy mình ít quan tâm đến bề ngoài hơn rất nhiều; tôi đã ngừng đánh giá những người tương tự tôi chỉ vì cách ăn mặc. Hơn nữa, đây là năm các hoạt động xã hội của tôi tăng vọt. Tôi giới thiệu bản thân với những người mới. Tôi đã đi biểu diễn âm nhạc với những người bạn mới ở mọi lứa tuổi. Có lẽ điều tốt nhất chính là việc tạm ngưng mua sắm đã giải phóng rất nhiều thời gian! Tôi không còn dành hàng giờ để quyết định xem sẽ mặc gì trước một sự kiện hay lướt web xem các sản phẩm giảm giá mỗi khi có email gửi tới nữa. Tôi đã nhận ra chúng ta đã lãng phí bao nhiêu thời gian để quyết định những điều không quan trọng và mua những thứ rốt cuộc chẳng có gì quan trọng.”
—Erin Edwards, Stockholm, Sweden
4. Nghĩ tới “điểm đồ trung bình”
Khái niệm này đã đi theo tôi kể từ khi được nghe Sherry Petersik, chủ của trang blog và chương trình podcast nổi tiếng, Young House Love, chia sẻ. Sherry có một tủ quần áo tối thiểu, chỉ sở hữu những món đồ mà cô nghĩ là đạt điểm 10 trên 10 về độ vừa, chất lượng và thẩm mĩ cá nhân. Khi định mua món mới, cô sẽ tự hỏi liệu món đồ mới có giữ cho tủ đồ của cô được điểm trung bình là 10 không – hay làm tụt xuống. Nếu cô thích món đó nhưng chưa đến mức yêu, chấm điểm 7 hoặc 8 sẽ làm giảm số điểm trung bình xuống, mà mục tiêu của cô là giữ cho tủ đồ được 10 điểm.
Trong khi hầu hết chúng ta đều không có tủ đồ 10/10, tôi nhận ra phương pháp này rất có ích cho bất cứ loại đồ nào tôi định mua hay “điểm trung bình” của tôi đang tụt xuống. Nếu tôi muốn tăng điểm của tủ quần áo (hay thiết bị nhà bếp hoặc bộ sưu tập lanh của tôi) theo thời gian thay vì hạ xuống, tôi sẽ đầu tư có chủ ý vào chất lượng hơn số lượng.
5. Đề cao chất lượng hơn số lượng
Lúc tôi đã chuẩn bị sẵn sàng để lần đầu tiên một mình rời khỏi đất nước, bà tôi đã đưa tôi tới một khu trung tâm thương mại sang trọng để chọn một đôi giày.
“Đây ạ?” Tôi hỏi, giọng có chút nghi ngờ.
“Đúng!” bà tôi trả lời, bằng ánh mắt lấp lánh mà tôi đã thấy cả đời. “Đôi này.”
Bà đã đúng; đôi giày tôi cầm trên tay là sự kết hợp hoàn hảo của sự thoải mái và phong cách. Và nhãn hàng này vốn có tiếng tạo ra các đôi giày rất bền. Nhưng cái giá in gọn gàng ở đế giày thì sao? Đắt hơn những gì tôi thường tiêu.
Bà tôi khăng khăng rằng tôi không nên đi châu Âu mà không có một đôi giày đáng tin tưởng – một đôi tôi thật sự yêu. Bà đã mua cho tôi đôi giày ngày hôm đó và hoàn toàn không biết răng bà đã thay đổi cách mua sắm của tôi mãi mãi. Tôi dần dần mua ít hơn nhưng mua những gì tôi yêu – và những món tôi tin rằng sẽ sử dụng được lâu.
