Oh! friendly to the best pursuits of man,
Friendly to thought, to virtue and to peace,
Domestic life in rural pleasures past!
COWPER.
Kẻ lữ khách muốn có một cái nhìn đúng đắn về tính cách nước Anh không thể chỉ giới hạn sự quan sát của mình ở chốn thủ đô. Anh ta phải dấn bước vào chốn điền viên, phải dừng chân nơi các làng mạc và xóm nhỏ; phải viếng thăm lâu đài, biệt thự, trang trại, nhà tranh; phải lang thang qua những công viên và khu vườn, dọc theo các hàng rào và lối đi xanh rờn cỏ; phải la cà quanh những ngôi nhà thờ vùng quê; tham dự các hội hè đình đám cùng những lễ hội đồng quê khác; và hòa mình vào nhân dân ở mọi hoàn cảnh, mọi tập tục cùng tính khí của họ.
Ở một số quốc gia, các thành phố lớn hút sạch sự giàu có và thời trang của cả nước; chúng là chốn định cư duy nhất của xã hội tao nhã và trí thức, trong khi vùng nông thôn hầu như chỉ có những tầng lớp nông dân thô kệch sinh sống. Ngược lại, ở nước Anh, thủ đô chỉ là một nơi tụ họp hay điểm hẹn chung của các tầng lớp thượng lưu, nơi họ dành một phần nhỏ thời gian trong năm cho sự vội vã của chốn phồn hoa hội hè, rồi sau khi đã thả mình vào cái thứ lễ hội hóa trang ấy, lại quay về với những thói quen có vẻ phù hợp hơn của đời sống điền viên. Do đó, các tầng lớp khác nhau trong xã hội được phân bổ khắp bề rộng của vương quốc, và những vùng quê yên tĩnh hơn chính là nơi hội tụ đủ mọi bậc thang giai cấp.
Trên thực tế, người Anh mang sẵn trong mình tình yêu sâu sắc đối với chốn đồng quê. Họ có sự nhạy cảm tinh tế trước vẻ đẹp của tự nhiên và một niềm say mê mãnh liệt đối với những thú vui cùng công việc nhà nông. Niềm đam mê này dường như đã ngấm vào máu thịt họ. Ngay cả cư dân thành thị, sinh ra và lớn lên giữa những bức tường gạch cùng đường phố nhộn nhịp, cũng dễ dàng hòa nhập vào nếp sống thôn dã và tỏ ra có khiếu với các công việc nhà nông. Người thương gia có chốn ẩn mình ấm cúng vùng ngoại ô thủ đô, nơi ông thường bày tỏ niềm kiêu hãnh và sự nhiệt thành đối với việc chăm sóc vườn hoa hay vun trồng hoa quả chẳng kém gì lúc chèo lái công việc kinh doanh và gặt hái thành công trong thương trường. Ngay cả những cá nhân kém may mắn hơn, những kẻ bị kết án phải sống quãng đời giữa chốn ồn ào và xe cộ tấp nập, vẫn xoay sở để có được thứ gì đó gợi nhắc họ về sắc xanh của tự nhiên. Ở những khu phố tăm tối và u ám nhất của thành phố, khung cửa sổ phòng khách thường trông giống như một thảm hoa; mọi khoảng đất có thể mọc cây đều có khoảnh cỏ và luống hoa của riêng mình; và mọi ô vuông đều có một công viên thu nhỏ, được thiết kế theo gót thẩm mỹ nên thơ và rực lên thứ màu xanh tươi mát.
Những ai chỉ nhìn thấy người Anh ở thành phố dễ có cái nhìn không thiện cảm về bản chất xã hội của họ. Họ hoặc chìm ngập trong công việc kinh doanh, hoặc bị phân tâm bởi hàng ngàn mối bận tâm tiêu tốn thời gian, tư tưởng và tình cảm chốn đô thành rộng lớn này. Vì thế, họ thường mang vẻ mặt vội vã và lơ đễnh. Dù đang ở bất cứ đâu, họ dường như chuẩn bị đi đến một nơi khác; trong khoảnh khắc đang nói về vấn đề này, tâm trí họ đã trôi dạt sang chuyện khác; và trong lúc đang thăm hỏi bạn bè, họ lại tính toán cách tiết kiệm thời gian để kịp ghé thăm những nơi khác đã lên lịch cho buổi sáng. Một đô thị khổng lồ như London vốn dễ khiến con người ta trở nên ích kỷ và tẻ nhạt. Trong những cuộc gặp gỡ tình cờ và chớp nhoáng, họ chỉ có thể trao đổi ngắn gọn dăm ba điều sáo rỗng. Họ chỉ phô ra lớp bề ngoài lạnh lùng của tính cách—còn những phẩm chất phong phú và đằm thắm bên trong chẳng có lấy thời gian để mà nung nấu thành dòng.
