Bàn Về Cách Sống - Đối Thoại Giữa Triết Gia, Bác Sỹ Và Nhà Sư

Lượt đọc: 177 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 10
Cảm Giác Có Lỗi Và Tha Thứ

❊ ❊ ❊

ALEXANDRE: Tiến lên, luôn tiến bộ, đồng ý! Nhưng làm sao để bỏ hẳn những hòn đá cột chân này mà, biết bao lần, chôn chân ta một chỗ? Làm sao ra khỏi quá khứ một chút? Thật ra, cảm giác có lỗi, oán giận, hiềm thù và cả đám độc tâm chơi chúng ta những vố to. Lại một lần nữa thầy Eckhart cho tôi thứ thuốc giải đáng gờm khi ông phân biệt hai loại ăn năn. Một, tạm thời và hợp lý, làm ta lún trong chán nản và tuyệt vọng. Khi kéo ta xuống thấp, chúng nhốt ta trong một cảm giác bất lực, đập chết ta. Cái kia là lời kêu gọi thần bí siêu phàm và siêu hình, cho ta đôi cánh theo cách nào đó, nó đưa ta lên với Chúa Trời, đưa ta khỏi cái xấu và, với sức mạnh, điều hướng ý chí của ta tới cái thiện. Tóm lại, không tống đi mọi cảm giác có lỗi, rõ ràng là ta cần bỏ cái cảm giác có lỗi ái kỷ mà, không hề làm ta tốt hơn, lại làm ta tê liệt. Trước hết, cần giữ vững một quyết tâm, lên đường. Dẫu tôi sẩy chân và vấp ngã, tôi vẫn là một progrediente, một con người tự đứng lên và tiến đến một niềm vui tự do. Cho đến hơi thở cuối cùng, chúng ta có khả năng tiến bộ, nói vâng, ngay cả dè dặt, với cái xảy đến.

Làm nhẹ trái tim và để tâm hồn hít thở có lẽ đòi hỏi về lại tinh thần trẻ con này, cái ngây thơ mà các hiền triết không bao giờ đánh mất. Bỏ xuống, bỏ các ký lô kinh hoàng này, những gói cay đắng oán giận chắc chắn đưa ta đến nhiều ngõ cụt. Vì thật ra vấn đề là, với một lòng nhẫn nại vô cùng, để cho cái mà ta cần trở thành xảy đến. Người chìm trong sự khinh bỉ chính mình không bao giờ biết vươn lên cao. Tấm gương của các thiền sư giúp tôi đi: trước một khó khăn, tinh thần không mải mê trong những suy đoán. Ngay khi một vấn đề xảy đến, vấn đề là chuyển sang hành động. Trên địa hạt đạo đức, khi tôi mắc lỗi thì rất đơn giản, thay vì mải mê trong “lẽ ra mình phải…” và “a phải chi…”, tôi chỉ cần nhận ra cụ thể cái tôi có thể làm để sửa sai. Và thay vì nghiền ngẫm, hãy thực sự giúp người tôi đã làm tổn thương. Cứ tự trách mình, trĩu nặng cả ngàn lời trách cứ thì không an ủi được ai. Suy cho cùng, ta chỉ đặt thêm một lớp khổ.

ĐOẠN TUYỆT VỚI CẢM GIÁC CÓ LỖI

MATTHIEU: Cậu nói đến chuyện mang cảm giác có lỗi thì rất nặng nề, nhưng cũng còn có cái hối tiếc đơn thuần, nó cho phép nhận ra lỗi lầm ta phạm phải và cái sai ta làm vì thiếu suy xét hay cân nhắc cho kẻ khác. Một hình thức hối tiếc lành mạnh, đi kèm mong muốn không lặp lại lỗi lầm đó là sửa chữa cái sai ta làm với người khác và chính mình. Điều đó dù sao cũng là quan điểm thiết thực của đạo Phật. Dẫu điều này có vẻ như nghịch lý, kiểu hối tiếc này có thể dẫn đến sự lạc quan, vì nó khai thông cái mong muốn thay đổi, xuất phát điểm để tu thân.