Bạn muốn mua ba cái áo bán thanh lí nhưng sẽ tã ngay sau vài lần giặt… hay món đồ được làm cẩn thận và bạn sẽ say mê nó nhiều năm? Bạn thà mua đồ trang điểm có thể mua được ở bất cứ cửa hàng tiện lợi nào… hay những món đồ bạn biết là không thử nghiệm trên động vật và không có chất gây hại? Bạn thà mua một cái máy xay với điểm đánh giá thường thường để rồi phải sửa hay thay thế nó trong vòng mấy tháng… hay chiếc máy xay với điểm đánh giá cao ngất ngưởng và được một người bạn có hiểu biết chứng nhận, cho dù điều đó có nghĩa là phải chi nhiều hơn lúc ban đầu?
Mua cái tốt nhất là không phải lúc nào cũng đúng với mọi tình huống, nhưng khi mua hàng phù hợp với giá trị của bạn, bạn sẽ thấy mình thường xuyên hướng về chất lượng hơn số lượng. Ở hầu hết các trường hợp, cách này bạn sẽ giúp bạn tiết kiệm tiền, giảm lãng phí và giải phóng tinh thần.
6. Chấp nhận việc không có những cái mới nhất và tốt nhất
Mặc dù phương pháp này có vẻ mâu thuẫn với cái trước đó, nhưng điều gắn kết chúng với nhau chính là mục đích. Trong một lĩnh vực của cuộc sống, bạn có thể cố ý chọn mua những món đồ tốt nhất bạn (từ đó nâng mức điểm trung bình của tủ quần áo).
Trong lĩnh vực khác, bạn có thể chọn hài lòng với những gì mình có. Cả hai đều là phương pháp tối giản và tùy bạn xem nên ứng dụng cái nào ở đâu và khi nào.
Điều làm cho chiến lược này trở nên khó dùng là nó đòi hỏi chúng ta phải mặc kệ những gì người khác nghĩ. Đồng nghiệp có thể đánh giá sai khả năng tài chính của bạn khi ngày nào bạn cũng lái con xe mua từ năm 1998 đi làm. Có thể đến một lúc nào đó, con bạn sẽ thấy hơi xấu hổ vì cả nhà sống trong một khu vực đã lâu đời trong khi tất cả bạn bè của nó sống trong một khu vực mới xây chỉ cách ba con phố.
Một người bạn từng nói với tôi rằng một trong những cảm giác yêu thích của anh ấy là bước vào một cửa hàng hay quán ăn và cảm nhận được nhân viên và khách hàng đang nghĩ rằng anh không thuộc về nơi này. Tôi chắc chắn đã hơi há hốc mồm khi nghe anh nói, vì hầu hết chúng ta – kể cả tôi – đều không đặc biệt thích cảm giác lạc lõng. Khi tôi hỏi tại sao, anh ấy trả lời rằng mỗi một khoảnh khắc là một cơ hội để tập hài lòng và cảm thấy kết nối với những thứ từ bên trong. Khi bạn biết cuộc sống phù hợp với giá trị của bạn, việc gạt cái nhìn của người khác sang một bên sẽ dễ dàng hơn.
7. Đề cao cái cơ bản
Khi bạn liên tục tập trung vào những món vật chất bạn muốn và cần, bạn sẽ mất khả năng nhìn thấy cái đẹp trong những điều nhỏ nhặt. Mùi của không khí buổi sáng ngay khi bạn rời khỏi nhà. Màu hồng mềm mại của bầu trời ngoài cửa sổ nhà bếp khi bạn nấu bữa tối. Tiếng người yêu đẩy thùng rác vào (để bạn không phải làm) vào cuối ngày… Sức mạnh của thiên nhiên, mối liên kết tiếp xúc giữa người với người, sự hài lòng khi cùng ngồi ăn với những người bạn yêu… Đây là những điều cơ bản luôn hiện hữu nhưng đã bị ta ngó lơ khi quá bận tâm với những thứ mình muốn mua.
8. Thực hành biết ơn
Với những người luôn sử dụng việc mua sắm – trị liệu bán lẻ kinh điển – như một nguồn an ủi và niềm vui, tôi muốn đề xuất một cách thay thế hiệu quả: Thực hành lòng biết ơn thường xuyên. Các nghiên cứu mới đây về ảnh hưởng của lòng biết ơn đối với não bộ – từ việc giảm căng thẳng, cải thiện giấc ngủ đến giảm triệu chứng lo âu và trầm cảm – đều rất tuyệt vời.