Chính ở miền quê, người Anh mới thả lỏng những cảm xúc tự nhiên của mình. Họ vui mừng rũ bỏ những nghi thức lạnh lẽo và sự xã giao khách sáo nơi thành thị; trút bỏ tấm áo dè dặt, khép kín để trở nên vui tươi và phóng khoáng. Họ khéo léo tụ họp xung quanh mình mọi sự tiện nghi và nét tao nhã của đời sống thượng lưu, đồng thời xua đi những gò bó của nó. Ngôi nhà đồng quê của họ tràn ngập mọi thứ cần thiết cho chốn nghỉ ngơi tĩnh lặng mang tính chiêm nghiệm, sự thưởng ngoạn tao nhã, hay các hoạt động thể thao ngoài trời. Sách vở, tranh ảnh, âm nhạc, ngựa, chó và đủ loại dụng cụ thể thao đều sẵn sàng ở bên. Họ không đặt ra bất kỳ sự câu nệ nào cho khách lẫn bản thân, mà với tinh thần hiếu khách chân thành, họ chuẩn bị sẵn các phương tiện giải trí và để mặc mỗi người tự hưởng thụ theo sở thích của mình.
Gu thẩm mỹ của người Anh trong việc khai hoang đất đai và nghệ thuật gọi là thiết kế cảnh quan là điều không ai bì kịp. Họ đã nghiên cứu Tự nhiên một cách sâu sắc và khám phá ra một cảm thụ tinh tế về những hình dạng tươi đẹp cùng sự kết hợp hài hòa của bà. Những vẻ đẹp mà ở các vùng đất khác, thiên nhiên chỉ ban phát cho chốn hoang vu tịch mịch, nay được quy tụ lại quanh những chốn sinh hoạt gia đình tại đây. Họ dường như đã bắt được những nét duyên thầm kín, e ấp của thiên nhiên và rải chúng ra như một thứ phép thuật quanh chốn điền viên của mình.
Không gì có thể choáng ngợp hơn sự hùng vĩ của cảnh quan công viên nước Anh. Những bãi cỏ mênh mông trải dài như những tấm thảm xanh mướt, rải rác đây đó là những cụm cây cổ thụ khổng lồ chồng chất những tầng lá dày đặc. Vẻ uy nghiêm trầm mặc của những lùm cây và trảng rừng, với bầy hươu lặng lẽ từng đàn băng qua; con thỏ vụt chạy về hướng bụi rậm; hay chú gà lôi bất ngờ cất cánh bay vút lên. Con dòng suí được uốn lượn theo những khúc cua tự nhiên, hoặc mở rộng thành một mặt hồ phẳng lặng như gương; vũng nước u tịch phản chiếu những hàng cây rung rinh, với chiếc lá vàng nằm ngủ trên mặt nước, và con cá hồi tung tăng bơi lội không chút sợ hãi giữa dòng nước trong vắt; trong khi đâu đó một ngôi đền mộc mạc hay bức tượng rừng, đã ngả màu xanh rêu và ẩm mốc theo năm tháng, mang lại nét cổ kính linh thiêng cho chốn u tịch ấy.