ALEXANDRE: Trong một cuốn sách thật hay viết tặng Platon, triết gia Alain xóa sạch một ý niệm sai lầm về tự do. Nếu hôm nay tôi không còn được chọn cưới vợ tôi trong quá khứ, tôi có thể chọn yêu cô ấy bằng cả trái tim từng phút giây. Chân trời mở ra làm tôi hoan hỉ. Thách thức là dùng tự do này cho đến khi gặp chướng ngại: tôi không quyết định làm người khuyết tật, nhưng tôi có thể quyết định biến nó thành mảnh đất để rèn luyện, một dịp để tiến bộ. Suy cho cùng, không có giây phút nào hay hơn giây phút đã cho tôi, ở đó, ngay lập tức, trở thành một người chồng yêu thương hơn, một người cha biết quan tâm hơn trong gia đình, một người khuyết tật vui vẻ hơn… Hối tiếc làm ta đông cứng trong quá khứ, tốt hơn ta nên sống đến cùng trong hiện tại.

Trong cảm giác có lỗi, tôi cũng phát hiện một kiểu nội hiện theo cái nhìn của người khác, như thể những trách móc tôi đã nghe nghìn lần cuối cùng sinh ra một sự tự trách, thường trực và tai hại. Hối tiếc quá khứ, chết dí trong ân hận sẽ ngốn đáng kể sinh lực. Sao không chỉ việc công nhận lỗi lầm và cố rút ra một bài học? Mọi nghiền ngẫm này thì có ích gì: “Cái này không xứng với mình, mình hay hơn vậy nhiều!” Giữa những giằng co tàn nhẫn và cái dễ dãi cho qua hiện lên một con đường. Từng bước một, ta có thể tiến lên trong vô chấp và tình thương.

MATTHIEU: Thực ra, nếu hối tiếc suy biến thành cảm giác có lỗi, nó có thể đi đến chỗ đánh giá thấp bản thân, cảm giác bị khoác vào người một cái xấu nền tảng. Ta nghĩ mình đáng bị người khác trách và ta nghi ngờ khả năng tự sửa đổi. Hình thức hối tiếc này dẫn đến chán nản hay thất vọng, cản trở ta minh mẫn và không sửa mình. Hơn nữa, trong khi đẩy ta tập trung vào mình, nó ngăn ta nghĩ đến người khác và sửa chữa những cái khổ ta có thể đã gây ra.

Ở phương Tây, cảm giác có lỗi chịu ảnh hưởng của ý niệm tội tổ tông. Ở phương Đông theo Phật giáo, ta nói ngược lại khi dùng từ “tính bản thiện”. Về cơ bản trong ta không có gì xấu, và lỗi lầm được xem là có ít nhất một tính chất, tính chất sửa chữa được. Mỗi người có trong mình một tiềm năng hoàn thiện có thể bị quên hay che khuất, nhưng không bao giờ mất. Lỗi lầm và khuyết điểm của ta là do những cái ngẫu nhiên, những chệch hướng nhất thời, mọi lỗi lầm đều có thể sửa chữa được và không làm hỏng hoại gì tiềm năng này. Trong nghĩa này, hối tiếc không phải một tình cảm làm ta đông cứng trong quá khứ. Trái lại, nó là cái cho phép ta cắt cầu với những sai lầm và có một xuất phát mới.

Cách đây vài năm, theo lời mời của vài tù nhân, tôi cùng một người bạn đến thăm trại giam ở miền Nam nước Pháp. Người ở đó chịu những hạn tù dài, trung bình là hai chục năm. Chúng tôi đã ở một buổi chiều với hai chục người họ. Cái tôi thấy siêu thực hơn là tôi có ấn tượng uống chén trà với một nhóm người không thể bình thường được nữa, trừ một tù nhân vẫn nằm lả phần lớn thời gian. Sau khi nói chuyện hồi lâu, một người nói với tôi: “Nghĩ rằng chúng tôi có khả năng làm nổi lên bề mặt cái tốt đẹp nhất trong mình là một ý an ủi, một nguồn hy vọng. Thường thì, các cha tuyên úy đến đây nói với chúng tôi rằng chúng tôi là kẻ có tội gấp đôi. Ta trước hết sinh ra đã là kẻ có tội, rồi chúng tôi lại phạm một tội nặng. Mang theo điều này vô cùng nặng nề, chúng tôi cảm thấy tan nát.”