Nhưng những gì tôi thấy hấp dẫn nhất liên quan đến tiêu dùng là sự thật giản dị rằng cả hai hoạt động – mua sắm và thực hành lòng biết ơn – đều giải phóng một loạt dopamine, chất dẫn truyền thần kinh trong não sẽ được kích hoạt khi điều tốt đẹp đột nhiên xảy ra. Mặc dù đi sắm giày nghe có vẻ hấp dẫn hơn là ngồi xuống viết nhật kí biết ơn, nếu bạn thử thách bản thân không chỉ để thực hành mà còn thực sự dựa vào những cảm xúc tích cực ấy, cảm xúc hạnh phúc dạt dào sẽ kéo dài hơn niềm vui qua nhanh bạn nhận được từ đôi giày mới.
Trên hết, nếu bạn tiếp tục thực hành lòng biết ơn hằng ngày hoặc thậm chí hằng tuần, các hiệu ứng tích cực sẽ nhân lên. Ví dụ, khả năng chú ý của não bộ có giới hạn, vì vậy nếu bạn tập trung vào những gì bạn biết ơn, bạn sẽ tự nhiên bị tách ra khỏi những suy nghĩ tiêu cực. Ngoài ra, não liên tục tìm kiếm những điều chứng minh những gì chúng ta đã tin là sự thật (hiện tường này được gọi là thiên kiến xác nhận). Vì vậy, bằng cách thường xuyên tìm kiếm điều tốt đẹp trong cuộc sống – sự ấm áp của máy sưởi, chiếc ô che chở bạn trên đường về nhà – tâm trí bạn sẽ tìm thấy nhiều điều tốt để bạn bày tỏ sự biết ơn.
Vậy bạn thích trải nghiệm hiệu ứng gợn sóng của điều gì hơn – việc thực hành biết ơn thường xuyên hay thói quen mua sắm thường xuyên?
KHI GIÁ TRỊ CỦA BẠN VÀ THÓI QUEN MUA SẮM TRỞ NÊN TƯƠNG THÍCH
Sau nửa năm không mua thêm gì mới, Tim và Emily đã ngừng việc mua sắm (kể cả ở cửa hàng secondhand) như một hoạt động xả stress. Như Emily đã nói, khi bạn biết mình chẳng mua gì thì chẳng việc gì phải đi. Tới cuối năm, họ đã dọn dẹp tất cả các phòng trong nhà, từng phòng một, và cảm thấy – theo lời họ thuật lại, “nhẹ nhàng hơn cả triệu lần”.
Ngày xưa họ đã nghĩ rằng mình sống đạm bạc thì giờ đây họ coi mình là người tỉnh táo (và một chút đạm bạc nữa, bởi có những thứ sẽ không có gì thay đổi). Cuối cùng họ đã có thể nhìn được bức tranh tổng quát hơn về việc chi tiêu của mình – chi phí về xã hội, môi trường và cả cảm xúc. Và chắc chắn họ sẽ không phàn nàn về việc tài chính cá nhân của họ đã thay đổi như thế nào trong năm đó. Họ chọn cố ý tiêu ít hơn, chỉ mua cái thiết yếu, kết quả là sự tăng đột biến trong tài khoản để dành cho con học đại học và quỹ nghỉ hưu, điều đã mang đến một hình thức xả stress hữu hiệu hơn nhiều so với việc đi mua sắm.
Và còn tuyệt hơn, sau nhiều năm cảm thấy “lạ” không thể giải thích được, Tim và Emily giờ đã trải nghiệm sự thoải mái và tự tin xuất phát từ việc biết rằng thói quen chi tiêu đã phù hợp với giá trị cá nhân của họ. Cuộc sống của họ đã thay đổi hoàn toàn, tất cả vì một lựa chọn duy nhất: chọn thay đổi mối quan hệ với tiền bạc.