Thành Phố Khởi Nghiệp

Lượt đọc: 142 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Học Số 7
Sẵn Sàng Cho Sự Đổ Vỡ

❊ ❊ ❊

Cú chuyển mình và dự tính công nghệ hiện tại cùng các mô hình kinh doanh làm thay đổi cuộc sống thành thị, thách thức hiện trạng.

Trong suốt thập kỷ qua, điện thoại thông minh và Internet đã tạo điều kiện cho một cuộc tái tạo các loại hình kinh doanh kiểu cũ và khiến chúng trở nên hiệu quả hơn, trơn tru hơn một cách toàn diện đối với người tiêu dùng, đồng thời mang lại lợi nhuận lớn hơn. Điện thoại đi động đã cách mạng hóa hoàn toàn cuộc sống của con người, cho phép chúng ta bỏ đi những đường dây truyền tín hiệu và trong quá trình đó, nó còn tạo ra những mô hình kinh doanh mới làm biến đổi nền kinh tế của thành phố. Ví dụ như tại Washington, DC., giờ đây bạn có thể trả tiền đỗ xe qua ứng dụng điện thoại thông minh ParkMobile, thay vì đút từng xu vào chiếc máy đồng hồ cơ thường xuyên trục trặc. Người dân có thể đăng ký giấy phép sử dụng không gian công cộng để dành được một chỗ bên lề đường qua hệ thống trực tuyến mới TOPS thay vì phải chờ đợi hàng giờ trong căn phòng ảm đạm. Các dịch vụ mới như thế đã mang đến những giải pháp cơ bản cho các vấn đề tưởng chừng rất khó nhằn từ lâu.

Chính phủ thường chào đón những thay đổi về công nghệ và cung cấp dịch vụ bằng các phản ứng trái chiều, đặc biệt là khi công nghệ đã làm đổ vỡ một mô hình được kiểm soát quá mức chặt chẽ, lỗi thời và khiến nó làm việc tốt hơn với khởi đầu mới mẻ. Điển hình là sự đổ vỡ của ngành công nghiệp taxi truyền thống do Uber gây ra, trong khi ngành công nghiệp nhà ở và dịch vụ khách hàng thì có Airbnb.

Chính phủ thường chào đón những thay đổi về công nghệ và cung cấp dịch vụ bằng các phản ứng trái chiều, đặc biệt là khi công nghệ đã làm đổ vỡ một mô hình được kiểm soát quá mức chặt chẽ, lỗi thời và khiến nó làm việc tốt hơn với khởi đầu mới mẻ. Điển hình là sự đổ vỡ của ngành công nghiệp taxi truyền thống do Uber gây ra, trong khi ngành công nghiệp nhà ở và dịch vụ khách hàng39 thì có Airbnb. Ở cả hai trường hợp, nền tảng công nghệ đã tận dụng nhu cầu chưa được đáp ứng về hàng hóa và dịch vụ nhờ cung cấp đường dẫn tới thứ mà tôi gọi là thứ “tài sản lười” (nguồn cung), vốn có tiềm năng tạo ra lợi nhuận. Không phải ngẫu nhiên mà những vụ đổ vỡ lớn nhất từ trước đến nay đều xuất phát từ các thị trường bị kiểm soát quá mức và bị ngăn trở bởi các ngành công nghiệp giàu sức mạnh chính trị nhưng ít hướng tới người tiêu dùng. Uber và Airbnb, cũng như các đối thủ cạnh tranh trong nền kinh tế mới, đã được nâng đỡ bởi những xu hướng văn hóa thịnh hành và thế hệ trẻ, những người đã quá chán nản trước sự khan hiếm lựa chọn trong một thế giới không ngừng được định hình bởi các lựa chọn muôn màu. Điều quan trọng không kém ở đây là sự linh động về giá cả, đặc biệt là tại các thành phố lớn, trẻ và giàu sức lao động như DC., San Francisco và New York. Dù rất nhiều trong số những công ty này đã áp dụng hoặc được gộp vào dưới cái mác chung “nền kinh tế chia sẻ”, tuy nhiên về bản chất, hầu hết chúng đều vận hành trên nền tảng mạng ngang hàng, kết nối mọi người (người mua) với dịch vụ mà các công ty này cung cấp (người bán). Chính phủ cần phải sẵn sàng chuẩn bị để tiếp nhận luận thuyết mới này, nơi mà rất nhiều quy tắc dựa trên các hình mẫu cũ đã không còn khả dụng. Về cơ bản, nền kinh tế ngang hàng mang lại những giá trị tốt đẹp cho các thành phố và thường giúp chúng phát triển bền vững hơn ở nhiều cấp độ, do đó chúng ta không nên chống lại sự thay đổi chỉ vì những lý do sai lầm.