Một thầy của tôi, Jigme Khyentse Rinpoche, đưa ra một ví dụ thú vị để minh họa sự khác nhau giữa hối tiếc và cảm giác có lỗi. Nếu ta vượt đèn đỏ, rồi ta bị cảnh sát chặn lại và bị phạt, hối tiếc sẽ ngăn ta vượt đèn đỏ và bị phạt lần nữa. Nếu thay vì vậy ta tràn ngập một cảm giác có lỗi, ta sẽ khởi động lại máy mà nghĩ mình là một tay lái xe tồi, lúc nào cũng đãng trí và chỉ gặp rủi ro. Mải mê nghiền ngẫm, ta không chú ý đèn đỏ lần tới, ta vượt và bị phạt lần hai!

Tuy vậy, không cảm thấy hối tiếc hay cảm giác có lỗi thực ra lại là một trong những đặc điểm của người bệnh nhân cách. Họ biết phân biệt cái tốt với cái xấu, nhưng họ không hề quan tâm. Khi hành động xấu trót lọt, họ cảm thấy mãn nguyện, nhưng khi họ thất bại hay bị lật mặt, họ không cảm thấy xấu hổ cũng không hối tiếc, chỉ chờ dịp làm lại. Những trừng phạt không có tác dụng cứu rỗi hay ngăn ngừa tái phạm nào ở họ. Và khi bị bắt, họ cố bào chữa, giảm thiểu hậu quả của cái họ làm và đổ trách nhiệm cho người khác - nạn nhân của họ.

CÁC CẢM XÚC SÂU KÍN VÀ ĐAU ĐỚN

CHRISTOPHE: Tôi có một cái nhìn hơi khác với anh trong định nghĩa về các hiện tượng này. Sẽ thú vị nếu đối chiếu các quan điểm của chúng ta. Trong tâm lý học, ta gom các hiện tượng hối tiếc, cảm giác có lỗi và hổ thẹn vào trong gia đình những “cảm xúc sâu kín và đau lòng” về các sự kiện và hành động đã qua. Đó là một thể liên tục mà tôi sẽ cố làm rõ. Có một giải thích mang tính cách mạng về tất cả những điều này. Nếu chúng ta được trang bị khả năng quay về quá khứ, với những cảm xúc và suy nghĩ của mình, đó là vì có một chức năng cực kỳ hữu ích: ta thường phạm lỗi, những lỗi cố ý hay vô ý, “bằng hành động hoặc không hành động”, như trong Cơ Đốc giáo nói, và mọi cảm xúc đau đớn này giúp ta không phạm lần nữa, hay cuối cùng muốn sửa chữa.

Các phân loại mang nhiều chiều kích. Trước hết, có phải hành vi gây nên sự bất tiện cảm xúc và tâm lý này chỉ liên quan đến tôi hay cái sai gây cho người khác? Khác với anh, Matthieu ạ, tôi phân biệt hối tiếc và cảm giác có lỗi theo cách khác: tôi không nhất thiết thấy có lỗi đã vượt đèn đỏ vì, nếu cảnh sát bắt tôi, tôi chỉ làm lỗi với ví tiền của mình thôi. Nhưng tôi có thể tiếc đã vượt đèn đỏ. Tôi thậm chí có thể không tiếc, chỉ bực, mà cảm giác này không gắn liền với tiếc. Trái lại, tôi có thể tiếc đã làm một điều khiến tôi tốn tiền, hay tiếc cái vụng về đã làm cháy nhà mình - nhưng nếu tôi một mình sống trong nhà, tôi sẽ không cảm thấy có lỗi. Trong tâm lý học, cảm giác có lỗi là cảm xúc đau đớn về một hành vi đã qua, nó gợi nên đau khổ hay đau đớn ở ai đó, trong khi tiếc không nhất thiết hàm ý đau hay khổ.

Ta còn có thể thấy xấu hổ, một thành viên nữa trong đại gia đình này, khi ta ở trong một cảm xúc mãnh liệt hơn nhiều, đau đớn hơn nhiều. Còn có một sự khác nhau về chiều kích. Thường, tôi xấu hổ về tôi, xấu hổ về cả con người tôi, ở đó cảm giác có lỗi gắn liền với một cách xử sự cụ thể hay nhắm vào một lỗi lầm trầm trọng đã gây hại cho người khác.