Đây chỉ là một vài nét trong phong cảnh công viên; nhưng điều làm tôi thích thú nhất chính là tài năng sáng tạo mà người Anh dùng để tô điểm cho những chốn ẩn mình mộc mạc của tầng lớp trung lưu. Ngôi nhà thô sơ nhất, mảnh đất cằn cỗi và khiêm tốn nhất, qua tay một người Anh có gout thẩm mỹ, bỗng biến thành một tiểu địa đàng. Với con mắt tinh tường phân định, anh ta nắm bắt ngay tiềm năng của nó và vẽ nên trong tâm trí viễn cảnh tương lai của phong cảnh ấy. Mảnh đất cằn cỗi đâm chồi thành vẻ đẹp dưới đôi bàn tay anh; thế mà những thủ pháp nghệ thuật tạo nên điều kỳ diệu ấy hầu như chẳng thể nhận ra. Việc chăm bón và uốn tỉa vài cái cây; việc cắt tỉa cẩn trọng những cây khác; sự sắp đặt tinh tế các loài hoa và thực vật có tán lá mềm mại, duyên dáng; việc tạo ra một sườn dốc cỏ nhung xanh mượt; việc mở hé một góc nhìn ra khoảng không gian xanh thẳm phía xa, hay ánh nước lấp lánh như bạc;—tất cả những điều ấy đều được thực hiện với một sự khéo léo tinh tế, một sự tận tụy âm thầm nhưng bao trùm khắp nơi, tựa như những nét chạm trổ kỳ diệu mà một họa sĩ dùng để hoàn thiện bức tranh yêu thích của mình.
Nơi cư ngụ của những người giàu có và tao nhã ở vùng quê đã lan tỏa một mức độ thẩm mỹ và tao nhã nhất định vào nền kinh tế nông thôn, thấm xuống tận những tầng lớp thấp nhất. Ngay cả người lao động, với ngôi nhà tranh vách đất và mảnh đất nhỏ hẹp, cũng chăm chút cho vẻ đẹp của chúng. Hàng rào cắt tỉa gọn gàng, khoảnh cỏ trước cửa, luống hoa nhỏ viền bằng cây hoàng dương xinh xắn, dây kim ngân leo quanh tường rủ những đóa hoa bên khung cửa sổ; chậu hoa trên bệ cửa; cây ô rô được trồng có tính toán quanh nhà để xua đi vẻ ảm đạm của mùa hè và mang lại chút hơi ấm của mùa hè xanh tươi sưởi ấm bên ngọn lửa; tất cả những điều ấy minh chứng cho ảnh hưởng của cái đẹp, bắt nguồn từ những tầng lớp cao sang và lan tỏa đến tận những ngóc ngách thấp nhất trong tâm trí người dân. Nếu tình yêu thực sự, như các nhà thơ ca ngợi, thích viếng thăm một ngôi nhà tranh, thì đó hẳn phải là ngôi nhà tranh của người nông dân Anh.
Niềm đam mê đời sống điền viên trong các tầng lớp thượng lưu nước Anh đã có tác động to lớn và lành mạnh đến tính cách quốc gia. Tôi không biết có giống loài người nào tuyệt vời hơn những quý tộc Anh. Thay vì sự mềm mại và yểu điệu vốn đặc trưng cho những người đàn ông quyền quý ở phần lớn các quốc gia, họ thể hiện sự kết hợp giữa nét tao nhã và sức mạnh, một khung xương tráng kiện cùng làn da tươi tắn, điều mà tôi cho là nhờ họ sống quá nhiều ngoài trời và hăng hái theo đuổi những hoạt động giải trí đầy sinh khí ở vùng quê. Những bài tập thể lực khắc khổ ấy cũng tạo ra một tâm hồn và tinh thần khỏe khoắn, cùng sự nam tính và giản dị trong phong thái mà ngay cả những thói hư tật xấu và sự trụy lạc chốn thành thị cũng khó lòng làm vẩn đục, và không bao giờ có thể tiêu diệt hoàn toàn. Hơn nữa, ở miền quê, các tầng lớp xã hội dường như xích lại gần nhau hơn, sẵn sàng hòa nhập và tác động tích cực lẫn nhau. Ranh giới phân biệt giữa họ hình như không quá rõ ràng và không thể vượt qua như ở các thành phố. Cách thức phân chia tài sản thành các điền trang và trang trại nhỏ đã thiết lập một thứ bậc đều đặn từ giới quý tộc, qua các tầng lớp địa chủ nhỏ, chủ đất vừa và nhỏ, cho đến tầng lớp nông dân lao động; và trong khi cách đó gắn kết các thái cực của xã hội lại với nhau, nó đã truyền vào mỗi tầng lớp trung gian một tinh thần độc lập. Phải thừa nhận rằng điều này không còn phổ biến rộng rãi như trước kia; những điền trang lớn trong những năm tháng khó khăn gần đây đã thâu tóm các điền trang nhỏ, và ở một số vùng của đất nước, gần như tiêu diệt cả tầng lớp nông dân tiểu chủ kiên cường. Tuy nhiên, tôi tin rằng đây chỉ là những sự ngắt quãng ngẫu nhiên trong hệ thống chung mà tôi vừa đề cập.