39 Bao gồm Du lịch – Dịch vụ – Khách sạn – Nhà hàng. (ND)

Một ví dụ lâu đời về sự đổ vỡ mà ngày nay chúng ta đã coi là hiển nhiên, nhưng lại khá liên quan, là hệ thống xe buýt liên tỉnh.

Ví dụ lâu đời về sự đổ vỡ: Xe buýt liên tỉnh

Một ví dụ lâu đời về sự đổ vỡ mà ngày nay chúng ta coi là hiển nhiên, nhưng lại khá liên quan, là hệ thống xe buýt liên tỉnh, còn được biết đến dưới cái tên “xe buýt Chinatown” ở vài thành phố. Xe buýt Chinatown bắt đầu được vận hành vào cuối thập niên 1990 dưới dạng dịch vụ giao thông vận tải không chính thức của những người nhập cư gốc Hoa để di chuyển giữa Boston, New York, Philadelphia và Washington, DC. Tới cuối những năm 2000, hệ thống này đã phát triển nở rộ thành một bộ phận quan trọng trong hệ thống giao thông vận tải với sự tham gia của rất nhiều tập đoàn đa quốc gia.40 Những xe buýt này và các đối thủ cạnh tranh chính thức của họ mang tới sự tiện lợi, chi phí thấp, đồng thời tận dụng ưu thế của sự giảm thiểu điều tiết từ chính phủ và đón khách tại lề đường (thay vì trả tiền cho các trạm đỗ xe buýt), trong khi đó chỉ phải trả mức lương rất thấp cho các lái xe không tham gia nghiệp đoàn. Những cái tên mới gia nhập thị trường như BoltBus và Megabus, dù gắn liền với các công ty truyền thống hơn (BoltBus là liên doanh giữa Greyhound và Peter Pan; Megabus là một bộ phận của công ty giao thông vận tải cổ phần đại chúng của Anh, Stagecoach), đã đưa ra các dịch vụ mới như Wi-fi, trả tiền vé xe bằng điện thoại và chỗ ngồi thoải mái hơn cho hành khách.

40 Lịch sử trọn vẹn của xe buýt Chinatown, xem tại Klein, N., 2009, “Emergent Curbside Intercity Bus Industry: Chinatown and Beyond”, (tạm dịch: Ngành công nghiệp mới nổi về xe buýt liên tỉnh lề đường), Transportation Research Record, Journal of the Transportation Research Board, 2111, trang 83-89. (TG)

Trong mắt của rất nhiều nhà quản lý thành phố, xe buýt lề đường liên tỉnh là một sự phiền toái. Những công ty này tạo ra các khu vực tập kết không chính thức cản trở vỉa hè và gây ra tắc nghẽn hỗn loạn vào giờ đưa đón. Đối với những hành khách đã chán ngấy việc lê bước tới bến Greyhound vào chiều muộn (và nếu không may có thể phải đợi tới hai tiếng đồng hồ mới mua được vé) hay những người không có đủ tiền cho tấm vé tàu đắt đỏ, thì các dịch vụ mới này lại mang tới một giải pháp trung gian hoàn hảo cho nhu cầu đi lại của họ. Khoảng năm 2010, các thành phố bắt đầu đưa ra chính sách duy trì dịch vụ này, xe buýt liên tỉnh được điều tới các điểm tập kết để giảm thiểu nguy cơ. Ở Washington, DC., chúng tôi chào đón xe buýt liên tỉnh trong suốt nhiệm kỳ tôi làm việc ở DDOT, và thay vì phạt họ vì đã “làm cách mạng”, chúng tôi kết nạp họ vào hệ thống giao thông vận tải chính thống, xây dựng các điểm đỗ bên lề dưới sự phê chuẩn của thành phố tại khu vực trung tâm và cuối cùng là tận dụng các bãi đỗ xe không được sử dụng hết công suất để xây dựng bến xe buýt liên tỉnh ở Union Station. Dù ban đầu Amtrak41 không mấy hứng thú với việc này, nhưng khi chúng tôi nâng cấp các trung tâm vận tải đa phương thức trọng yếu của thành phố và với nhu cầu ngày càng tăng dành cho Amtrak, tôi nghĩ việc này có lẽ đã giúp ích chứ không gây ảnh hưởng xấu tới công việc kinh doanh của họ.

