Ngày thứ Mười

Sophronia, vốn định lấy Gisippus, lại trở thành vợ của Titus Quintius Fulvus và cùng chàng về Rome. Tại đây, Gisippus đến trong cảnh ngộ bần cùng, tưởng rằng mình bị Titus lạnh nhạt, nên đã nhận tội giết người để được chết. Titus nhận ra bạn, để cứu bạn liền đứng ra nhận tội thay. Kẻ sát nhân thực sự nhìn thấy vậy liền tự thú. Cả ba sau đó được Octavianus phóng thích. Titus gả em gái mình cho Gisippus và chia sẻ mọi tài sản với người bạn tri kỷ.

Pampinea dứt lời và mọi người đều ca ngợi vua Pedro, vị phu nhân người Ghibelline được khen hơn cả; theo lệnh vua, Fiammetta liền cất lời: "Thưa các vị phu nhân kính mến, ai mà chẳng biết rằng các vị vua, khi họ muốn, có thể làm được mọi điều vĩ đại và hơn thế nữa, họ đặc biệt được đòi hỏi phải hào phóng? Kẻ nào có quyền lực trong tay mà làm được việc thuộc về phận sự của mình thì thật là làm tốt; nhưng thiên hạ không nên quá kinh ngạc hay ca ngợi họ lên tận mây xanh như thể đối với một người khác, vốn bị hạn chế về phương diện vật chất mà vẫn làm được những điều ít ai sánh kịp. Do đó, nếu các vị hết lời ca ngợi hành động của các vua chúa và thấy chúng thật đẹp đẽ, ta không mảy may nghi ngờ gì rằng những việc làm của những người bình thường chúng ta, khi chúng tương đương hoặc thậm chí lớn lao hơn cả việc của vua chúa, sẽ càng làm các vị hài lòng hơn nữa và được các vị ca tụng cao hơn nữa; và theo đó, ta định kể cho các vị nghe trong một câu chuyện về những ứng xử đáng khen ngợi và cao thượng của hai người công dân kiêm bạn bè dành cho nhau."

Các vị phải biết rằng, vào thời điểm Octavianus Caesar (khi ấy chưa được phong hiệu Augustus) cai trị đế quốc La Mã dưới chức vụ gọi là Tam hùng, ở Rome có một nhà quý tộc tên là Publius Quintius Fulvus, người có một người con trai với trí tuệ tuyệt vời tên là Titus Quintius Fulvus. Ông gửi con sang Athens để học triết học và phó thác chàng hết mức có thể cho một nhà quý tộc ở đó tên là Chremes, một người bạn lâu năm của ông. Tại đây, Titus được trọ tại nhà Chremes, cùng với người con trai của ông tên là Gisippus, và được cho học cùng với người này dưới sự kèm cặp của một triết gia tên là Aristippus. Hai chàng thanh niên, khi đến sống chung với nhau, đã thấy tính nết của đối phương vô cùng tương hợp, từ đó nảy sinh tình huynh đệ và một tình bạn lớn lao đến mức chưa bao giờ bị chia cắt bởi bất kỳ tai ương nào ngoại trừ cái chết, và chẳng ai trong hai người biết đến sự ấm êm hay bình yên nào khác ngoại trừ khi họ được ở bên nhau. Bắt đầu việc học hành và đều được trời phú cho trí tuệ lỗi lạc như nhau, họ cùng bước những bước đều đặn và giành được những lời khen ngợi kỳ diệu lên đến những đỉnh cao vinh quang của triết học; và họ cứ tiếp tục lối sống ấy suốt tròn ba năm, trong sự mãn nguyện tột cùng của Chremes, người coi đứa con này chẳng khác gì đứa con kia. Cuối thời gian này, điều bất hạnh xảy ra như số mệnh của vạn vật: Chremes, lúc này đã già yếu, đã giã từ cõi đời. Hai chàng thanh niên đau buồn khôn xiết như thể mất đi người cha ruột thịt, và bạn bè hay họ hàng cũng không tài nào phân biệt được ai trong hai người là kẻ cần được an ủi nhiều hơn trước biến cố ấy.

Vài tháng trôi qua, họ hàng và thân quyến của Gisippus kéo đến khuyên chàng nên lập gia đình, và cùng với Titus, họ giục giã chàng cưới vợ. Gisippus ưng thuận, và họ tìm cho chàng một thiếu nữ Athens có sắc đẹp tuyệt trần cùng dòng dõi vô cùng cao quý, tên là Sophronia, khi ấy vừa tròn mười lăm tuổi. Khi ngày cử hành hôn lễ đến gần, Gisippus một hôm nọ bèn nài nỉ Titus cùng mình sang thăm nàng, bởi vì Titus vẫn chưa được diện kiến dung nhan. Thế là, khi họ đến nhà nàng và nàng ngồi giữa hai người, Titus bắt đầu chăm chú ngắm nhìn nàng bằng tất cả sự chú tâm, như thể để đánh giá vẻ đẹp của cô dâu nhà bạn. Mọi nét trên người nàng đều khiến chàng vô cùng vừa lòng, và trong lúc thầm hết lời ca ngợi nhan sắc ấy, chàng đã đem lòng say đắm nàng tha thiết tựa như chưa từng có người đàn ông nào yêu phụ nữ, mà không hề để lộ một chút biểu hiện nào ra ngoài. Sau khi ở lại với nàng một lát, họ chào từ giã và trở về nhà. Về đến nơi, Titus lui về phòng riêng một mình và bắt đầu tơ tưởng đến nàng thiếu nữ kiều diễm; càng nghĩ ngợi sâu xa, ngọn lửa trong lòng chàng càng bùng cháy dữ dội. Nhận ra điều đó, sau nhiều tiếng thở dài nức nở, chàng tự nhủ: 'Than ôi, cuộc đời khốn khổ của ngươi, Titus ạ! Ngươi đang đặt tâm trí, tình yêu và hy vọng của mình vào đâu và vào cái gì vậy? Ngươi há chẳng biết rằng, xét cả về ân nghĩa ngươi đã nhận từ Chremes cùng gia đình ông lẫn tình bạn sâu sắc giữa ngươi và Gisippus — người mà nàng là vị hôn thê — ngươi phải kính trọng thiếu nữ kia như một người chị em hay sao? Vậy mà ngươi đang yêu ai hỡi ngợi ca? Ngươi đang để thứ tình yêu hão huyền nào cuốn đi, để niềm hy vọng sai lầm nào dẫn dụ? Hãy mở đôi mắt trí tuệ ra và tỉnh ngộ đi, kẻ khốn nạn kia; hãy nhường chỗ cho lý trí, kìm hãm ham muốn xác thịt, tiết chế những ước vọng bất chính và hướng suy nghĩ của mình sang điều khác; hãy cưỡng lại lòng dâm dục ngay từ thuở ban đầu và chiến thắng chính mình khi vẫn còn kịp. Điều ngươi muốn này là bất xứng, phải, nó là đồi bại; điều ngươi đang định theo đuổi ấy, dẫu ngươi có chắc chắn (điều mà ngươi không chắc) sẽ đạt được đi nữa, thì ngươi cũng buộc phải tránh xa, nếu ngươi còn biết đếm xỉa đến những gì mà tình bạn chân chính đòi hỏi và những gì ngươi phải đạo. Vậy ngươi sẽ làm gì đây, Titus? Ngươi sẽ từ bỏ thứ tình yêu bất xứng này, nếu ngươi muốn làm điều phải lẽ.'