MATTHIEU: Thực ra, ta không cho những từ này cùng một nghĩa. Trong đạo Phật, ta cũng nói về xấu hổ, nhưng lại như một phẩm chất. Ta phân biệt ra hai loại. Loại đầu là áy náy ta cảm thấy khi ta đi ngược đạo đức mà ta kiên trì giữ. Đó là một tình cảm sâu kín ta có thể giữ trong lòng. Nó được xem là có lợi vì nó xui chúng ta sửa lại thái độ của mình để thấy dễ chịu hơn. Xấu hổ thứ hai là cái ta cảm thấy trước người khác, nói chung là một người ta quý trọng. Đó là một cảm giác cao quý hơn là chỉ bận tâm đến dư luận. Nó giúp ta tự sửa mình bằng cách lấy những gì mà người ta xem là tốt hơn ta nghĩ về ta làm chuẩn mực. Đạo Phật do vậy đề ra một cách nhìn tích cực về cảm giác này bằng cách lấy chúng phục vụ cái được xem là mục đích cao quý hơn, như là giải thoát khỏi vọng tâm và khổ, và giúp người khác làm như vậy. Cuối cùng, còn có một khía cạnh lành mạnh trong cảm giác có lỗi làm ta rối bời vì đã làm sai với người khác, dù vô tình, hay ta bất chợt nhận ra tính cách không thể chấp nhận của những hành vi có hại ta phạm phải.

CHRISTOPHE: Các nhà tâm lý học còn quan tâm đến cảm xúc nhẹ nhàng hơn nhiều, đó là sự khó chịu hay bối rối. Chẳng hạn, nếu tôi làm vỡ cái cốc, tôi không làm hại ai, cái cốc không đáng giá gì lắm và đó không hề là một lỗi đạo đức nhưng tôi bối rối, vì đó là một hành động không thích hợp. Mọi cảm xúc này là cảm nhận của cái ta gọi là “tự ý thức”. Nó đòi hỏi tôi nhận ra một trách nhiệm nào đó về hành động của mình.

Ngoài cái dốc cảm xúc ra thì còn tồn tại một dốc nhận thức. Khi ta nghĩ đi nghĩ lại những hành động đã qua, ta cảm thấy một cái đau mà vả chăng thường theo sau xấu hổ, cảm giác có lỗi, khó chịu, hối tiếc. Ta xét kỹ lại chuyện đã xảy ra quá mức cần thiết. Các chuyên gia xem một trong những tính năng của các cảm xúc đau đớn này là khơi lên một suy ngẫm mà, đến lượt nó, khơi nguồn việc xem xét lại vấn đề, từ đó khơi gợi các quyết tâm. Anh đã mô tả cả dây chuyền này, mà đạo Phật cũng tìm cách khởi động.

Nhưng một số cảm xúc này có thể thái quá và thuộc dạng bệnh lý. Thay vì có một chút hối tiếc, một chút cảm giác có lỗi, thay vì suy ngẫm cách sửa chữa mọi chuyện, tôi có thể chìm nghỉm trong một cảm giác có lỗi thái quá, mất cân xứng, thậm chí cảm giác xấu hổ hoàn toàn. Và cái dốc nhận thức tạo nên suy ngẫm này có thể trượt đến chỗ nghĩ đi nghĩ lại. Khi cứ nghĩ đi nghĩ lại, ta đi quá việc đánh giá lại chuyện xảy ra, ta nghiền ngẫm. Và ta đau khổ.

Thường thường, trong trị liệu, chúng tôi khuyên nên tự đặt ra ba câu hỏi để biết ta đang suy nghĩ hay nghiền ngẫm:

1. Việc suy nghĩ có giúp anh chị tìm thấy một giải pháp thú vị hay áp dụng được không?

2. Dẫu anh chị không tìm thấy giải pháp, ít ra anh chị có thấy rõ ràng hơn chút không?

3. Anh chị không tìm thấy giải pháp và không thấy rõ ràng hơn, nhưng anh chị có thấy nhẹ nhàng hơn không?

Nếu anh chị trả lời “Không” với ba câu hỏi này thì vậy là anh chị đang nghiền ngẫm. Trong trường hợp này, giải pháp tốt nhất để khỏi nghiền ngẫm nữa là đi dạo, giúp đỡ người khác, nói chuyện với một người bạn, không phải để cùng nghiền ngẫm, mà để gợi lên những điều khác.

