Các câu chuyện trong cuốn sách được kết nối bởi những yếu tố chung nhất định như: khởi nghiệp xã hội trong môi trường nhà nước và tư nhân, quản lý cấp tiến, sự hợp tác giữa nhà nước và tư nhân, vv.... Nhưng làm sao để những nguyên tắc này và các bài học trong đó có thể được ứng dụng thực tế hoặc phổ biến trong tương lai cùng sự đổ vỡ của các thành phố? Theo tôi, câu trả lời là: Chúng ta cần phải bắt tay tiến hành những hoạt động chưa từng có tiền lệ một cách nhanh chóng, nếu các cơ quan nhà nước vẫn muốn duy trì vị thế của mình trước tốc độ thay đổi chóng mặt đang diễn ra trong môi trường giàu công nghệ hiện nay. Đặc biệt, các nhà lãnh đạo chính phủ cần phải thay đổi bản thân và bộ máy thiết lập chính sách của mình để có thể đóng vai trò thỏa đáng trong việc định hình thay đổi. Nếu họ thành công, chúng ta sẽ ở vị trí thuận lợi hơn nhiều để khối nhà nước và tư nhân cùng hợp tác xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn trong thành phố.
Tôi muốn kết thúc cuốn sách này bằng một thảo luận mở rộng hơn về những thử thách và cơ hội lớn nhất mà các thành phố có thể phải đối mặt trong những thập kỷ tới và làm sao chúng ta có thể nắm bắt những cơ hội này thật nhanh chóng nhằm xây dựng thành phố mà chúng ta mong muốn. Tôi cũng muốn đưa ra suy đoán, có lẽ là có phần tích cực, về việc những xu hướng tôi đã nhắc tới sẽ diễn ra thế nào ở các thành phố trong 5 đến 25 năm tới.
Để mường tượng ra được tương lai này, tôi muốn nhấn mạnh tầm quan trọng trong việc nhìn ra các hệ quả của những thay đổi này vượt ra ngoài giới hạn của ngành giao thông vận tải. Dù phân tích qua lăng kính lịch sử hay phóng chiếu tương lai, giao thông vận tải ngày nay đã vượt xa hành động đơn giản là di chuyển từ điểm A đến B với tốc độ X. Rất nhiều thử thách trong giao thông mà chúng ta gặp phải hiện nay có thể quy cho phần lớn sai lầm trong khâu hoạch định sử dụng đất đai và xây dựng ở Mỹ trong suốt thế XX và sau đó được du nhập ra toàn thế giới. Những quyết định đó đã dịch chuyển nơi làm việc và các hoạt động thường ngày của chúng ta ra khỏi nơi cư trú và cuộc sống gia đình. Theo thời gian, hệ thống giao thông và các không gian công cộng đã phản ánh lại giá trị cùng khát vọng xã hội và trên nhiều phương diện, cả hai đều thể hiện và định hình giá trị cho các thế hệ tương lai của chúng ta.
Cách chúng ta định hình khu dân cư và hệ thống giao thông tương lai sẽ có tác động to lớn tới biến đổi khí hậu, tới sự dịch chuyển kinh tế xã hội và tới sức khỏe cộng đồng. Thế giới đang thay đổi một cách chóng mặt và dù bạn có nói gì về năng lượng, dịch vụ chăm sóc sức khỏe hoặc khí hậu thì diễn tiến toàn cảnh này đang ngày càng tăng nhanh tới mức chúng ta thậm chí còn chưa kịp bắt đầu dự đoán tương lai.
Các thách thức và cơ hội mà chúng ta phải đối mặt trong thành phố tương lai không chỉ là những gì hết sức hiển nhiên như sự xuất hiện của phương tiện công nghệ cao, ứng dụng hay thậm chí là giao thông truyền thống. Cách chúng ta định hình khu dân cư và hệ thống giao thông trong tương lai sẽ có tác động to lớn tới biến đổi khí hậu, tới sự dịch chuyển kinh tế xã hội và tới sức khỏe cộng đồng. Thế giới đang thay đổi một cách chóng mặt và dù bạn có nói gì về năng lượng, dịch vụ chăm sóc sức khỏe hoặc khí hậu thì diễn tiến toàn cảnh đang ngày càng tăng nhanh tới mức chúng ta thậm chí còn chưa kịp bắt đầu dự đoán tương lai. Đó là lý do tại sao kim chỉ nam của chúng ta không thể chỉ là về công nghệ hoặc vì công nghệ đơn thuần. Thay vào đó, chúng ta cần sử dụng đà phát triển công nghệ như một sức mạnh giúp tạo ra các không gian dành cho sinh hoạt cộng đồng.