Rồi, nhớ đến Sophronia và lại xoay chiều suy nghĩ, chàng bác bỏ tất cả những gì mình vừa tự nhủ, thốt lên rằng: 'Quy luật của tình yêu có uy lực lớn hơn bất kỳ thứ luật lệ nào khác; chúng bẻ gãy cả luật pháp của Thần linh, chứ đừng nói chi đến luật của tình bạn; biết bao lần trong quá khứ cha đã yêu con gái, anh em yêu chị em, mẹ kế yêu con chồng — những điều quái gỡ hơn nhiều so với việc một người bạn đem lòng yêu vợ của bạn mình, điều mà người ta đã thấy xảy ra cả ngàn lần rồi! Hơn nữa, ta hãy còn trẻ, và tuổi trẻ hoàn toàn bị chi phối bởi các quy luật của Tình yêu; cho nên điều gì làm Ngài hài lòng, thì ta tất yếu phải thấy hài lòng. Những điều danh giá vốn thuộc về những kẻ trưởng thành; ta không thể mong muốn gì khác ngoài điều mà Tình yêu mong muốn. Vẻ đẹp của thiếu nữ kia xứng đáng được tất cả mọi người yêu mến, và nếu ta yêu nàng, một kẻ còn trẻ tuổi, thì ai có thể chính đáng trách cứ ta vì điều đó? Ta yêu nàng không phải vì nàng là vợ của Gisippus; trái lại, ta yêu nàng bởi vì ta phải yêu nàng, dù nàng là của bất cứ ai đi nữa. Số phận đã lầm lẫn khi ban nàng cho Gisippus, người bạn của ta, thay vì cho một kẻ khác; và nếu nàng phải được yêu (như đương nhiên là thế, và rất xứng đáng vì vẻ đẹp của nàng), thì Gisippus, nếu có hay biết, hẳn phải vui mừng hơn khi người yêu nàng là ta, chính là ta, chứ không phải một kẻ nào khác.' Rồi từ lý luận đó, chàng lại quay ngoắt về phía ngược lại, tự chế giễu chính mình, và không chỉ hoài phí ngày hôm đó cùng đêm tiếp theo vào việc giằng co qua lại giữa hai luồng suy nghĩ, mà còn nhiều ngày nữa, đến mức vì mất ăn mất ngủ, chàng ngả bệnh phải nằm liệt giường do suy kiệt.

Gisippus thấy bạn mình đắm chìm trong nỗi sầu muộn suốt mấy ngày liền và hiện giờ lại đang lâm bệnh, thì vô cùng lo lắng. Bằng mọi cách thức và sự ân cần, chàng tìm cách an ủi Titus, không rời nửa bước và liên tục gặng hỏi ráo riết nguyên nhân nỗi sầu muộn cùng căn bệnh của bạn. Sau khi đưa ra hết câu chuyện này đến câu chuyện khác để qua quýt, mà Gisippus thừa biết đó chỉ là dối trá, Titus cuối cùng cảm thấy không thể che giấu được nữa, bèn vừa khóc vừa thở dài đáp lại rằng: 'Gisippus ơi, nếu các vị thần buông ơn phước, cái chết đối với ta còn dễ chịu hơn là phải sống tiếp, khi nghĩ rằng số phận đã đẩy ta đến bước đường mà ta buộc phải thử thách đức hạnh của mình, để rồi vô cùng hổ thẹn khi thấy đức hạnh ấy đã bị khuất phục. Nhưng quả thật, ta biết chẳng bao lâu nữa ta sẽ nhận được phần thưởng xứng đáng cho mình, ấy là cái chết, và điều đó sẽ làm ta dễ chịu hơn là phải sống với nỗi nhục nhã này — một nỗi nhục nhã mà vì không thể và không nên giấu giếm ngươi bất cứ điều gì, ta sẽ bộc bạch với ngươi, dẫu lòng đỏ bừng vì xấu hổ.' Thế rồi, bắt đầu từ đầu đuôi sự việc, chàng bộc lộ cho bạn nghe nguyên nhân nỗi buồn, cuộc chiến đấu trong tâm tư, và cuối cùng thú nhận ai là kẻ đã chiến thắng, rằng bản thân đang lụi tàn vì ái tình dành cho Sophronia. Chàng tuyên bố rằng, vì biết rõ điều này trái đạo lý đến mức nào nên để chuộc tội, chàng đã quyết định chọn cái chết, và hy vọng sẽ sớm chấm dứt nó.

Gisippus nghe xong, nhìn những giọt nước mắt của bạn, bỗng ngẩn ngơ giây lát như một kẻ, dẫu có phần ôn hòa hơn, cũng đã bị chinh phục bởi sắc đẹp của vị thiếu nữ kiều diễm; nhưng rồi chàng nhanh chóng nghĩ lại rằng mạng sống của bạn phải là thứ quý giá hơn đối với mình so với Sophronia. Do đó, bị thúc giục bởi những giọt nước mắt của bạn hiền, chàng vừa khóc vừa đáp lời: 'Titus ơi, nếu ngươi không đang cần sự an ủi như lúc này, ta hẳn đã trách cứ ngươi như trách một kẻ đã phạm lỗi với tình bạn chúng ta vì đã giấu kín niềm đam mê thống khổ ấy quá lâu. Bởi vì, dẫu ngươi thấy nó chẳng mấy vẻ vang đi nữa, thì những điều tồi tệ cũng không nên, chẳng kém gì những điều tốt đẹp, bị giấu giếm trước một người bạn; vì một người bạn, cũng như khi cùng vui với bạn trong những điều hay lẽ phải, cũng dốc lòng gạt bỏ những điều ô nhức ra khỏi tâm trí bạn mình. Nhưng hiện tại ta sẽ gác chuyện đó lại và đi thẳng vào vấn đề cấp bách hơn. Việc ngươi đem lòng yêu Sophronia, người đã đính hôn với ta, không làm ta ngạc nhiên chút nào; trái lại, ta mới là kẻ phải ngạc nhiên nếu sự việc không phải như thế, bởi ta thừa biết vẻ đẹp của nàng và sự cao thượng trong tâm hồn ngươi — thứ vốn dễ bén duyên với tình yêu biết bao khi một vật đẹp đẽ lại mang đức hạnh tuyệt vời đến thế. Và ngươi càng có lý do để yêu Sophronia bao nhiêu, thì ngươi lại càng bất công bấy nhiêu khi oán trách số phận (dẫu ngươi không thốt lên bằng lời) vì đã ban nàng cho ta, cứ như thể tình yêu của ngươi dành cho nàng sẽ là chính đáng nếu nàng thuộc về ai khác ngoài ta. Nhưng hãy nói cho ta nghe xem, nếu ngươi còn sáng suốt như mọi khi, thì số phận có thể ban nàng cho ai để ngươi phải dâng lời tạ ơn nhiều hơn là đã ban nàng cho ta? Bất cứ kẻ nào khác có được nàng, dẫu tình yêu của ngươi có cao quý đến đâu chăng nữa, cũng thà yêu nàng vì bản thân hắn chứ không phải vì ngươi — điều mà ngươi chẳng bao giờ phải sợ ở ta, nếu ngươi coi ta là một người bạn thực sự như ta đối với ngươi, bởi ta nhớ rằng từ khi chúng ta kết nghĩa thâm giao đến nay, chưa từng có thứ gì là của ta mà lại không thuộc về ngươi như của chính ngươi. Giờ đây, nếu sự việc đã tiến xa đến mức không thể vãn hồi, ta sẽ đối xử với nàng như với những tài sản khác của ta; nhưng mọi chuyện vẫn đang ở thời điểm mà ta hoàn toàn có thể biến nàng thành của riêng một mình ngươi; và ta sẽ làm thế, bởi ta chẳng hiểu tình bạn của ta còn có ý nghĩa gì với ngươi nếu trong một việc hoàn toàn có thể làm một cách đàng hoàng, ta lại không biết chiều theo mong muốn của mình để mang lại cho ngươi. Sự thật là Sophronia là vị hôn thê của ta, ta rất mực yêu nàng và vô cùng mong chờ ngày cử hành hôn lễ; nhưng vì ngươi, kẻ hiểu biết rộng hơn ta, đang khao khát một báu vật quý giá như thế với ngọn lửa nồng nàn hơn, thì hãy yên tâm rằng nàng sẽ bước vào phòng ta không phải với tư cách vợ ta, mà là vợ của ngươi. Thế nên, hãy thôi bận tâm, vứt bỏ sầu muộn, lấy lại sức khỏe đã mất cùng niềm an ủi và hân hoan, và từ nay trở đi, hãy hân hoan chờ đón phần thưởng cho tình yêu của ngươi, thứ xứng đáng hơn nhiều so với tình yêu của ta.'