41 Tập đoàn đường sắt quốc gia Mỹ. (ND)

Ở Washington, DC., chúng tôi chào đón xe buýt liên tỉnh trong suốt nhiệm kỳ tôi làm việc ở DDOT, và thay vì phạt họ vì đã “làm cách mạng”, chúng tôi kết nạp họ vào hệ thống giao thông vận tải chính thống, xây dựng các điểm đỗ bên lề dưới sự phê chuẩn của thành phố tại khu trung tâm và cuối cùng là tận dụng các bãi đỗ xe không được sử dụng hết công suất để xây dựng bến xe buýt liên tỉnh ở Union Station.

Phương thức điều tiết nhằm phản ứng lại sự đổ vỡ, gây dựng nhóm ủng hộ và hoạch định chính sách có tính xây dựng kiểu này khó có thể là một mô hình hoàn hảo, nhưng nó sẽ là một mô hình được áp dụng nhiều lần tại các thành phố đang tiến hành quản trị thay đổi do phát sinh từ các mô hình kinh doanh mới.

Vấn đề hóc búa về dịch vụ taxi

Mặt khác của vấn đề là nguồn cung (“tài sản lười”) thường bị coi nhẹ. Dù bạn có đồng ý với xu hướng này hay không, khi chúng ta dần tiến tới “nền kinh tế 1099”,42 với lượng người dân được xem như những “nhà khởi nghiệp” hoặc “người tự làm chủ” ngày càng tăng, đóng nhiều vai trò khác nhau trên cương vị người lao động hành nghề tự do để kiếm sống, thì đó cũng là lúc những dịch vụ này mang lại nguồn thu nhập cần thiết để giảm bớt mức chênh lệch trong xã hội. Ví như khi tôi ngồi trên những chiếc xe của Lyft và hỏi các tài xế họ đã trở thành lái xe Lyft như thế nào, câu trả lời tôi nhận được vô cùng đa dạng: Có người đang học, có người mới bắt đầu kinh doanh riêng và tranh thủ làm tài xế vào ban đêm. Khả năng tạo ra nguồn thu nhập phụ đến từ những vụ đầu tư lớn nhất của bạn như ô tô, nhà cửa, bản thân hay giáo dục đào tạo. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong kỷ nguyên thông tin. Các dịch vụ như TaskRabbit hay HourlyNerd ngày nay cho phép mọi người sử dụng kỹ năng của mình để giúp những người sẵn lòng trả tiền cho các kiến thức chuyên môn thay vì phải tới Kelly Services, công ty tư vấn hay qua các quy trình khác chính thống hơn. Ở lĩnh vực bất động sản, WeWork, Grind và các tiện ích làm việc cộng tác khác đã thay đổi hoàn toàn phương thức mà các nhà khởi nghiệp thường nghĩ đến khi tìm kiếm vị thế để bắt đầu công việc kinh doanh.

42 1099 ám chỉ người lao động hành nghề tự do, hay còn gọi là nhân viên 1099, được đặt tên theo hồ sơ báo cáo thu nhập của Sở Thuế vụ Mỹ. (ND)

... khi chúng ta dần tiến tới một “nền kinh tế 1099” với số lượng người dân thành phố được coi là những “nhà khởi nghiệp” hoặc “người tự làm chủ” ngày càng tăng, đóng nhiều vai trò khác nhau trên cương vị người lao động hành nghề tự do để kiếm sống, thì đó cũng là lúc những dịch vụ này mang lại nguồn thu nhập cần thiết để giảm bớt mức chênh lệch trong xã hội.

Vậy thế giới mới này đã ảnh hưởng thế nào tới ngành kinh doanh của chúng ta? Điều gì đã xảy đến với các chủ hãng taxi, công ty điện thoại, chủ thuê nhà và các dịch vụ tạm thời khác? Câu trả lời là tùy từng trường hợp. Cấu trúc điều tiết của từng thành phố và các yếu tố định hình thị trường phức tạp sẽ tạo ra các đặc trưng riêng biệt. Lấy ví dụ như thị trường taxi. Bề ngoài, thị trường taxi của Los Angeles và DC. nhìn có vẻ giống nhau, nhưng trên thực tế, chúng lại khác nhau hoàn toàn. Los Angeles có 2.300 chiếc taxi được cấp phép ở thành phố có 3,8 triệu dân, trải rộng trên toàn khu vực 1.305km vuông. Washington, DC. có khoảng 6.500 chiếc trong thành phố 630.000 dân trên tổng số 171km vuông. Chỉ riêng việc sử dụng đất đai cũng dẫn đến mô hình tiêu dùng rất khác so với dịch vụ xe thuê như taxi hay limousine. 85% các chuyến taxi ở Los Angeles được thực hiện qua điều phối, có nghĩa là mọi người thà gọi điện đặt taxi còn hơn là đứng vẫy đợi. Ở Washington, DC. thì ngược lại. DC. là thành phố “vẫy gọi”; hơn 90% chuyến taxi diễn ra theo phương thức bắt xe truyền thống. Los Angeles đặt mức tối đa chỉ có 2.300 xe trong thành phố và rất nhiều công ty taxi nhỏ ưa thích định mức này bởi họ cảm thấy giấy phép taxi nên là có giới hạn, và do đó, rất có giá trị. Nhưng trong thế giới mới, các dịch vụ khác sẽ được sinh ra để đáp ứng các nhu cầu và những hãng taxi nhỏ đó sẽ thấy rằng họ đã sai. Ở DC., hệ thống có đặc trưng mềm mỏng hơn và nguồn cung giấy phép thường được mở theo định kỳ để ai cũng có thể đăng ký giấy phép theo nhu cầu.