Khi dự đoán những thay đổi ở các thành phố, chúng ta cần đặt những thay đổi công nghệ trong bối cảnh tăng trưởng dân số ồ ạt, biến đổi khí hậu và sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên chưa được kiểm chứng. Đây không còn là những phỏng định tại thời điểm này, vấn đề chỉ là ở chừng nào và nhanh tới mức nào. Do đó, nếu cảm thấy khá chắc chắn về dự đoán đô thị hóa, cùng việc có thêm 2 tỷ người trên thế giới tính tới năm 2050, chúng ta sẽ cần nhìn một cách tổng thể xem các thành phố và hệ thống của họ sẽ thế nào tới năm 2020, 2040 và hơn nữa. Dĩ nhiên, có rất nhiều điều chúng ta không biết hay những cải tiến cùng mô hình kinh doanh mới chúng ta chưa nhận thức được, chẳng hạn như sinh tổng hợp, thực tế ảo, ảnh toàn ký,57 công nghệ in ba chiều (3D), in thực phẩm và trí tuệ nhân tạo. Tất cả những cải tiến này đều sẽ có tác động sâu sắc tới cách sống, làm việc và vui chơi của con người trong tương lai, cũng như lượng thời gian chúng ta dành cho các hoạt động này. Dù điều này sẽ làm tăng thêm độ bất định, nhưng nó cũng khiến chúng ta có thêm hy vọng rằng mình không chỉ có khả năng tạo ra thay đổi thật nhanh, mà sự kết hợp giữa con người và sức mạnh máy tính đơn thuần có thể tạo ra những tiến bộ mang tính then chốt cho một tương lai tươi sáng.
57 Phương pháp và kỹ thuật chụp và tái dựng hình ảnh ba chiều của vật thể. (ND)
Mới chỉ có vài cuộc thảo luận chung khi nhìn vào xu hướng công nghệ ở các lĩnh vực chính yếu của sự đổ vỡ tiềm tàng, như tài nguyên có thể tái tạo được, hệ thống nuôi trồng kết hợp thủy sản – thủy canh trong đô thị, sản xuất thực phẩm theo chiều dọc, công nghệ in sản phẩm 3D tại địa phương, giáo dục trực tuyến hay tự động hóa các công việc và nhiệm vụ lao động chân tay của con người. Chúng ta có thể nhận thấy luôn xuất hiện những xu hướng không ngừng nhằm làm tăng hiệu suất một cách đáng kể, phi tập trung hóa sản xuất và giảm thiểu dấu chân carbon58. Những chủ đề này xứng đáng được bàn tới trong các cuốn sách riêng, hoặc ít nhất là các chương riêng, nhưng hãy cùng nghĩ rộng hơn một chút. Các xu hướng này kết hợp cùng nhau sẽ giúp giảm bớt sự tập trung hóa vào việc sản xuất đồ dùng, thực phẩm và năng lượng, giảm tải việc vận chuyển và tạo điều kiện cho đầu tư địa phương, thậm chí có thể là tự cung tự cấp nhiều hơn.