Khi Titus nghe Gisippus nói những lời ấy, những tia hy vọng ngọt ngào mà người bạn trao cho càng mang lại niềm vui bao nhiêu, thì lẽ phải chính đáng lại càng tô điểm cho chàng sự hổ thẹn bấy nhiêu, cho thấy rằng sự hào phóng của Gisippus càng lớn bao nhiêu, thì việc bản thân lợi dụng nó lại càng trở nên đê tiện bấy nhiêu. Do đó, vẫn không ngừng khóc, chàng khó nhọc cất lời đáp: 'Gisippus ơi, tình bạn chân chính và cao thượng của ngươi đã bày tỏ quá ư rõ ràng việc mà tình bạn của ta phải làm. Nguyện xin Thần linh chớ để ta nhận lấy từ tay ngươi người thiếu nữ mà Ngài đã ban cho ngươi — kẻ xứng đáng hơn ta! Nếu Ngài đã phán quyết rằng nàng phải là của ta, thì cả ngươi lẫn thiên hạ đều không thể tin rằng Ngài lại ban nàng cho người khác. Vậy hãy vui vẻ tận hưởng sự lựa chọn của mình, cùng lời khuyên sáng suốt và món quà từ Ngài, và hãy để ta chìm đắm trong những giọt nước mắt mà Ngài đã chuẩn bị sẵn cho ta — một kẻ không xứng đáng với món báu vật ấy — và ta sẽ vượt qua chúng, điều mà ngươi sẽ vui mừng, hoặc chúng sẽ quật ngã ta và ta sẽ được giải thoát khỏi đớn đau.' Gisippus liền đáp: 'Titus, nếu tình bạn của chúng ta cho phép ta quyền nài ép ngươi theo đuổi một mong muốn của ta, và nếu điều đó có thể thuyết phục ngươi làm thế, thì chính trong trường hợp này ta sẽ dùng đến cùng cực; và nếu ngươi không chịu buông xuôi theo những lời khẩn cầu của ta một cách nhã nhặn, ta sẽ dùng thứ vũ lực cần thiết cho sự yên bình của bạn bè để ép Sophronia phải là của ngươi. Ta biết sức mạnh của tình yêu lớn nhường nào và không chỉ một, mà rất nhiều lần, nó đã đẩy những kẻ lụy tình đến cái chết thê thảm; thậm chí ta thấy ngươi đang đứng sát rạt bờ vực ấy đến mức chẳng thể quay đầu hay chế ngự được nước mắt của mình, mà cứ đà này, ngươi sẽ héo mòn rồi chết đi; để rồi chẳng mấy chốc ta cũng sẽ bước theo ngươi không một chút do dự. Vậy nên, nếu ta không vì điều gì khác, thì mạng sống của ngươi cũng là điều trân quý đối với ta, để chính ta còn được sống. Do đó, Sophronia phải là của ngươi, vì ngươi chẳng dễ gì tìm được người phụ nữ nào khác khiến mình say đắm đến thế; và vì ta sẽ rất dễ dàng chuyển hóa tình yêu của mình sang người khác, ta vừa làm vui lòng ngươi lại vừa làm vừa lòng chính mình. Ta có lẽ đã không tự do đến thế trong việc này nếu phụ nữ khan hiếm và khó tìm như bạn hiền; thế nhưng, vì ta rất dễ tìm được một người vợ khác chứ không phải một người bạn khác, ta thà (ta không dùng từ 'mất nàng', vì ta sẽ không mất nàng khi trao nàng cho ngươi, mà chỉ chuyển giao nàng cho một bản thể khác tốt đẹp hơn) chuyển giao nàng còn hơn là mất ngươi. Vậy nên, nếu những lời nài nỉ của ta còn có chút trọng lượng với ngươi, ta van xin ngươi hãy gạt bỏ nỗi đau đớn này, tự an ủi bản thân cũng như an ủi ta, và với niềm hy vọng tràn trề, hãy hướng về việc tận hưởng niềm hoan lạc mà tình yêu nồng cháy của ngươi hằng khao khát từ đối tượng yêu thương.'

Mặc dù Titus vẫn cảm thấy hổ thẹn khi phải đồng ý với việc Sophronia trở thành vợ mình và vì thế còn ngập ngừng giây lát, thế nhưng, một bên là tình yêu đang giằng xé, một bên là những lời khuyên nhủ thúc giục của Gisippus, cuối cùng chàng đã nói: 'Thôi được rồi, Gisippus, ta chẳng biết mình đang chiều theo ý muốn của ta hay của ngươi nhiều hơn khi làm điều mà ngươi van nài và bảo là làm ngươi vô cùng mãn nguyện; và vì sự hào phóng của ngươi lớn đến mức chiến thắng cả lòng tự thẹn chính đáng của ta, ta đành phải làm vậy; nhưng ngươi hãy cứ yên lòng rằng ta làm điều này như một kẻ ý thức rõ mình đang nhận từ ngươi không chỉ người con gái mình yêu, mà còn cả mạng sống của chính mình. Nguyện xin các vị thần ban ơn, nếu có thể, để ta còn có dịp chứng minh cho ngươi thấy — vì danh dự và hạnh phúc của ngươi — rằng việc ngươi vì xót thương ta hơn cả chính ta mà làm cho ta là điều đáng trân trọng biết nhường nào!' Nói dứt lời, Gisippus liền bảo: 'Titus, trong việc này, nếu chúng ta muốn nó thành hiện thực, ta nghĩ nên tiến hành theo cách sau. Như ngươi đã biết, Sophronia, sau một thời gian dài thương lượng giữa họ hàng ta và họ hàng nàng, đã trở thành vị hôn thê chính thức của ta; thế nên, nếu bây giờ ta quay sang tuyên bố không cưới nàng làm vợ nữa, một vụ bê bối lớn sẽ bùng nổ và ta sẽ chọc giận cả họ nhà nàng lẫn họ nhà ta. Thật ra, ta chẳng màng gì đến điều đó nếu thấy nàng nhờ thế mà trở thành của ngươi; nhưng ta chỉ e rằng, nếu ta từ hôn ngay lúc này, họ hàng nàng sẽ tức tốc gả nàng cho kẻ khác — kẻ có lẽ không phải là ngươi — và thế là ngươi sẽ mất đi thứ mà ta chẳng thể giành lại được. Do đó, ta thiết nghĩ, nếu ngươi đồng ý, cứ để ta tiếp tục tiến hành những gì đã sắp đặt, rước nàng về nhà như vợ của ta và tổ chức hôn lễ; còn ngươi, sau đó, theo cách chúng ta sẽ bàn tính, có thể lén lút quan hệ với nàng như vợ chính thức. Rồi đến khi đúng nơi đúng chốn, chúng ta sẽ công khai sự thật; lúc ấy, dẫu họ có không vừa ý đi chăng nữa thì sự đã rồi, họ buộc phải chấp nhận và chẳng thể đảo ngược lại được.'