Khi Uber, Lyft, và các hãng khác – được biết tới với vai trò các nhà cung cấp mạng lưới vận tải (Transportation Network Carrier – TNC) – cùng đặt chân vào hai thành phố này, họ đã nhận được các kết quả khác nhau. Ở Los Angeles khoảng đầu năm 2015, vào các giờ cao điểm, chỉ riêng Uber đã có hơn 5.000 xe trên đường (và còn tiếp tục tăng lên), trong khi đó ngành taxi vẫn giậm chân tại chỗ với 2.300 giấy phép và không thể điều chỉnh số phương tiện để đáp ứng nhu cầu. Ở DC., nơi có môi trường đông đúc và hệ thống quản lý nới lỏng nhằm tạo điều kiện linh hoạt hơn cho ngành công nghiệp taxi, Uber chỉ có 2.000 xe trên đường tại thời điểm nào đó so với khoảng 5.000 xe taxi được cấp phép. Tuy nhiên, TNC không được phép, và mô hình kinh doanh của họ cũng không phù hợp, bắt khách vẫy xe trên đường, trong khi đây lại là một phần quan trọng của hoạt động kinh doanh taxi tại Washington. Tới nay, vài hãng taxi ở DC. đã có những năm tháng tuyệt vời trong suốt một thập kỷ và tình hình ngược lại ở Los Angeles. Do đó, liệu có phải Uber đã phá hủy ngành công nghiệp taxi hay chính phương thức hoạch định theo định hướng tự động kết hợp với sự kiểm soát chặt chẽ từ chính quyền đã dẫn đến kết quả này?

Ở Washington, DC., chính quyền và ngành công nghiệp taxi đã cùng nhau tạo ra mối quan hệ hợp tác nhà nước-tư nhân cho 120 hãng taxi nhằm vận hành như một thực thể ảo với cấu trúc quản lý linh động hơn.

Ngành công nghiệp taxi trong địa giới thành phố Washington, DC. có giá trị tầm 240 triệu đô-la. Chỉ riêng Uber (không tính Lyft) đã mang lại khoảng 150 triệu đô-la thu nhập trong khu vực. Nếu chúng ta coi hai phần ba chuyến đi của họ (tương đương với khoảng 100 triệu đô-la) nằm trong giới hạn thành phố, điều đó có nghĩa là toàn bộ thị trường đã tăng trưởng vào khoảng 76 triệu đô-la! Dù ngành taxi đã chịu tổn hại nặng nề dưới tay Uber và Lyft ở một số thị trường, câu chuyện này vẫn có nhiều sắc thái hơn hẳn những gì chúng ta nhận định. Có một điều chắc chắn rằng: Các công ty cung cấp mạng lưới vận tải đang phát triển thị trường giao thông mặt đất, đặc biệt là ở các khu vực dân cư nơi mọi người chưa từng, hoặc không thể, tiếp cận dịch vụ taxi. Tôi tin rằng những khu vực như San Francisco là bằng chứng rõ ràng cho ý tưởng này, nơi thị trường taxi có giá trị 140 triệu đô-la và con số mới nhất của Uber là gần 500 triệu đô-la. Trong khi đó, ở Los Angeles, ngành taxi sẽ không thể sống sót trong thế giới mới trừ khi có thể tạo được một sân chơi bình đẳng từ lập trường quản lý, cho phép sự linh hoạt về giá cả và bỏ đi giới hạn cấp phép taxi. Ở Washington, DC., chính quyền và ngành công nghiệp taxi đã cùng nhau tạo ra mối quan hệ hợp tác nhà nước-tư nhân cho 120 hãng taxi cùng vận hành như một thực thể ảo với cấu trúc quản lý linh động hơn. Cấu trúc hợp tác này cho phép ngành đặt ra các mức giá có thể điều chỉnh nhằm phản ứng lại với các đối thủ cạnh tranh, trong khi việc cùng vận hành một nền tảng công nghệ và phương thức marketing chung cho thấy sự thống nhất trong mắt người tiêu dùng. Nếu thiết lập thành công khung kết cấu này, tôi dự đoán ngành công nghiệp taxi ở DC. sẽ không chỉ ổn định bền vững mà còn có thể phát triển hơn nữa thay vì thu hẹp trong tương lai.