58 Đại lượng thể hiện tác động xấu của con người tới môi trường, được tính bằng một đơn vị thể tích khí CO2 trong một đơn vị thời gian. (ND)
Vậy cuộc sống của chúng ta sẽ như thế nào trong năm 2030? 2050? Sau khi lắng nghe và nói chuyện với rất nhiều nhà dự đoán tương lai, nhà kinh tế, nhà lý luận cùng các nhà hoạch định đô thị, tôi tin rằng cuộc sống sẽ thay đổi theo từng ngày và có lẽ sẽ đầy đủ, vui vẻ hơn nhiều. Việc sản xuất “vật” rất có thể sẽ được phi tập trung hóa tại gia đình và cộng đồng nhờ công nghệ in 3D của mạch đồ kỹ thuật dựa trên điện toán đám mây với nguyên vật liệu thô được sản xuất tại địa phương. Con người sẽ không còn lái xe trong thành phố, nhờ đó mọi hình thức giao thông đều trở nên an toàn hơn, đặc biệt là đi bộ và đạp xe, với nhiều không gian cho phép hơn trên đường phố. Điều này sẽ làm thay đổi vĩnh viễn văn hóa ô tô của chúng ta thông qua việc xóa bỏ định hình giới tính cho ô tô khi nó đang dần hóa thành một chiếc kén với giao diện công nghệ, ít ra là ở những vùng đô thị đông đúc. Cùng lúc đó, năng lượng sẽ chuyển dịch từ mô hình dịch vụ truyền thống hiện nay, với hình thức sản xuất và phân bố tập trung, sang dạng sản xuất năng lượng có khả năng tái tạo, phi tập trung, đặc biệt là nhiên liệu mặt trời và gió. Pin cho phép trữ nhiên liệu lúc thấp điểm và đáp ứng nhu cầu lúc cao điểm thông qua hệ thống lưới điện ở từng khu dân cư. Điều này giúp hạ thấp chi phí nhiên liệu gần như bằng 0 và làm đảo lộn các ngành công nghiệp bảo thủ, rất nhiều trong số đó chính là tác nhân gây ra biến đổi khí hậu. Phần lớn các chuyến công tác đường dài rồi cũng sẽ bị thay thế bởi các cuộc họp điện tử sử dụng công nghệ thực tế ảo và ảnh toàn ký. Các công nghệ này có thể đặt chúng ta tại một phòng hội thảo hoặc một sân khấu, thậm chí ngay cả khi chúng ta đang ngồi trên ghế sô-pha chỉ với một ống nghe hoặc chiếc kính áp tròng nối mạng.
Tại sao tôi lại tự tin đưa ra những dự đoán như vậy? Bởi vì các phiên bản thử nghiệm của những đổi mới này đã bắt đầu nhanh chóng tạo ra những tác động và rất nhiều trong số đó đang dần tích hợp vào cuộc sống thường nhật của chúng ta. Ví dụ, năng lượng là vấn đề vô cùng quan trọng trong hiệu suất giao thông và giảm thiểu biến đối khí hậu. Chúng ta đều thấy các nguồn năng lượng có thể tái tạo được thường nhận được nhiều đầu tư hơn hẳn ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch truyền thống. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) hiện ước tính năng lượng mặt trời sẽ trở thành nguồn năng lượng đơn lẻ lớn nhất tính tới năm 2050. Chính phủ Na Uy và quỹ đầu tư quốc gia Na Uy đã công bố rút 900 tỷ đô-la khỏi việc đầu tư cho nhiên liệu hóa thạch. Đây sẽ là một chỉ dẫn lớn trong tương lai.
Khi nền kinh tế của chúng ta đi từ thời kỳ công nghiệp tới hậu công nghiệp và tới thời đại thông tin, những công việc quen thuộc ở hiện tại sẽ dần biến đổi khi tự động hóa dần thay thế các công việc chân tay và thậm chí là một số các công việc bậc cao hơn. Chúng ta đã thấy số lượng người làm việc bán thời gian tăng gấp đôi trong 10 năm qua khi “nền kinh tế 1099” nổi lên với cả mặt tốt và xấu tương đương nhau trên hầu hết mọi phương diện.