Mưu kế ấy làm Titus rất đắc ý; thế nên Gisippus rước nàng về nhà như vợ mình (lúc này Titus đã hồi sức và khỏe mạnh hẳn), và sau khi yến tiệc linh đình diễn ra, màn đêm buông xuống, các bà các cô để lại người vợ mới cưới trên chiếc giường của chồng rồi ra về. Phòng ngủ của Titus nằm liền kề phòng của Gisippus và có một lối đi thông qua lại giữa hai căn phòng; thế nên Gisippus, khi đã ở trong phòng mình và thổi tắt mọi ngọn đèn, bèn lẻn sang phòng bạn và giục Titus sang nằm cùng người tình. Titus nhìn thấy vậy thì hổ thẹn vô cùng, suýt nữa đã đổi ý và từ chối không chịu sang; nhưng Gisippus, với toàn vẹn tấm lòng cũng như lời nói đều quyết tâm làm vui lòng bạn, sau một hồi giằng co lâu lắc đã đẩy chàng sang đó. Khi bước lên giường, chàng ôm chầm lấy thiếu nữ vào lòng và nhẹ nhàng hỏi như đang đùa vui rằng nàng có muốn làm vợ mình không. Tưởng đó là Gisippus, nàng đáp: 'Có chứ'; lập tức chàng lồng vào ngón tay nàng một chiếc nhẫn đẹp và đắt giá, rồi nói: 'Và anh cũng chọn làm chồng của em.' Thế rồi, khi hôn nhân đã viên mãn, chàng triền miên tận hưởng niềm hoan ái nồng nàn với nàng mà cả nàng lẫn người ngoài hoàn toàn không hề hay biết rằng kẻ đang nằm chung với nàng không phải là Gisippus.

Khi cuộc hôn nhân giữa Sophronia và Titus đang ở vào tình thế ấy thì thân phụ Publius của Titus qua đời, vì vậy có thư giục chàng lập tức trở về Rome để lo liệu gia sự. Chàng bèn bàn bạc với Gisippus về việc trở về quê nhà và mang theo Sophronia; việc này vốn không thể và không nên thực hiện suôn sẻ nếu không thổ lộ rõ cơ sự cho nàng biết. Thế rồi, một hôm nọ, gọi nàng vào phòng, họ đã tường thuật lại đầu đuôi sự thật cho nàng nghe, và Titus còn xác thực cho nàng bằng rất nhiều chi tiết cụ thể về những gì đã diễn ra giữa hai người họ. Sophronia liếc nhìn người này rồi kẻ nọ với vẻ khinh bỉ đượm buồn, đoạn bật khóc nức nở, oán trách sự lừa dối của Gisippus; sau đó, thay vì đôi co thêm lời nào trong nhà hắn, nàng bỏ về nhà cha ruột, đem chuyện bị Gisippus cùng Titus lừa gạt kể lại cho cha mẹ nghe, đồng thời quả quyết rằng mình là vợ của Titus chứ không phải của Gisippus như họ vẫn lầm tưởng. Sự việc này khiến cha của Sophronia vô cùng phẫn uộ, ông ta cất lời oán thán cay đắng và kéo dài với họ hàng nhà mình cũng như họ hàng của Gisippus, khiến khắp nơi bàn tán xôn xao và hò hét om sòm vì chuyện đó. Gisippus bị cả họ hàng nhà mình lẫn tộc họ của Sophronia khinh miệt, ai nấy đều lớn tiếng tuyên bố rằng hắn không chỉ đáng trách mà còn xứng đáng bị trừng phạt nghiêm khắc; trong khi đó, ngược lại, hắn vẫn khăng khăng cho rằng mình đã làm một việc vô cùng cao cả, một việc đáng lẽ phải được họ hàng Sophronia dâng lời tạ ơn, vì hắn đã gả nàng cho một người ưu tú hơn cả chính mình.

Về phần Titus, chàng nghe và nhẫn nhịn mọi thứ với không ít bực dọc. Biết rõ thói quen của người Hy Lạp là cứ hò hét, dọa nạt ầm ĩ cho đến khi tìm được kẻ dám đối đáp lại với họ, rồi sau đó sẽ trở nên không chỉ nhún nhường mà còn hèn mọn, chàng thầm nghĩ không thể dung túng cho tiếng la hét của họ thêm nữa mà không có lời đáp trả. Sẵn trong người dòng máu La Mã kiêu hãnh cùng sự thông tuệ của xứ Athens, chàng khéo léo sắp xếp để triệu tập họ hàng của Gisippus và tộc họ Sophronia vào một ngôi đền. Bước vào đền với sự đồng hành của một mình Gisippus, chàng cất lời dõng dạc trước đám đông đang chờ đợi: 'Nhiều triết gia tin rằng hành động của phàm nhân đều do các vị thần bất tử định đoạt và sắp đặt từ trước, thế nên một số người cho rằng tất cả những gì đang hoặc sẽ xảy ra đều là tất yếu, dù có những kẻ khác quy sự tất yếu ấy chỉ cho những gì đã rồi. Nếu nghiền ngẫm những quan điểm này một cách cẩn trọng, ta sẽ thấy rõ ràng rằng việc trách cứ một chuyện đã rồi chẳng khác nào cố tỏ ra khôn ngoan hơn các vị thần — những đấng mà chúng ta buộc phải tin là đang điều khiển và cai quản chúng ta cùng số phận bằng thứ trí tuệ không bao giờ sai lầm và không hề mắc một lỗi lầm nào. Qua đó, các vị có thể dễ dàng nhận ra cái sự ngạo mạn ngu xuẩn và ngông cuồng biết bao khi dám mạo muội tìm cách chê bai công việc của các ngài, và đồng thời thấy rõ những xiềng xích nào, cùng tội lỗi nặng nề nhường nào đang chờ đón những kẻ để sự cả gan lấn lướt đến mức làm như thế. Theo ý ta, tất cả các vị đều thuộc nhóm đó, nếu những điều ta nghe thiên hạ đồn đại và các vị vẫn đang nói là sự thật — rằng Sophronia đã trở thành vợ ta trong khi các vị đã gả nàng cho Gisippus, mà chẳng mảy the màng suy xét rằng việc ấy đã được định đoạt từ vạn cổ là nàng sẽ thuộc về ta chứ không phải hắn, hệt như kết quả hiện rõ trước mắt lúc này. Nhưng vì việc bàn về những định định và ý muốn thầm kín của các vị thần đối với nhiều người có vẻ là một vấn đề hóc búa và khó bề thấu thấu, ta sẵn lòng giả định rằng họ không can dự gì đến chuyện trần thế của chúng ta, và xin hạ cố bàn đến những lời khuyên nhủ của loài người. Khi bàn đến chuyện đó, ta buộc phải làm hai việc vô cùng trái ngược với thói quen của mình: một là tự ca ngợi bản thân đôi chút, và hai là chê bai hoặc hạ thấp người khác ở một mức độ nào đó; nhưng vì ta không có ý định lệch khỏi sự thật trong cả hai việc ấy, và hoàn cảnh hiện tại đòi hỏi điều đó, ta đành phải làm vậy.