Theo thời gian, tôi tin rằng một loạt lựa chọn kiểu củ cà rốt và cây gậy sẽ được sử dụng để khuyến khích đồng thời thúc giục cả các hãng taxi và TNC.

Theo thời gian, tôi tin rằng một loạt lựa chọn kiểu củ cà rốt và cây gậy43 sẽ được sử dụng để khuyến khích đồng thời thúc giục cả các hãng taxi và TNC. Những dạng kiểm soát này khuyến khích các hãng taxi nhập về các loại phương tiện dành cho cả người khuyết tật và triển khai ứng dụng toàn thành phố để điều xe liên hãng, có lợi với cả tài xế lẫn khách hàng. Hiện tại, khi TNC đã chứng tỏ được tính hữu hiệu của mảng gọi xe điện tử, tôi nghĩ nếu ngành công nghiệp taxi có cấu trúc điều chỉnh hợp lý, họ có thể dành lại một phần thị trường trong dịch vụ kiểu mới. Họ cũng có thể hợp tác với chính phủ để cung cấp cả các dịch vụ như paratransit – dịch vụ giao thông vận tải dành cho người khuyết tật – với chi phí thường vượt ngoài tầm kiểm soát và đe dọa tới nguồn ngân sách vận hành của nhiều hệ thống giao thông công cộng. Đối với cả ngành công nghiệp taxi và chính phủ, điều tối quan trọng là cần nhìn vào những mặt tích cực khi TNC bước vào thị trường, hiểu được sức mạnh của họ và đánh giá thận trọng việc họ có thể thu được lợi ích gì từ sự đổi mới của mình.

43 Cây gậy và củ cà rốt là một kiểu chính sách ngoại giao trong quan hệ quốc tế, thường được dùng bởi các nước lớn mạnh nhằm làm thay đổi hành vi của các nước nhỏ hơn. “Cây gậy” tượng trưng cho sự đe dọa trừng phạt, “củ cà rốt” tượng trưng cho quyền lợi hay phần thưởng. (BTV)

Đối mặt với chuỗi đổ vỡ này, chính quyền thành phố thường phải vật lộn để nắm được cách thức quản lý hiệu quả các dịch vụ mới, đặc biệt là khi họ nhận ra mình đang bị nêm chặt giữa những người tiêu dùng ủng hộ bên ngoài và liên minh các ngành công nghiệp thâm căn cố đế đầy tính chính trị. Thêm vào đó, chính quyền thường thấy họ phải chịu thiệt thòi về mặt tài chính trong ngành kinh doanh theo mô hình Internet, do đó, họ sẽ thấy áp lực nặng nề khi phải thúc đẩy các nhóm ngành kinh doanh kiểu cũ thông qua việc cắt giảm các khoản thuế khách sạn, cấp phép taxi hay phí xây dựng trung tâm hội nghị. Về mảng giao thông vận tải, chúng ta cũng chứng kiến hai kiểu phản ứng đặc trưng của chính quyền:

Kiểu giải quyết phổ biến là yêu cầu ngưng vận hành theo lệnh của tòa án, trong đó nhà chức trách tạo ra hoặc gắn bó với thứ ngôn ngữ chính sách mặc định để cấm một ứng dụng hoặc nền tảng nào đó (xem ví dụ về Haystack ở Chương 6).

Kiểu đợi-và-xem, trong đó các nhà chức trách và các nhà hoạch định chính sách quan sát tiến trình phát triển của một mô hình kinh doanh mới và dành một khoảng thời gian thí điểm thực tế trước khi quay về với chiến lược cũ hoặc áp dụng chính sách mới để bắt kịp với công nghệ mới và hướng theo nhu cầu, sở thích của người tiêu dùng. Rahm Emanuel đã làm điều này với TNC ở Chicago. Chiến thuật này thường đi kèm với sự bảo hộ nhất định để bảo vệ các ngành công nghiệp sẵn có.