Trong công việc đồng áng, chẳng có gì là thấp hèn hay đồi trụy. Nó dẫn dắt con người bước ra giữa những khung cảnh hùng vĩ và tươi đẹp của tự nhiên; nó để mặc anh ta trước những chuyển động của tâm trí chính mình, chịu sự tác động bởi những ảnh hưởng ngoại cảnh trong lành và cao cả nhất. Một con người như thế có thể mộc mạc, xù xì, nhưng không thể thô tục. Do đó, người tao nhã chẳng tìm thấy điều gì chướng tai gai mắt khi giao thiệp với tầng lớp hạ lưu ở miền quê, khác hẳn với khi họ vô tình hòa lẫn vào tầng lớp hạ lưu nơi thành thị. Anh ta cất đi vẻ xa cách, dè dặt, sẵn sàng gạt bỏ những ranh giới giai cấp để hòa mình vào những niềm vui chân thật, từ đáy lòng của đời sống thường nhật. Quả thực, chính những trò giải trí ở vùng quê đã kéo con người lại gần nhau hơn; và tiếng chó săn cùng tù và vang vọng hòa quyện mọi cảm xúc thành một thể nhịp nhàng. Tôi tin đây là một lý do lớn khiến giới quý tộc và điền chủ được lòng tầng lớp hạ lưu ở Anh hơn bất kỳ quốc gia nào khác; và lý do tại sao tầng lớp sau lại chịu đựng biết bao áp lực và nghịch cảnh tột cùng mà không hề oán thán về sự phân chia tài sản và đặc quyền bất công.
Sự hòa trộn giữa xã hội văn minh và thôn dã ấy cũng góp phần tạo nên cảm giác thôn dã thấm đượm trong văn học Anh; việc thường xuyên sử dụng các hình ảnh minh họa từ đời sống nông thôn; những mô tả vô song về Thiên nhiên ngập tràn trong các thơ ca Anh—vẫn tiếp nối từ tác phẩm “Bông hoa và Chiếc lá” của Chaucer, và mang vào tận phòng đọc của chúng ta tất cả sự tươi mát và hương thơm của khung cảnh đẫm sương mai. Các nhà thơ mục đồng của các quốc gia khác dường như chỉ thỉnh thoảng ghé thăm Thiên nhiên và làm quen với những nét quyến rũ chung của bà; nhưng các nhà thơ Anh đã sống và cuồng say cùng bà—họ đã tán tỉnh bà ở những chốn thâm nghiêm nhất—họ đã quan sát từng biểu cảm nhỏ nhặt nhất của bà. Một nhánh cây không thể khẽ run rẩy trong gió—một chiếc lá không thể xào xạc rơi xuống đất—một giọt sương mai không thể tí tách rơi xuống dòng suối—một mùi hương không thể tỏa ra từ đóa violet khiêm nhường, hay một bông cúc dại không thể hé nở sắc đỏ thắm vào buổi sáng, mà lại lọt qua sự quan sát của những con người đầy nhiệt huyết và tinh tế này, để rồi được dệt thành những bài học đạo đức tốt đẹp.
Tác động từ sự cống hiến của những tâm hồn tao nhã ấy đối với các công việc đồng áng thực sự kỳ diệu đối với bộ mặt của đất nước. Phần lớn hòn đảo này tương đối bằng phẳng và sẽ trở nên đơn điệu nếu không có sự chăm bón của con người; thế nhưng nó lại được điểm xuyết và dát ngọc, ví như lâu đài và cung điện, được thêu thùa bởi những công viên và khu vườn. Nó không có nhiều phong cảnh hùng vĩ, tuyệt mỹ, mà chủ yếu là những khung cảnh gia đình nhỏ bé mang sự thanh bình của đồng quê và chốn ẩn mình yên ả. Mỗi ngôi nhà tranh cổ kính hay căn nhà phủ đầy rêu phong đều là một bức tranh; và vì các con đường uốn lượn liên tục, tầm nhìn bị khép lại bởi những lùm cây và hàng rào, con mắt được thỏa mãn bởi chuỗi cảnh quan nhỏ liên tiếp với vẻ đáng yêu say đắm lòng người.