Những lời oán trách của các vị, được sai khiến bởi cơn thịnh nộ nhiều hơn là lý trí, đang buông lời phỉ báng, nguyền rủa và lên án Gisippus bằng những lời lầm bầm không dứt hay đúng hơn là những tiếng la hét, vì bằng mưu trí của mình, hắn đã gả cho ta người vợ mà các vị đã gả cho hắn; trong khi ta cho rằng hắn vô cùng đáng được ca ngợi vì điều đó, và lý do có hai mặt: thứ nhất, vì hắn đã làm đúng thiên chức của một người bạn, và thứ hai, vì trong chuyện này hắn đã hành xử khôn ngoan hơn các vị rất nhiều. Những điều mà luật pháp thiêng liêng của tình bạn đòi hỏi một người bạn phải làm cho người kia, ta không có ý định giảng giải vào lúc này, chỉ xin nhắc lại cho các vị đôi nét cốt lõi rằng: xiềng xích của tình bạn bền chặt hơn nhiều so với dây mơ rễ má hay họ hàng thân tộc, bởi những người bạn mà chúng ta có là do chúng ta tự chọn lấy, còn họ hàng là do số phận ban cho; thế nên, nếu Gisippus coi mạng sống của ta quý hơn thiện ý của các vị — khi ta là bạn của hắn — thì chẳng ai phải ngạc nhiên cả. Nhưng để chuyển sang lý do thứ hai, nơi cần cấp thiết chứng minh cho các vị thấy rằng hắn khôn ngoan hơn các vị nhường nào — vì có vẻ các vị chẳng mảy màng quan tâm đến sự an bài của các vị thần và lại càng ít hiểu biết về sức mạnh của tình bạn: — ta xin nói thế này, rằng chính các vị, bằng sự phán đoán, mưu lược và cân nhắc của mình, đã gả Sophronia cho Gisippus — một thanh niên và là một triết gia; còn Gisippus, bằng sự sáng suốt của mình, đã gả nàng cho một thanh niên cũng là triết gia; mưu tính của các vị gả nàng cho một người Athens, còn mưu tính của Gisippus gả nàng cho một người Rome; mưu tính của các vị gả nàng cho một thiếu niên dòng dõi cao quý, còn của hắn gả nàng cho một kẻ còn cao quý hơn thế; của các vị gả cho một kẻ giàu có, còn của hắn gả cho một kẻ rất giàu; của các vị gả cho một người chẳng những không yêu nàng mà còn hầu như chẳng quen biết nàng, còn của hắn gả cho một người yêu nàng hơn cả hạnh phúc đời mình và hơn cả sinh mệnh. Và để chứng minh những điều ta nói là sự thật, rằng hành động của Gisippus đáng khen ngợi hơn các vị, chúng ta hãy cùng xem xét từng khía cạnh một. Rằng ta, giống như Gisippus, là một thanh niên và một triết gia, dung mạo và học vấn của ta đủ sức minh chứng mà chẳng cần phải bàn dài dòng thêm. Tuổi tác của ta và hắn ngang nhau, và chúng ta vẫn bước những bước song hành trên con đường học vấn. Đúng là hắn là người Athens còn ta là người Rome. Nếu phải tranh chấp về vinh quang của quê hương đôi bên, ta xin khẳng định rằng ta là công dân của một thành phố tự do còn hắn là công dân của một xứ thuộc địa triều cống; ta thuộc về một thành phố làm chủ cả thế giới còn hắn thuộc về thành phố phải phục tùng thành phố của ta; ta thuộc về một thành phố lừng lẫy bậc nhất về binh đao, đế chế và văn chương, trong khi hắn chỉ có thể ca ngợi quê hương mình về mặt văn chương. Hơn nữa, dẫu các vị thấy ta ở đây có vẻ chỉ là một kẻ đi học khiêm nhường, ta không hề sinh ra từ cặn bã của đám đông bình dân Rome; dinh thự của gia tộc ta và các quảng trường công cộng ở Rome đầy ắp những bức tượng cổ của tổ tiên, và biên niên sử La Mã ghi chép đầy rẫy những chiến công khải hoàn do dòng họ Quintius dẫn dắt tiến vào Điện Capitol; vinh quang của dòng tộc chúng ta cũng không hề mai một theo năm tháng, trái lại, hiện giờ nó đang rực rỡ hơn bao giờ hết. Vì sự thẹn thùng, ta không muốn bàn đến tài sản của mình, bởi ta luôn ghi khắc trong đầu rằng sự nghèo khó thanh bạch từ xưa đến nay vẫn là di sản cổ xưa và vĩ đại nhất của các công dân quý tộc Rome; nhưng nếu điều này bị đám đông phàm tục chê bai và vàng bạc châu báu được ca tụng, thì ta hoàn toàn dư dả những thứ ấy, không phải như một kẻ tham lam, mà như một kẻ được số phận sủng ái. Ta thừa biết việc có Gisippus ở Athens làm họ hàng là điều quý giá và đáng mừng đối với các vị; nhưng ngặt một nỗi, ta cũng không vì bất cứ lý do gì mà kém phần quan trọng đối với các vị ở Rome, khi xét rằng ở đó, các vị sẽ có được một người chủ nhà tuyệt vời, một vị ân nhân đắc lực, tận tụy và quyền lực, chẳng những trong các dịp lễ hội công cộng mà còn trong những lúc khốn khó riêng tư.