Về phía tư nhân, các công ty thường áp dụng một trong ba cách tiếp cận sau:

Họ lờ đi các đạo luật và khung quản lý sẵn có, xây dựng nền tảng khách hàng và người dùng vững mạnh để tự bảo vệ mình (cùng nguồn lực tài chính đủ mạnh để chống lại khiếu kiện của thành phố) và triển khai dịch vụ bất kể những chính sách hạn chế hoạt động, nộp phạt cho các nhà thầu nếu cần thiết.

Các công ty làm việc chặt chẽ với thành phố để thiết lập chính sách hoặc chương trình phù hợp với khung quản lý và luật định tồn tại, quá trình này thường tốn rất nhiều thời gian.

Công ty gặp gỡ chính quyền, giải thích mục đích, tiến hành và sau đó hợp tác với thành phố để tạo ra môi trường quản lý có tiềm năng thành công, dù trước mặt nó có thể hoạt động bất hợp pháp hay nằm ngoài khung hệ thống đang tồn tại (như Zipcar đã làm.)

Hiệu ứng Uber

Từ năm 2011, Uber đã nổi lên như một hình mẫu về khởi nghiệp linh hoạt, bất chấp quy định ở Mỹ (và dần dần là trên cả thế giới). Được thành lập vào năm 2009 như một ứng dụng điều phối ô tô đen44 với giao diện đơn giản cung cấp cho khách hàng thông tin về vị trí địa lý của phương tiện đang trên đường tới đón họ, Uber đã thay đổi dần theo thời gian để trở thành một nền tảng với nhiều lựa chọn giao thông đường bộ dành cho khách hàng, tùy chỉnh cho phù hợp với vị trí địa lý, luật lệ và các yếu tố liên quan khác của từng thành phố. Khi Uber phát triển, họ mở rộng từ dịch vụ ô tô đen tới SUV, rồi cả taxi như một cách để ngăn chặn phản ứng từ ngành công nghiệp này và hòa vào xu hướng chính, nhờ đó giảm thiểu chi phí kinh doanh trong khi vẫn thu phí 2 đô-la cho mỗi lượt kết nối ô tô với khách hàng.

44 Dịch vụ xe đưa đón ban đầu của Uber với dòng xe sơn đen. (ND)

Khi bắt đầu xuất hiện, Uber đã làm thay đổi hoàn toàn khung vận hành của chính phủcông ty khởi nghiệp.

Khi bắt đầu xuất hiện, Uber đã làm thay đổi hoàn toàn khung vận hành của chính phủcông ty khởi nghiệp. Chính phủ thường là đối tượng được tiếp cận và xin cấp phép để bắt đầu công việc kinh doanh nào đó. Họ cũng thường mất nhiều thời gian để suy tính xem có nên cho phép hay không, và cho phép với các thông số ra sao. Đây có thể là một quá trình dài và gian khó đối với bất kỳ công ty nào ở khối tư nhân trong hoàn cảnh các nhà đầu tư thiếu kiên nhẫn đang nhìn chằm chằm vào họ. Tôi đã gặp rất nhiều khó khăn để có thể khiến chính quyền hiểu được rằng Zipcar không phải là dịch vụ “cho thuê xe” và nếu chúng tôi phải chịu mức phí phụ thu là 9 đô-la cho việc đỗ xe ở trung tâm hội nghị trong khi giá thuê xe chỉ là 8 đô-la mỗi giờ, dịch vụ này sẽ không thể tồn tại. Như vậy, chúng tôi không thể vận hành và giúp chính phủ kêu gọi người dân rời khỏi thứ phương tiện chỉ-dành-cho-một-người của họ, hoặc thậm chí là bán xe. Tại Zipcar, chúng tôi triển khai dịch vụ và kêu gọi sự nhân nhượng của chính quyền, cuối cùng chính quyền ở từng thành phố đã lần lượt thêm vào loại hình giấy phép kinh doanh “ô tô chia sẻ”, đồng thời cũng nhận ra rằng các hoạt động thương mại có thể diễn ra trên đường lái xe về nhà của mọi người – một cuộc vật lộn tương tự như những gì Airbnb phải đối mặt ở dạng cho thuê thương mại những phòng ngủ dư thừa ở nhà riêng. Không như Zipcar vẫn có hơi hướng của mô hình cho thuê xe truyền thống, nhưng lại bị ngành công nghiệp này tảng lờ và coi là vô hại, Uber lại đối đầu với ngành taxi, vốn là một ngành kinh doanh do chính phủ kiểm soát chặt chẽ ở hầu hết các thành phố. Điều này kết hợp với mô hình sở hữu ít tài sản (asset-light model)45 của TNC trong thời gian kỷ lục bằng cách sử dụng tài sản cá nhân của người lái xe (Zipcar phải mua và thuê xe), sự phát triển của Uber đã dẫn đến một trận chiến gay gắt. Thay vì chịu thua, Uber đã tăng hạng mục đầu tư và sẵn sàng vận hành bất hợp pháp nếu cần thiết, sử dụng áp lực từ công chúng và sự ủng hộ của người dùng, kết hợp cùng các chính trị gia muốn được coi là có tư tưởng đổi mới, hệt như các chiến binh trong trận chiến giành thắng lợi trị giá hơn 40 tỷ đô-la. Đây là một chiến lược kinh doanh khá sáng suốt nếu bạn thử nghĩ về nó.