Tuy nhiên, nét quyến rũ lớn nhất của phong cảnh Anh quốc chính là cảm giác đạo đức dường như thấm đượm trong đó. Nó gắn liền trong tâm trí với những ý tưởng về trật tự, sự yên bình, những nguyên tắc vững vàng đứng vững trước thời gian, của lề thói cổ xưa và phong tục đáng kính. Mọi thứ dường như là kết quả phát triển qua nhiều thời kỳ tồn tại đều đặn và hòa bình. Ngôi nhà thờ cổ kính với kiến trúc lâu đời, chiếc cửa vòm thấp và khối đá lớn; ngọn tháp Gothic; những khung cửa sổ rực rỡ hoa văn và kính màu được bảo quản cẩn trọng; những bức tượng uy nghi của các chiến binh và bậc hiền triết thời xưa, tổ tiên của những lãnh chúa đương thời trên mảnh đất này; những tấm bia mộ ghi lại các thế hệ nông dân kiên cường tiếp nối nhau, những hậu duệ của họ vẫn đang cày xới trên những cánh đồng ấy và quỳ gối trước cùng một bệ thờ;—nhà xứ, một khối kiến trúc kỳ lạ không theo quy chuẩn, một phần cổ kính nhưng được tu sửa và biến đổi theo gu thẩm mỹ của các thời kỳ và chủ nhân khác nhau;—bậc thềm và lối mòn dẫn từ nghĩa trang nhà thờ, băng qua những cánh đồng tươi mát và dọc theo những hàng rào rợp bóng, theo quyền lối đi bất thành văn từ thời xa xưa;—ngôi làng lân cận với những ngôi nhà tranh đáng kính, khoảng xanh công cộng được che chở bởi những hàng cây, nơi các bậc tổ tiên của thế hệ hiện tại từng vui đùa;—dinh thự gia tộc cổ kính, đứng tách biệt trong một lãnh địa điền viên nhỏ, nhưng nhìn xuống với vẻ bảo bọc đối với khung cảnh xung quanh; tất cả những nét quen thuộc ấy của phong cảnh Anh quốc minh chứng cho một sự bình yên và an toàn vững chắc, một sự truyền đời của những đức tính quê hương và tình yêu gắn bó địa phương, nói lên một cách sâu sắc và cảm động về nhân cách đạo đức của quốc gia.
Thật là một cảnh tượng êm đềm vào buổi sáng Chủ nhật, khi tiếng chuông gởi đi giai điệu trầm mặc qua những cánh đồng yên tĩnh, ngắm nhìn tầng lớp nông dân trong những bộ trang phục đẹp nhất, với gương mặt hồng hào và niềm vui nhã nhặn, lặng lẽ kéo nhau dọc theo những lối đi xanh ngắt để đến nhà thờ; nhưng còn tuyệt vời hơn nữa khi nhìn thấy họ vào những buổi chiều, tụ tập quanh hiên nhà tranh và dường như kiêu hãnh tận hưởng những tiện nghi khiêm tốn cùng sự tô điểm mà chính đôi bàn tay họ đã tạo nên xung quanh mình.
Chính cảm giác ấm cúng ngọt ngào này, sự bình yên trọn vẹn của tình cảm trong khung cảnh gia đình ấy, suy cho cùng mới là cội nguồn của những đức tính kiên định nhất và niềm vui thuần khiết nhất; và tôi không thể khép lại những dòng ghi chép tản mạn này bằng cách nào tốt hơn ngoài việc trích dẫn lời của một nhà thơ hiện đại người Anh, người đã miêu tả điều đó với sự tinh tế đáng kinh ngạc:
Through each gradation, from the castled hall,
The city dome, the villa crowned with shade,
But chief from modest mansions numberless,
In town or hamlet, shelt’ring middle life,
Down to the cottaged vale, and straw-roof’d shed;
This western isle has long been famed for scenes
Where bliss domestic finds a dwelling-place;
Domestic bliss, that, like a harmless dove,
(Honor and sweet endearment keeping guard,)
Can centre in a little quiet nest
All that desire would fly for through the earth;
That can, the world eluding, be itself
A world enjoyed; that wants no witnesses
But its own sharers, and approving Heaven;
That, like a flower deep hid in rock cleft,
Smiles, though ‘t is looking only at the sky.*