Nếu chi phí nhiên liệu giảm đi (hoặc thậm chí là miễn phí) bởi năng lượng tự sinh và có thể tái tạo được, nếu chi phí giao thông đường bộ giảm đáng kể nhờ công nghệ V2V và tự động hóa kết hợp với mô hình sử dụng chia sẻ, nếu chi phí dành cho các sản phẩm tiêu dùng cũng được hạ thấp nhờ công nghệ in 3D và tái sử dụng, nếu chúng ta có thể di chuyển tới bất kỳ đâu theo nhu cầu bằng công nghệ thực tế ảo và nếu các máy tính đều được tự động hóa để thực hiện nhiệm vụ chân tay trong cuộc sống hằng ngày, dịch vụ Wi-fi miễn phí khắp thành phố, vậy thì chúng ta thực sự cần bao nhiêu tiền? Câu trả lời là không tốn kém nhiều lắm và thậm chí còn có khả năng giảm đi đáng kể. Đầu tiên, chúng ta cần một mái nhà che mưa nắng và đương nhiên là thực phẩm cùng nước uống. Ngoài đó ra là vấn đề của sự xa hoa. Trong khung hệ thống mới này, một khi mô hình tư hữu bị dẹp bỏ đồng thời hình thức sản xuất truyền thống trở nên cá nhân hóa, “mọi thứ” không nhất nhiết phải được đi kèm với “giá cả” và có lẽ được đổi chác tự do hoặc chia sẻ trong cộng đồng. Những gì chúng ta hiện đang khao khát sẽ có ít giá trị nội tại hơn trong tương lai và do vậy, chúng sẽ không thể là thước đo để đánh giá con người được nữa. Việc định nghĩa lại tầm quan trọng của sự giàu có và tài sản là cơ hội lớn trong nỗ lực hướng tới bình đẳng kinh tế.
Thật dễ dàng khi nhìn nhận tương lai như một hệ sinh thái công nghệ khó cưỡng, phức tạp, khó kiểm soát và khó hiểu. Tôi không nói rằng điều này không thể xảy ra, đặc biệt là khi chúng ta không hiểu rõ được các vấn đề như biến đổi khí hậu, nhưng tôi cũng nhìn thấy một bức tranh tiềm năng khác – một cuộc sống đơn giản hơn.
Nếu chúng ta cộng dồn tất cả những thay đổi đề ra trong cuốn sách này, trước tiên là trên đường phố và liên quan tới cách chúng ta di chuyển, đồng thời ở khía cạnh rộng lớn hơn về thành phố tương lai, việc này mang tới điều gì? Thật dễ dàng khi nhìn nhận tương lai như một hệ sinh thái công nghệ khó cưỡng, phức tạp, khó kiểm soát và khó hiểu. Tôi không nói rằng điều này không thể xảy ra, đặc biệt là khi chúng ta không hiểu rõ được các vấn đề như biến đổi khi hậu, nhưng tôi cũng nhìn thấy một bức tranh tiềm năng khác – một cuộc sống đơn giản hơn. Chúng ta thường nghĩ rằng cuộc sống của ông cha mình nhìn chung đơn giản hơn chúng ta bây giờ. Không có gì phải nghi ngờ khi quãng đường di chuyển hằng ngày của họ ngắn hơn với tương tác thưa thớt hơn và không có ai phải quản lý nhiều tài khoản mạng xã hội như ngày nay. Cuộc sống có lẽ đơn giản hơn khi có ít sự lựa chọn và khả năng tiếp cận thông tin bị hạn chế hơn. Nhưng liệu chúng ta có hạnh phúc hơn không? Tôi không chắc về điều đó. Nhưng tôi chắc rằng ngày nay thú vị hơn với nhịp sống nhanh hơn, đôi khi là quá tải. Có vẻ như chúng ta đang tiến tới tương lai chỉ với nửa số công cụ cần thiết để định hình nó. Hiển nhiên, điều mỉa mai trong tất cả những thứ công nghệ và thông tin này là chúng ta có thể đi ngược thời đại đơn giản hơn rất nhiều. Tôi tin mạng lưới an toàn xã hội dạng liên kết ngang hàng sẽ dần xuất hiện theo thời gian, giúp chính phủ giảm bớt gánh nặng trong việc cung cấp các dịch vụ nhất định và cùng lúc mang lại ý nghĩa về cộng đồng mà chúng ta đã để mất trong suốt thế kỷ XX nhờ những con phố thân thiện với con người.
Một số câu hỏi tôi đưa ra không thể dễ tìm ra đáp án. Nhưng tồn tại sự bất định không có nghĩa là không có sơ đồ để quản lý và định hình tương lai.