Thế thì, ai — nếu gạt bỏ sự bướng bỉnh và suy ngẫm bằng lý trí — lại dám ca ngợi những mưu tính của các vị hơn là của Gisippus ta đây? Quả thật, chẳng có lấy một ai. Do đó, Sophronia đã được kết hôn hợp pháp và đàng hoàng với Titus Quintius Fulvus — một công dân Rome quý tộc, giàu có, danh gia vọng tộc và là bạn tri kỷ của Gisippus; vì vậy, bất cứ kẻ nào oán thán hay kêu ca về việc này đều là kẻ không biết phải trái và chẳng hiểu mình đang làm gì. Vài kẻ có lẽ sẽ nói rằng họ không oán thán việc Sophronia làm vợ Titus, mà oán thán cái cách nàng trở thành vợ chàng, tức là làm một cách lén lút và mờ ám, chẳng có bạn bè hay họ hàng nào hay biết; nhưng điều này chẳng có gì là lạ lẫm hay mới mẻ xảy ra lần đầu. Ta sẵn lòng gác lại những người từng lấy chồng trái ý cha mẹ, những kẻ từng trốn chạy cùng người tình và làm vợ trước khi được thừa nhận, hay những người tự phơi bày chuyện kết hôn qua cái bụng bầu chứ chẳng phải qua lời tuyên bố, để rồi cuối cùng sự ngặt nghèo ấy vẫn được họ hàng thông cảm; chẳng có điều nào trong số đó xảy ra với trường hợp của Sophronia cả; trái lại, nàng được Gisippus trao cho Titus một cách có trật tự, khôn ngoan và vô cùng đàng hoàng. Những kẻ khác sẽ nói rằng hắn đã trao gả nàng cho người không có thẩm quyền; nhưng tất cả những lời ấy đều là sự càm ràm ng u xuẩn, đàn bà và xuất phát từ sự thiếu minh mẫn. Đây không phải là lần đầu tiên số phận sử dụng các phương tiện khác nhau và những công cụ kỳ lạ để đưa sự việc đến những cái kết đã được định sẵn từ trước. Ta quan tâm làm gì chuyện kẻ đóng giày hay một triết gia là người giải quyết một công việc của ta, và làm trong bóng tối hay ban ngày ban mặt, miễn là kết quả tốt đẹp? Nếu kẻ đóng giày tỏ ra vô nguyên tắc, việc duy nhất ta phải làm là cất nhắc để hắn không can dự vào chuyện của ta nữa và tạ ơn hắn vì việc đã xong. Nếu Gisippus đã gả Sophronia một cách tốt đẹp, thì việc càm ràm về phương thức và về bản thân hắn là một sự ngu ngốc thừa thãi. Nếu các vị không tin tưởng vào sự phán đoán của hắn, hãy đừng giao thêm đứa con gái nào cho hắn gả nữa và hãy cảm ơn hắn vì phi vụ này.

Tuy vậy, ta muốn các vị biết rằng ta không hề mưu mô hay lừa đảo để bôi nhọ danh dự và dòng dõi hiển hách của các vị qua nhân thân của Sophronia; và dẫu ta lấy nàng làm vợ một cách lén lút, ta không hề đến như một kẻ cướp đoạt trinh tiết của nàng, cũng chẳng tìm cách — theo kiểu thù địch và trốn tránh liên minh với các vị — để chiếm đoạt nàng bằng con đường bất chính. Trái lại, vì bị thiêu đốt bởi nhan sắc kiều diễm và đức hạnh của nàng, và thừa biết rằng nếu ta cầu hôn nàng theo cái lệ mà có lẽ các vị sẽ bảo là phải phép, ta sẽ không thể có được nàng (vì các vị vô cùng yêu quý nàng) do sợ rằng ta sẽ mang nàng về Rome, ta mới đành dùng đến những phương thức kín đáo mà giờ đây các vị đã rõ, và khiến Gisippus — qua danh nghĩa của ta — phải đồng ý với điều mà bản thân hắn vốn chẳng muốn làm. Hơn nữa, dù yêu nàng đến cuồng nhiệt, ta tìm kiếm sự ân ái với nàng trong tư cách một người chồng chứ không phải một kẻ tình nhân; và như chính nàng có thể làm chứng, ta chưa hề tiến lại gần nàng cho đến khi đã thề nguyền bằng những lời lẽ phải phép cùng chiếc nhẫn cưới, hỏi xem nàng có muốn lấy ta làm chồng không, và nàng đã trả lời là có. Nếu nàng thấy mình bị lừa dối, thì kẻ đáng trách không phải là ta, mà chính là nàng — kẻ đã chẳng thèm hỏi xem ta là ai. Thế thì, đây chính là tội ác tày trời, là lỗi lầm nghiêm trọng, là sai sót ghê gớm mà Gisippus với tư cách là một người bạn và ta với tư cách là một kẻ lụy tình đã phạm phải: ấy là Sophronia đã bí mật trở thành vợ của Titus Quintius, và chính vì điều đó mà các vị đang phỉ báng, đe dọa và mưu hại hắn. Các vị còn có thể làm gì hơn thế nếu hắn trao nàng cho một gã phu phen cày bới, một kẻ vô loại hay một tên nô lệ? Xiềng xích nào, ngục tù nào, giá treo cổ nào là đủ cho những tội trạng ấy?

Nhưng hãy gác chuyện đó lại cho hiện tại; thời điểm mà ta chưa từng mong đợi đã đến, ấy là cha ta đã qua đời và ta buộc phải trở về Rome; vì vậy, với ý định mang Sophronia đi cùng, ta đã phơi bày cho các vị thấy những điều mà có lẽ lẽ ra ta còn giấu kín, và nếu các vị khôn ngoan, các vị nên vui vẻ chấp thuận. Bởi vì nếu ta muốn lừa gạt hay lăng mục các vị, ta hoàn toàn có thể bỏ mặc nàng lại cho các vị trong cảnh bị rẻ rúng và nhơ nhuốc; nhưng nguyền rủa thay nếu một sự đê tiện như thế lại có thể dung thân trong lồng ngực của một người Rome! Nàng ấy, tức Sophronia, nhờ sự ưng thuận của các vị thần, sự vận hành của luật pháp loài người, cũng như nhờ mưu kế tuyệt vời của Gisippus ta và sự khôn khéo trong tình ái của chính ta, đã trở thành của ta; và điều này dường như lại bị các vị — những kẻ tự cho là khôn ngoan hơn các vị thần và hơn cả phần còn lại của nhân loại — lên án một cách ngu muội, thể hiện sự bất bình qua hai cách vô cùng phiền toái đối với ta: thứ nhất, giam giữ Sophronia — người mà các vị chẳng có chút quyền hành nào ngoại trừ khi ta ban ơn cho phép; và thứ hai, đối xử với Gisippus — kẻ mà các vị phải mang ơn chính đáng — như một kẻ thù. Ta không có ý định vạch trần sâu hơn nữa sự dại dột của các vị trong cả hai hành động ấy vào lúc này, mà chỉ muốn dùng tư cách của một người bạn để khuyên các vị hãy dẹp bỏ sự hằn học, hoàn toàn vứt bỏ oán hận cùng mối thù hằn đã cưu mang, và trao trả Sophronia lại cho ta, để ta có thể hân hoan rời đi với tư cách họ hàng của các vị và sống như những người bạn. Bởi vì về điểm này, dù việc đã rồi có làm các vị vừa lòng hay không, các vị hãy cứ tin chắc rằng nếu các vị giở trò khác, ta sẽ cướp Gisippus khỏi tay các vị; và khi ta đặt chân đến Rome, dẫu các vị có cay đắng đến đâu đi nữa, ta nhất định sẽ đòi lại người vợ danh chính ngôn thuận của mình, rồi sau đó sẽ biến thành kẻ thù không đội trời chung với các vị, để cho các vị nếm mùi trải nghiệm xem sự căm phẫn của tâm hồn người Rome đáng sợ đến nhường nào.'

