Trong chương này tôi xin đưa ra một vài danh lý của người xưa để gọi là một vài tư tưởng cổ nhân hầu làm một ngọn đuốc soi đường cho chúng ta trong nghệ thuật xử thế của con người.
- Hiếu là nguồn gốc của ĐỨC.
- Chí là tướng của khí, khí là sức mạnh tạo nên sự sung túc trong thân thể con người. Chí đứng ngôi thứ nhất, mà khí là ngôi thứ hai. Vì thế cho nên chúng ta chẳng những giữ gìn cái chí mà cũng cho nên làm mất cái khí.
Mạnh Tử
- Người quân tử vì nghĩa, tiểu nhân vì lợi.
Luận ngữ
- Hiếu là đức tính đứng đầu trong trăm nết.
Tăng Tử
- Khi sống mà biết lo xa, khi chết thì vui thú.
Mạnh Tử
- Làm việc gì có chuẩn bị trước thì thành tựu, không phòng xa thì hư hỏng. Lời nói mà chuẩn bị trước thì không vấp ngã, việc làm tính trước thì không thất bại, tính nết có tính trước thì mới không sinh lầm lỗi.
Trung Dung
- Hằng ngày phải luôn thành tâm đổi mới, càng ngày càng mới và ngày càng thêm mới.
Đại Học
- Có nhiều người dù đã có tinh nỗ lực mà chẳng thành công, vẫn bền chí xông pha nơi hiểm nguy, để khi cần sẵn sàng liều thân để được thành người hữu dụng.
Luận Ngữ
- Học chỉ quý nhất là giỏi, không cứ ở nhiều.
Cổ Ngữ
- Điều cần nhất của đạo học không có gì khác lạ, chỉ cốt tìm cho mình cái tinh thần phóng khoáng mà thôi.
Mạnh Tử
- Tự xét mình, mà thấy tất cả mọi chuyện đều trong sạch và thành thật, thì không có điều gì sung sướng cho bằng.
Mạnh Tử
- Con có hiếu đối với cha mẹ, cư xử hết lòng thờ phụng, phụng dưỡng hết cả ý vui, khi đau ốm hết lòng săn sóc, lúc mất đi hết lòng thương tiếc, lúc lễ thì tuyệt đối nghiêm trang.
Khổng Tử
- Những điều gì mà mình không thích thì chớ nên làm, những điều gì mà mình cho là không nên thì chớ đem lòng ham muốn như thế mới là quý.
Mạnh Tử
- Không nên lấy chữ hại lợi, không nên vì lợi mà làm hư hại tất cả ý chí, phải tự mình suy đoán lấy chí của mình.
Mạnh Tử
- Trời làm nên tai họa còn có thể tránh được, tự mình làm nên tai họa, thì không thể sống được.
Thư Kinh
- Cha nghiêm sinh con trai hiếu hạnh, mẹ nghiêm sinh gái vẹn toàn.
Thái Công
- Kẻ sĩ là người luôn luôn phải có chí khí rộng rãi và luôn luôn cương trực. Gánh thì nặng, đường thì xa, đức nhân là những thứ mà mình phải có trách nhiệm. Như vậy không phải là nặng nề sao? Đã làm được điều gì phải làm sao cho đến lúc chết mới thôi, còn đường như thế chẳng phải là xa hay sao?
Luận Ngữ
- Người không biết lo xa, ắt phải buồn gần.
Luận Ngữ
- Có lỗi mà không biết sửa chữa, thật là lỗi.
Luận Ngữ
- Người có đức hương thượng thì có chí tiến thủ trên trường đạo lý. Người giữ bền chí khí thì việc không phải là nghĩa thì chẳng chịu làm.
Luận Ngữ
- Học mà không chịu suy nghĩ thì không minh mẫn được, suy nghĩ mà không chịu học thì luôn luôn nghi ngờ.