45 Công ty đi theo mô hình sở hữu ít tài sản thường có số tài sản ít hơn so với quy mô hoạt động kinh doanh. Đây là chiến lược kinh doanh giúp công ty có thể tập trung đầu tư vào chuyên môn và thu được lợi nhuận tốt nhất cho các nhà đầu tư. (BTV)

Khi TNC bắt đầu trở nên thông dụng thì tôi lại đang là Giám đốc Sở Giao thông Vận tải Chicago. Thị trưởng Emanuel quyết định áp dụng lối tiếp cận đợi-và-xem, để Uber, Lyft và Sidecar cùng lúc vận hành thay vì ban lệnh cấm như San Francisco và các thành phố khác đã làm vào năm 2011. Ngài thị trưởng muốn để công chúng quyết định xem hình thức nào có hiệu quả trước khi đưa ra chiến lược kiểm soát. Tôi rất tán thành cách tiếp cận này bởi bạn không thể bóp nghẹt sự đổi mới bằng một khung điều tiết đã lỗi thời, tồn tại từ trước khi thế giới thay đổi trong suốt 10 đến 15 năm qua. Có thể hiểu được điều này đã gây ra làn sóng phẫn nộ tại các công ty taxi, những người sở hữu biểu tượng taxi hoặc có giấy phép hoạt động, những người chỉ nhìn vào giá trị của những gì họ sở hữu.

Sự cân bằng quyền lực giữa chính phủ và các công ty tư nhân đã thay đổi mạnh mẽ trong vài năm qua và công nghệ kỹ thuật là nhân tố đứng đằng sau những biến đổi đó. Ví dụ, chính phủ có thể nói với Uber rằng họ không thể hoạt động ở sân bay và đón khách, nhưng về mặt thực tiễn mà nói, khi các xe tư nhân đến đón khách vốn không có dấu hiệu đặc trưng để nhận biết, hay sử dụng điện thoại thông minh để điều phối và giao tiếp, thì làm sao bạn có thể phân biệt được Uber với các chuyến xe đưa đón cá nhân hằng ngày để có thể áp dụng chính sách? Làm sao chính phủ có thể thi hành luật cấm đối với Airbnb hay VRBO, dịch vụ giúp mọi người có thể thu được chút phí khi cho người khác ở trong nhà họ? Đặc biệt là giờ đây, khi kế sinh nhai của nhiều người lại phụ thuộc vào các công nghệ này thì kiểu cưỡng chế này sẽ không vững bền về mặt chính trị. Trên thực tế, bất kỳ mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng trung tâm giao dịch nào trong số này đều có thể bị đóng cửa vì vô số lý do như không trả thuế, phá vỡ quy tắc và luật định, vấn ngại về an toàn, hoặc vi phạm luật lao động. Một số hoặc thậm chí tất cả số này đều có thể đe dọa tới nền kinh tế chia sẻ và một vài công ty mạng ngang hàng đã bị đóng cửa như LimeWire vì chia sẻ tệp hồ sơ, hoặc Aereo vì chia sẻ tín hiệu truyền hình và cáp. Trong cả hai trường hợp, tòa án đã buộc các công ty này phải đóng cửa sau một cuộc tranh luận dài về pháp luật. Điều này có thể xảy đến với Uber nếu chính quyền quyết định rằng “đối tác lái xe” của họ thực ra là “nhân viên lái xe”. Đây cũng là rủi ro bạn phải đối mặt khi bắt đầu một mô hình kinh doanh mới và Uber đang đánh cược rằng họ sẽ làm được cho đến khi bản thân các lái xe không còn là một nhân tố trong mô hình kinh doanh, bất chấp hậu quả ra sao.