Nói xong những lời ấy, Titus đứng phắt dậy, với nét mặt hằm hằm vì tức giận, nắm lấy tay Gisippus rồi bước thẳng ra khỏi đền, đầu ngẩng cao hất hàm đe dọa và tỏ ra chẳng thèm đếm xỉa gì đến đám đông đang đứng đó. Phần về phía họ hàng và thân tộc, một mặt vì những lẽ phải trong lời lẽ của chàng đã làm họ xuôi lòng và họ cũng khát khao tình bạn của chàng, mặt khác vì bị khiếp sợ bởi những lời cuối cùng ấy, họ đồng tâm nhất trí rằng thỉnh cầu làm họ hàng với một kẻ như thế — khi Gisippus đã không chịu — vẫn tốt hơn là mất đi Gisippus làm họ hàng mà lại rước thêm một kẻ thù nguy hiểm. Thế là, họ tản ra đi tìm Titus, thông báo cho chàng hay rằng họ hoàn toàn bằng lòng để Sophronia làm vợ chàng, nhận chàng làm người thân quý và Gisippus làm bạn hiền. Sau khi trao cho nhau những lễ nghĩa và sự kính trọng xứng đáng giữa những người bà con và bằng hữu, họ từ giã và tề tựu đưa Sophronia quay về với chàng. Nàng, với sự khôn ngoan của một người phụ nữ biết biến cái khó thành cái khôn, đã nhanh chóng chuyển hóa tình cảm dành cho Gisippus sang cho Titus và cùng chàng lên đường về Rome, nơi nàng được đón tiếp vô cùng trọng thể.

Trong khi đó, Gisippus ở lại Athens, bị hầu hết mọi người coi rẻ; và chẳng bao lâu sau, do một vài biến động nội chiến, hắn cùng toàn bộ gia tộc bị trục xuất khỏi Athens trong cảnh bần cùng, khốn khổ và bị kết án lưu đày vĩnh viễn. Rơi vào hoàn cảnh ấy, khi đã không chỉ nghèo mà còn túng quẫn đến mức ăn mày, hắn đành tìm đường đến Rome bằng mọi cách có thể để dò xem Titus còn nhớ đến mình không. Tại đó, hay tin Titus vẫn còn sống và đang nắm giữ trọng trách được mọi người kính trọng, hắn liền dò hỏi dinh thự của bạn, đứng phục sẵn trước cổng và cứ thế ở đó cho đến khi Titus xuất hiện. Nhưng ngặt một nỗi, vì bộ dạng quá đỗi rách rưới thảm hại của mình, hắn không dám thốt lên nửa lời, mà chỉ cố ý đứng sao cho Titus nhìn thấy, cốt để bạn nhận ra và cho người gọi mình vào; thế nhưng Titus cứ thế lướt qua [mà không hề hay biết], còn Gisippus thì đinh ninh rằng bạn đã thấy mình nhưng cố tình tránh mặt, chợt nhớ lại những gì mình từng hy sinh cho bạn trước kia, hắn quay lưng bước đi trong nỗi hận thù và tuyệt vọng ê chề. Khi màn đêm buông xuống, bụng đói meo và trong túi không rat một xu dính túi, hắn cứ thế lang thang vô định, khao khát cái chết hơn bất cứ thứ gì trên đời, để rồi tình cờ bước vào một góc vắng lặng của thành phố. Nhìn thấy một hang đá lớn, hắn định bụng sẽ vào đó qua đêm, rồi vì quá kiệt sức sau những trận khóc lóc lê thê, hắn ngả lưng gục ngã xuống nền đất lạnh lẽo và chìm vào giấc ngủ trong tình cảnh vô cùng khốn đốn. Gần sáng, có hai tên trộm cùng nhau đi khoắng đồ đêm đó mò vào hang cùng chiến lợi phẩm vừa kiếm được; thế nhưng chúng lại cãi vã về chuyện chia chác, và tên mạnh sức hơn đã ra tay sát hại kẻ kia rồi bỏ đi. Gisippus đã tận mắt chứng kiến và lắng nghe toàn bộ sự việc, và hắn thầm nghĩ mình cuối cùng đã tìm được lối thoát đến cái chết hằng ao ước bấy lâu mà không cần phải tự vẫn. Thế nên, hắn cứ thế nằm im bất động cho đến tận lúc lính tuần tra đánh hơi được vụ việc kéo đến nơi, hung hăng lao vào tóm lấy hắn và lôi đi giam giữ. Khi bị thẩm vấn, Gisippus thú nhận chính mình là kẻ đã sát hại người đàn ông nọ và không tài nào rời khỏi hang kịp. Do đó, quan pháp quan tên là Marcus Varro liền ra lệnh xử tử hắn trên giá treo cổ theo luật lệ lúc bấy giờ.

Bấy giờ, Titus tình cờ bước đến pháp đình vào thời điểm đó; khi nhìn thẳng vào khuôn mặt kẻ tử tù khốn khổ và nghe lý do hắn bị định tội chết, chàng bỗng bàng hoàng nhận ra Gisippus. Vô cùng kinh ngạc trước số phận nghiệt ngã của bạn và không hiểu sao hắn lại lưu lạc đến Rome, mang trong lòng nỗi khao khát cháy bỏng muốn cứu giúp bạn, nhưng lại chẳng thấy cách nào khả dĩ hơn để cứu hắn ngoài việc tự nhận tội thay để giải thoát cho bạn, Titus vội vã chen lên phía trước và hét lớn: 'Marcus Varro, hãy gọi kẻ khốn khổ mà ngài vừa kết án quay lại, bởi vì hắn vô tội. Ta đã xúc phạm các vị thần đủ rồi với một tội ác là sát hại người đàn ông mà tùy tùng của ngài tìm thấy đã chết sáng nay, ta không muốn chuốc thêm tội lỗi với cái chết của một kẻ vô tội khác.' Varro kinh ngạc và tỏ vẻ khó chịu vì toàn bộ pháp đình đã nghe thấy lời thú nhận ấy; nhưng vì danh dự của bản thân, không thể ngó lơ việc tuân thủ pháp luật, ông ta đành cho gọi Gisippus quay lại và cất tiếng hỏi trước mặt Titus rằng: 'Làm sao ngươi lại điên rồ đến mức chẳng cần phải chịu một chút tra tấn nào mà dám nhận tội những việc mình không làm, nhất là khi đây là trọng tội? Ngươi vừa tuyên bố mình là kẻ đã ra tay sát hại người đàn ông đêm qua, thế mà giờ đây kẻ này lại xuất hiện và khẳng định không phải ngươi, chính hắn mới là kẻ ra tay.'