Khổng Tử
- Phát triển, tự cường, cương dũng, quyết nghị phải có đầy đủ mới giữ gìn và bảo vệ được.
Trung Dung
- Học cho rộng, hỏi cho kỹ, suy nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho sáng suốt, làm việc cho hết lòng.
Trung Dung
- Mỗi ngày ta biết thêm những điều chưa biết, mỗi tháng không quên những điều ta đã biết. Như vậy mới đáng gọi là người hiếu học.
Luận Ngữ
- Kẻ giả nhân, giả nghĩa là tên giặc của Đạo Đức.
Khổng Tử
- Sự sống, chúng ta ai cũng mong ước, điều phải ta cũng ao ước. Hai việc ấy nếu không làm được cả hai thì ta nên từ chối sự sống mà chọn điều nghĩa.
Mạnh Tử
- Biết mình làm quấy thì xấu hổ.
Luận Ngữ
- Điều mà dân chúng ưa thích, mình cũng ưa thích. Điều mà dân chúng oán ghét, mình cũng oán ghét. Thế mới gọi là cha mẹ dân.
Đại Học
- Làm việc nhỏ, khởi đầu từ chỗ dễ. Làm việc lớn, khởi đầu từ chỗ nhỏ. Việc khó khăn trong đời, khởi từ nơi chỗ dễ. Việc lớn trong đời, khởi từ nơi chỗ nhỏ.
Mạnh Tử
- Không có tai họa nào to bằng khinh địch.
Mạnh Tử
- Biết người ấy là trí. Biết mình ấy là sáng. Tự tri giả Minh.
Lão Tử
- Làm cho ý mình thành thật, là mình không tự dối mình.
Mạnh Tử
- Hỏi người không phải là điều xấu.
Luận Ngữ
- Tự xét mình mà thấy tất cả đều thành thật, thì không còn sung sướng nào bằng.
Mạnh Tử
- Giữ mình thì kính cẩn, làm việc thì giản dị.
Luận Ngữ
- Cao hơn mọi người, vượt lên trên tất cả.
Mạnh Tử
- Chỉ có ba điều cần nhớ là trong sạch, siêng năng, cẩn thận. Biết ba điều đó là biết giữ mình.
Đồng Thân Nông
- Tay không mà bắt được cọp. Không có thuyền, bè mà lội được qua sông. Tất cả đều là kẻ không có mưu trí.
Khổng Tử
- Thấy người hiền phải tính sao để bằng người
Thấy người dữ phải tự xét xem mình có làm điều dữ không.
Khổng Tử
- Học để nhóm họp. Hỏi để biết rõ đặng phân biệt.
Thượng Kinh Kiền
- Đức kém mà địa vị cao. Tài hèn mà lo việc lớn. Sức yếu mà hay gánh nặng. Tất cả đều không làm được gì hết.
Kinh Dịch
- Những người ngoan cố thật đáng ghét, vì kẻ ấy làm hủy hoại Đạo đức. Lấy một chuyện mà bỏ bề trăm chuyện khác.
Khổng Tử
- Biết nghĩa tùy thời là một ý nghĩa to lớn vô cùng.
Thoáng Thượng Truyện Tùy
- Để mình ra sau; mình lại đứng trước. Bỏ mình ra ngoài, mình lại được còn.
Lão Tử
- Nuôi con không dạy, lỗi ấy tại cha.
Tư Mã Ôn Dương Công
- Lòng ham muốn của con người mà thắng thì lẽ trời phải mất.
Mạnh Tử
- Cha có con càn ngăn mới tránh được điều bất nghĩa.
Đối với việc bất nghĩa, phận làm con không thể không càn ngăn cha.
Khổng Tử
- Nếu người không hiểu mình, mình không lấy điều đó làm giận.
Luận Ngữ
- Suốt đời không tạo được tiếng khen
Người quân tử thấy mình đáng ghét.