Một số câu hỏi tôi đưa ra không thể dễ tìm ra đáp án. Nhưng tồn tại sự bất định không có nghĩa là không có sơ đồ để quản lý và định hình tương lai. Các nhà quản lý tốt luôn thích ứng được với những thay đổi trong môi trường xung quanh, đồng thời họ vẫn có thể tiếp tục sử dụng một công cụ đơn giản trong quản lý thay đổi khi giữ nguyên não trạng nửa-cốc-đầy.59 Tôi đã đảm nhiệm rất nhiều dự án trong suốt sự nghiệp của mình, dù không nắm rõ tất cả các cơ chế đầu tư tương lai, mô hình hay kết quả cuối cùng, nhưng mọi sự vẫn ổn. Cũng như những gì các tổ chức và cá nhân thành công đã từng làm từ khi loài người xuất hiện, chúng ta có thể ngồi lại với nhau và tìm ra cách giải quyết sáng tạo nhất. Chúng ta có thể sử dụng các chiến lược đã chứng minh được hiệu quả và áp dụng chúng vào một loạt các tình huống và cơ hội độc đáo ngày nay. Ở tầm vĩ mô, tôi nghĩ chúng ta cần thực hiện điều tương tự đối với thành phố của tương lai. Hãy nghĩ về nó như một dự án Trái đất, với vô số những phần rối rắm cần được chia nhỏ và chuyển thành các mốc có thể quản lý được, những cột mốc chúng ta cần hoàn thành vì thành phố và vì cuộc sống của chúng ta.
59 Nửa cốc nước có thể được nhìn ở con mắt lạc quan (nửa đầy) hay bi quan (nửa vơi). (ND)
Tôi hy vọng mình đã khơi gợi được tư duy nào đó về những gì chúng ta có thể phải đối mặt trong tương lai không xa và vai trò của bạn trong những biến đổi này. Bạn có thể là sự thay đổi, là kiến thức hay sức mạnh. Nếu có cảm nhận tốt hơn về định hướng chúng ta đang tiến tới, bạn có thể giải thoát bản thân khỏi nỗi sợ hãi về những gì chưa rõ ràng. Suy cho cùng, chẳng phải sự bất định vốn dĩ chính là điều khiến thành phố trở thành một nơi đầy say mê hay sao? Nếu bạn có thể chấp nhận được dòng entropy60 cố hữu của những thay đổi, bạn sẽ có nhiều cơ hội nắm bắt nó, không chỉ đi theo xu hướng mà còn có thể tạo dựng tương lai.
60 Entropy là đại lượng đo trạng thái mất cấu trúc, mất trật tự của hệ thống. (BTV)
Trong tương lai gần, các nhà khởi nghiệp xã hội trong các khu vực nhà nước và tư nhân cần cộng tác với nhau nhiều hơn nữa nhằm mang tới những thay đổi tích cực, hướng tới quyền lợi của người dân thay vì khai thác lợi nhuận cho riêng mình. Nếu họ làm vậy, tôi tin rằng sự đầu tư đó có thể mang lại những lợi ích kinh tế lớn hơn nhiều. Quan trọng hơn nữa, sẽ có những lợi ích của bộ ba cốt lõi61 cùng các tiến bộ xã hội thực sự từ trung hạn đến dài hạn. Sự biến đổi này cần phải nằm trong tay những người có đầu óc cởi mở, bớt giáo điều, nắm bắt được nhiều thông tin hơn, bớt kiểm soát không gian cá nhân mà thay vào đó là tập trung làm thỏa mãn người tiêu dùng kết hợp với các dịch vụ bớt vị kỷ. Chúng ta cũng cần nỗ lực hơn nữa để quảng bá các lợi ích này thông qua việc dành thời gian để cân đối động cơ của các bên liên quan. Điều này sẽ giúp nuôi dưỡng thành công và xây dựng mối hợp tác lâu bền. Nếu có được sự hợp tác này cùng các lợi ích đi kèm, chúng ta có thể tạo ra một nơi tốt hơn cho con trẻ. Giờ là lúc để chúng ta bứt phá khỏi khả năng và kỳ vọng của mình, nắm bắt những thay đổi đang diễn ra và có thêm dũng khí để tạo ra thay đổi đó vì lợi ích chung tốt đẹp hơn, cho dù đôi khi điều này được nhận định như một “thất bại” trong tầm nhìn ngắn hạn. Chỉ với lòng quả cảm dám chấp nhận rủi ro, chúng ta mới tận dụng được những gì tốt đẹp nhất của bản thân nhằm xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.
61 Bộ ba cốt lõi gồm con người, kinh tế và tự nhiên. (BTV)