Hướng tới mô hình cộng tác nhà nước-tư nhân mới

Có rất nhiều điều thú vị về hoạch định đô thị và giao thông vận tải, từ các cửa hàng bán đồ ăn tạm thời và không gian công cộng, tới việc xử phạt tự động vi phạm giao thông, các đường xe đạp được bảo vệ, các không gian công cộng mới bên bờ sông, xe đạp chia sẻ, các dịch TNC, vv... ở các thành phố ngày nay. Hãy nhìn vào danh sách này và tự hỏi xem điểm chung ở đây là gì. Tôi có thể đoan chắc rằng chúng ta không thể chứng kiến bất cứ sự tiến bộ nào trong các lĩnh vực kể trên nếu thiếu vắng sự cộng tác tích cực giữa nhà nước và tư nhân ở mức độ nào đó. Nhờ mô hình “đô thị hóa theo chiến thuật”, các cư dân ở khối tư nhân đã tự nhận lấy trách nhiệm cải thiện không gian công cộng được “kiểm soát” bởi chính phủ qua việc sơn vẽ đường xe đạp riêng, xây dựng vườn cộng đồng, hay vẽ các bức tranh tường đẹp đẽ. Ngoài ra, chính phủ còn có thể là đối tượng đi đầu trong các sáng kiến, mở lối cho các công ty tư nhân theo sau, như với dự án Divvy và Capital Bikeshare. Trong nhiều ví dụ khác, các công ty tư nhân lại nắm vai trò lãnh đạo để thay đổi thành phố. Zipcar và Car2go đã rất tích cực hướng chính phủ tới các chính sách mới chủ động dành cho ô tô chia sẻ.

Tôi nhận thấy chính phủ và khu vực tư nhân ngày càng biết tận dụng điểm mạnh của mình thay vì dùng mánh khóe để kiểm soát toàn bộ cuộc chơi.

Các thành phố khác nhau đòi hỏi mô hình và hệ thống luật định khác nhau. Ví dụ, chương trình Make Way for People ở Chicago đã tạo điều kiện cho việc xây dựng các không gian công cộng cải tiến và loại bỏ băng dính đỏ46 cho các khu vực dịch vụ đặc biệt (Special Service Area – SSA),47 tương tự như khu vực cải thiện kinh tế (Business Improvement District – BID) ở các thành phố khác, xây dựng không gian công cộng với chi phí thấp trên toàn thành phố. CDOT đã nghĩ ra sáng kiến để tăng thu nhập từ bãi đỗ xe thay vì đánh mất nó, vốn rất quan trọng trong một thành phố với các điểm đỗ nằm trong hợp đồng cho thuê kéo dài 75 năm với Morgan Stanley. Đồng thời Sở còn giúp các SSA trong việc thiết kế trang web cùng quy trình cấp phép, cũng như thu hút thêm sự tham gia của cộng đồng. Các BID đã trở thành một phần không thể thiếu trong công thức kết nối nhà nước với tư nhân.

46 Ý chỉ thói quan liêu (nhất là trong công tác dân sự) với những thủ tục hành chính phức tạp. (BTV)

47 http://wwwcityofchicagoorgcityendeptsdcdsupp_infospecial_service_areassaprogramhtml/. (TG)

Trên thực tế, chương trình Make Way for People đã rất thành công với SSA ở Chicago và có tiếng trong công chúng tới mức CDOT đã kêu gọi các bản đề xuất để một tổ chức phi lợi nhuận làm việc với các đối tác tư nhân nhằm kích hoạt tất cả 65 không gian quảng trường mà CDOT sở hữu. Bản dự án yêu cầu kích hoạt hóa những không gian này trên khắp Chicago bằng nghệ thuật công cộng, thương mại địa phương, tiện nghi số bao gồm Wi-fi và màn hình thông tin lớn, các buổi hòa nhạc ở Công viên Millenium và các buổi phát thanh dịch vụ công cộng khác. Chương trình cuối cùng đã khởi động vào năm 2015 dưới sự lãnh đạo của Luann Hamilton cùng Janet Attarian ở CDOT.

Tôi nhận thấy chính phủ và khu vực tư nhân ngày càng biết tận dụng điểm mạnh của mình thay vì dùng mánh khóe để kiểm soát toàn bộ cuộc chơi. Tính khiêm nhường cùng ý thức về điểm mạnh và điểm yếu của đối phương là chìa khóa cho bất kỳ sự cộng tác nhà nước-tư nhân nào. Đó cũng là yếu tố mấu chốt để các thành phố tiếp tục là nơi thử nghiệm các chính sách cải tiến mới, không chỉ trong giao thông vận tải và không gian công cộng, mà còn trong cả kinh doanh.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.