Khổng Tử
- Siêng năng là của quý vô cùng.
Cẩn thận là lá bùa hộ mạng.
Thái Công
- Trên đời có một hạng người đê tiện, họ tự tìm chỗ gồ đất cao mà lên để xem bên trái, bên mặt mà lấy lợi cho. Mọi người đều cho đó là hèn, cho nên phải đánh thuế kẻ ấy.
Mạnh Tử
- Kẻ ham học hỏi, thì gần được đức Trí,
Kẻ cố gắng, làm chuyện phải gần được đức Nhân.
Kẻ biết xấu hổ, gần được đức Dũng.
Khổng Tử
- Người thợ chính dạy cho học trò phải dùng cái qui, cái củ làm nguyên tắc. Kẻ đi học nghề mộc cũng phải theo đúng qui tắc.
Mạnh Tử
- Âm thanh đời thái bình nghe thì vui. Chánh trị thời bình thì điều hòa.
Âm thanh thời tao loạn nghe thì oán hờn. Chánh trị thời loạn thì ngang trái.
Âm thanh vong quốc nghe thì bị thảm. Nhân dân trong thời vong quốc thì khốn khổ.
Lễ Ký
- Khí hạo nhiên rất to, rất mạnh. Thuận nuôi mà không để nó hại, thì nó đầy lấp cả đất trời.
Mạnh Tử
- Cây lớn một ôm tay, Phát sanh từ gốc nhỏ. Đài cao suốt chín từng. Khởi sự nhúm đất nhỏ. Đi xa được ngàn dặm. Khởi đầu một bước chân.
Mạnh Tử
- Trong cái Họa, phước thường chờ sẵn. Trong cái Phúc, họa thường đợi sẵn.
Lão Tử
- Mình không giữ được thân mình cho chính. Làm sao sửa người cho chính được?
Khổng Tử
- Những kẻ anh hùng, quân tử không vì ham sống để cho hủy diệt lòng nhân, trái lại còn có lắm khi liều chết bảo vệ đức nhân cho trọn vẹn.
Luận Ngữ
- Người trí không ưa mê hoặc;
Người có Nhân không lo buồn;
Người anh hùng không sợ sệt.
Luận Ngữ
- Nghĩa, Nhân là ngọn đuốc soi đường cho thiên hạ.
Mạnh Tử
- Muốn nói phải nghĩ đến làm.
Muốn làm phải nhớ đến nói.
Cổ Ngữ
- Có chí thì nên
Ngạn Ngữ
- Mỗi ngày phải tự xét mình ba điều:
a) Giúp người có hết lòng chưa?
b) Với bạn hữu có thành thật, tin tưởng chưa?
c) Lời thầy dạy có học hết chưa?
Tăng Tử
- Gốc của sự học là học làm người.
Ngạn Ngữ
- Một ngày dài nắng
Mười ngày để lạnh.
Mạnh Tử
- Cha mẹ thương con mà không dạy con, như thế là không thương con.
Liễu Dồn Điền
- Ta là người khôn ngoan tài trí hơn người, hãy làm như kẻ ngu.
Ta là người có sức mạnh hơn người; hãy làm như kẻ nhút nhát.
Lão Tử
- Lễ nghĩa với xa xỉ, thà rằng tiết kiệm còn hơn.
Tang với nghi lễ phô trương bề ngoài thà rằng thương buồn còn hơn.
Luận Ngữ
- Sự giáo dục lễ nghĩa rất mầu nhiệm. Ngăn cản được điều quấy khi chưa xuất phát khiến con người luôn luôn làm điều phải, tránh xa những tội lỗi mà ta không sao biết được.
Lễ Ký
- Nhạc làm xúc động ở trong, lễ làm xúc động bên ngoài.
Cùng cực của Nhạc là Hòa, cùng của Lễ là Thuận
Lễ Ký
- Không oán trời, không trách người.
Luận Ngữ
- Bạn nghèo ta không quên.