Gisippus ngước lên nhìn và nhận ra đó chính là Titus; hắn hiểu rõ mồn một rằng bạn làm thế cốt để cứu mạng mình nhằm đền ơn đáp nghĩa chuyện xưa. Thế nên, rưng rưng giọt nước mắt xót xa, hắn thưa: 'Varro, quả thực chính tay ta đã giết hắn, và sự sốt sắng của Titus lúc này nhằm cứu mạng ta đã muộn màng quá rồi.' Ngược lại, Titus khẩn khoản: 'Thưa quan pháp quan, ngài cứ xử theo những gì ngài thấy; kẻ này là một người ngoại kiều, bị bắt quả tang không tấc sắt bên cạnh cái xác nạn nhân, và ngài có thể thấy rõ cảnh ngộ khốn cùng đang dồn ép hắn muốn tìm đến cái chết; xin ngài hãy phóng thích hắn và trừng phạt ta, kẻ đáng phải chịu tội.' Varro ngẩn người trước sự khăng khăng của cả hai, và bắt đầu phỏng đoán rằng có lẽ chẳng ai trong hai người phạm tội, đang loay hoay tìm cách tha bổng cho họ thì bỗng có một thanh niên tên là Publius Ambustus bước tới — một gã nổi danh trác táng, được toàn thể người dân Rome biết mặt là một tên lưu manh kỳ cựu, chính là kẻ thực sự đã nhúng tay vào vụ án mạng. Hắn ta vốn không hề quen biết hai người kia nhưng khi chứng kiến cảnh tượng mỗi người tranh nhau nhận tội thay cho kẻ khác, lòng trắc ẩn trỗi dậy mạnh mẽ đến mức không kìm lòng được trước sự vô tội của đôi bạn tri kỷ. Động lòng thương xót tột cùng, hắn bước đến trước mặt Varro và tuyên bố: 'Thưa quan pháp quan, định mệnh xui khiến ta phải đứng ra giải quyết cuộc tranh chấp oan nghiệt này của hai người kia, và ta không biết vị thần nào trong lồng ngực đang giục giã, nài nỉ ta phải phơi bày tội lỗi của mình cho ngài tường tận. Xin hãy hay rằng, không một ai trong hai kẻ này có tội như lời họ tự nhận. Ta đích thị là kẻ đã ra tay sát hại người đàn ông sáng nay lúc rạng sáng, khi ấy ta tình cờ thấy gã khốn khổ này đang ngủ gục trong lúc ta đang lúi húi chia chác chiến lợi phẩm vừa cướp được với nạn nhân. Chẳng cần phải thanh minh cho Titus làm gì; danh tiếng của chàng rạng danh khắp chốn và ai nấy đều thừa biết chàng không phải là kẻ có thể làm ra chuyện đó. Xin hãy thả chàng ra và giáng xuống đầu ta hình phạt mà luật pháp quy định.'

Lúc này, Octavianus đã hay tin về vụ việc và lập tức truyền lệnh dẫn giải cả ba người đến trước mặt mình, ngài muốn tận tai nghe xem nguyên nhân gì đã thôi thúc từng người tranh nhau nhận tội chết. Nghe xong câu chuyện do mỗi người tường thuật lại, Octavianus liền phóng thích hai người bạn vì họ hoàn toàn vô tội, đồng thời ban ơn tha tội cho kẻ sát nhân vì tình yêu dành cho đôi bạn. Ngay sau đó, Titus ôm lấy Gisippus, thoạt đầu trách mắng hắn một trận vì sự hững hờ và lòng hoài nghi, nhưng rồi chìm đắm trong niềm hân hoan tột độ và đưa hắn về dinh thự của mình. Tại đó, Sophronia với những giọt nước mắt xót xa đã đón nhận hắn như một người anh em ruột thịt. Sau khi cho bạn nghỉ ngơi, bồi bổ lại sức khỏe, may cho hắn những bộ y phục xứng đáng với phẩm giá và địa vị, Titus chia sẻ một nửa gia tài cùng điền trang cho Gisippus, rồi gả cho hắn người em gái út tên là Fulvia, đoạn ân cần bảo rằng: 'Gisippus, từ nay tùy ý ngươi lựa chọn, muốn ở lại đây cùng ta hay mang theo tất cả những gì ta đã trao để trở về Achaea.' Bị giằng xé một bên là lệnh lưu đày khỏi quê hương chôn nhau cắt rốn, một bên là tình cảm sâu nặng dành cho tình bạn trân quý của Titus, Gisippus cuối cùng đã đồng ý trở thành một công dân Rome và định cư tại thành phố này. Tại đây, hắn cùng nàng Fulvia, và Titus cùng nàng Sophronia đã sống một đời hạnh phúc dài lâu, quây quần dưới một mái nhà và tình bạn của họ mỗi ngày một thắm thiết hơn (nếu điều đó còn có thể).

Tình bạn quả là một điều thiêng liêng tột bậc, không chỉ xứng đáng nhận được sự tôn kính đặc biệt mà còn phải được ca tụng bằng những lời tán dương đời đời kiếp kiếp, như là cội nguồn khôn ngoan của lòng cao thượng và danh dự, là hiền tỷ của lòng biết ơn và sự bác ái, là kẻ thù của lòng căm thù và sự tham lam ích kỷ; luôn sẵn sàng — mà chẳng cần đợi phải mở lời van nài — hành động theo đức hạnh để đối xử với người khác hệt như cách mình muốn được đối xử. Ngày nay, những hệ quả thần thánh ấy hiếm hoi lắm mới thấy xuất hiện ở đôi ba người, lỗi lầm ấy thuộc về và là nỗi hổ thẹn của lòng tham lam khốn kiếp nơi nhân loại — thứ chỉ biết chăm bẵm vun vén cho tư lợi và đã đẩy tình bạn vào chốn lưu đày vĩnh viễn, tít tận những cùng trời cuối đất. Còn tình yêu nào, tài sản nào, dòng tộc nào, hay thứ gì khác ngoài tình bạn, có thể khiến Gisippus thấu cảm sâu sắc đến thế với ngọn lửa nồng nàn, những giọt nước mắt và tiếng thở dài của Titus, để rồi nhường lại cho người bạn tri kỷ vị hôn thê xinh đẹp, dịu dàng mà chính hắn hằng yêu quý? Quy luật nào, lời đe dọa nào, nỗi sợ hãi nào có thể kìm hãm đôi bàn tay trẻ trung của Gisippus khỏi việc vươn tới cái ôm ấp ái ân của nàng thiếu nữ kiều diễm — người đôi khi còn chủ động mời gọi — trong những chốn thâm u tối tăm hay thậm chí ngay trên chiếc giường của chính hắn, nếu không phải nhờ có tình bạn ngăn cản? Danh vọng nào, phần thưởng nào, sự thăng tiến nào, hay nói đúng hơn là thứ gì khác ngoài tình bạn, có thể khiến Gisippus bất chấp việc đánh mất họ hàng của mình lẫn gia tộc Sophronia, bất chấp những lời càm ràm chanh chua của đám đông hạ cấp hay những lời chế giễu lăng mạ, miễn là làm được cho bạn mình vui lòng? Ngược lại, điều gì ngoài tình bạn có thể thôi thúc Titus — khi hoàn toàn có thể vờ như không thấy — dứt khoát tìm đến cái chết để cứu Gisippus khỏi giá treo cổ mà chính hắn đã tự ý lao vào chịu tội? Điều gì khác có thể khiến Titus chẳng múc một chút do dự nào mà hào phóng chia sẻ khối gia sản khổng lồ của mình cho Gisippus khi kẻ ấy bị số phận tước đoạt sạch sẽ? Điều gì khác có thể khiến chàng sẵn lòng dâng cả người em gái cho bạn, dẫu thấy người bạn ấy đang nghèo túng và rơi vào cảnh khốn cùng tột độ? Hỡi loài người, cứ việc ham hố vây quanh mình hàng đống chiến hữu, những binh đoàn huynh đệ và con đàn cháu đống, cứ việc dùng tiền tài để mua chuộc thêm nhiều kẻ hầu người hạ, mà chẳng thèm đếm xỉa đến việc bất kỳ kẻ nào trong số đó, dù là ai hay ở vị thế nào đi nữa, cũng đều sợ hãi trước một nguy cơ nhỏ nhặt nhất của bản thân hơn là quan tâm đến việc cứu rỗi thảm họa tột cùng cho cha, cho anh hay cho chủ nhân của mình; trong khi chúng ta lại thấy một người bạn luôn hành xử hoàn toàn ngược lại.