Vợ hiền không nên bỏ.
Cổ Ngữ
- Biết xấu hổ, gần được là bậc anh hùng.
Khổng Tử
- Điều gì ta không thích, chớ làm cho người.
Luận Ngữ
- Giàu sang không đánh mất được tâm tính.
Nghèo hèn không đổi được khí tiết.
Uy quyền, bạo lực không làm mình nhụt chí.
Như thế mới đáng bậc trượng phu.
Mạnh Tử
- Người quân tử luôn luôn tôn trọng đức tính.
Trau dồi học vấn, thật rộng lượng mà thấu đáo tường tận.
Cao siêu tuyệt đối mà nói theo Trung Dung.
Ôn lại những điều cũ để hiểu thêm điều mới.
Hết lòng trung hậu để chuộng sự lễ nghĩa.
Trung Dung
- Thấy điều nguy khốn xảy ra; nên liều thân giúp đỡ.
Thấy điều lợi thì nên nghĩ đến chuyện nghĩa.
Luận Ngữ
- Muốn tạo được thêm nhiều của cải có điều quan trọng là: Số người sanh lợi phải thật nhiều, số người tiêu phí phải ít, làm ra của phải mau mắn, siêng năng, ăn xài phải thứ tự, dè xẻn, có được như vậy tài sản mới luôn luôn đầy đủ.
Đại Học
- Lời nói hay có thể được giá cao.
Việc làm hay có thể tăng giá trị con người.
Mạnh Tử
- Thà làm khách, hơn làm chủ.
Thà lùi một bước, hơn tiến một tấc.
Mạnh Tử
- Biết quên được tiếng đời dị nghị, như thế là tâm hồn sáng suốt.
Trang Tử
- Gần son thì đỏ, gần mực thì đen, gần người hiền thì sáng, gần người tài thì khôn. Gần người lành thì có đức, gần người ngu thì dại, gần kẻ nịnh hót thì a dua, gần đứa tham lam thì trộm cướp.
Thái Công
- Mềm thắng cứng, yếu thắng mạnh.
Dưới trời không ai là không biết.
Nhưng, không ai làm được điều đó.
Mạnh Tử
- Lời nói ngay luôn luôn nghe trái ngược.
Mạnh Tử
- Có ba hạng bạn bè ích lợi, và có ba hạng làm nguy hại. Bạn ngay thẳng, bạn trung trực, bạn nghe nhiều học rộng là bạn ích lợi. Bạn làm nhiều lợi ích, bạn ưa chiều chuộng, bạn gian xảo nịnh hót là bạn nguy hại.
Luận Ngữ
- Đạo trời không riêng một người nào. Luôn luôn gia ân cho những kẻ hiền lành.
Mạnh Tử
- Người quân tử gặp lúc nguy khốn cũng cố giữ gìn tiết tháo trong sạch.
Kẻ tiểu nhân lúc nguy khốn thì lại làm xằng.
Luận Ngữ
- Bình mạnh thì không thắng.
Cây mạnh thì phải gãy.
Cứng và mạnh đều ở bậc dưới.
Mềm và yếu đều ở cấp trên.
Mạnh Tử
- Kẻ sĩ không lo người đời không biết đến mình.
Chỉ sợ mình bất tài mà thôi.
Khổng Tử
- Dân là điều quý nhất, xã tắc thứ hai, vua là thường.
Mạnh Tử
- Lời thành thật thì thường không được đẹp.
Lời thật đẹp thì không bao giờ thành thật.
Mạnh Tử
- Người quân tử lúc tự cường thì không nghi.
Lúc độc lập một mình thì không sợ.
Dịch Đại
- Lấy thân mà xét thân.
Lấy nhà mà xét nhà.
Lấy làng mà xét làng.
Lấy nước mà xét nước.
Lấy thiên hạ mà xét thiên hạ.
Mạnh Tử