Trong tâm lý học, hai vấn đề mà các cảm xúc đau đớn này đặt ra là thừa hoặc thiếu. Cảm giác có lỗi tự nó không phải vấn đề. Nhưng khi nó trở nên thái quá, điều này có nghĩa là hệ thống cảnh báo bị điều chỉnh sai. Các anh có biết lý thuyết này không? Cảm xúc là một tín hiệu báo động, nhất là cảm xúc “tiêu cực”. Nếu nó được điều chỉnh tốt, nghĩa là nếu nó kêu đúng lúc, không quá mạnh để không làm kinh động mọi hàng xóm, cũng không quá lâu, để tôi còn xem phải làm gì, thì đó là hoàn hảo. Nếu nó bị chỉnh sai, nó kêu khi có những thứ không đúng bị kích hoạt, thì đó là một cái chợ vỡ, và điều đó nghĩa là có gì đó đáng lo.

Cũng vậy, cảm thấy có lỗi đơn giản là vì ta trái ý hay phật ý ai đó ta yêu thương một cách thái quá, dẫu điều đó có thể giúp ta xem lại cách ta nói điều không đồng tình. Nhưng đau xót vì cảm giác có lỗi trong nhiều ngày, vì cùng một lý do, thì không còn thích đáng nữa, vì gánh nặng cảm xúc đi quá cái chính đáng, và tiếp theo có nguy cơ ngăn ta cho ý kiến thật lòng (ta không muốn làm người khác buồn để mình khỏi khổ sở). Cái khuynh hướng này có thể xuất phát từ một khí chất cực kỳ thấu cảm hay do giáo dục.

Một nấc xa hơn, ở một số bệnh nhân gặp vấn đề ám ảnh liên tục có một kiểu “si mê cảm giác có lỗi”: hành vi nhỏ nhặt, suy nghĩ nhỏ nhặt cũng là nguyên cớ cho cảm giác có lỗi. Những thái quá này gắn liền với các quỹ đạo cá nhân, với một sự giáo dục kiên trì nhấn vào cảm giác có lỗi, nhưng ngoài ra còn cả gánh nặng văn minh Do Thái - Cơ Đốc. Ngày nay, ảnh hưởng của nó đã ít đi nhiều, nhưng, trước kia, người ta dùng cảm giác có lỗi để định hướng cách xử sự của mọi người. Tôi rất muốn biết là theo anh, Matthieu, văn hóa và tôn giáo Phật giáo có bảo vệ tốt hơn trước những trượt dốc này không.

MATTHIEU: Thái độ Phật giáo đơn giản và thiết thực hơn, không bị lệch hướng. Không có khái niệm tội tổ tông, không có lỗi di truyền phải chịu như một sự bất công. Chỉ có kết quả các hành động ta làm, trong một quá khứ có thể gần hay xa. Do vậy ta chỉ nói về trách nhiệm cá nhân và khả năng, luôn tồn tại, thay đổi hoàn cảnh của ta trong khi tránh các lỗi đã qua. Tu tâm cho phép mỗi người dần tự thấy tính nhân quả của các hành động và quá trình giải thoát. Việc ta nghĩ đến điểm xuất phát, rồi phát hiện dần rằng ta có trong mình Phật tính đem lại sự tự tin nền tảng. Dù hành động ta có đen tối thế nào, bao giờ cũng có thể sửa đổi.

CHRISTOPHE: Ở đầu kia quang phổ có những cái thiếu. Thiếu hay không có cảm giác có lỗi là một tai họa hoàn toàn. Nếu ta sống trong một thế giới mà không ai cảm thấy có lỗi, hối tiếc hay xấu hổ, đây sẽ là địa ngục. Mọi người giẫm lên chân ta và không cần biết, người ta làm hại ta rồi cứ ngủ ngon.

Ta thấy các nét tính cách này, tự chúng không nhất thiết là xấu, trong cái lờ mờ mà ta gọi là “ích kỷ”, kèm theo một khuynh hướng khá thấp cảm thấy hối tiếc và cảm thấy có trách nhiệm về cái sai gây ra cho người khác. Những người ái kỷ là một mức độ bên trên: họ không cảm thấy cái xấu gây cho người khác, thậm chí cũng không nhận ra. Mức độ tận cùng mà anh nói, Matthieu, là những người bị bệnh nhân cách, ở họ ta cũng nghi là thiếu trang bị sinh học thần kinh trong khả năng thấu cảm. Vì rằng, rõ ràng, để cảm thấy có lỗi, cần thấy thấu cảm, hiểu rằng ta đã làm hại người khác.

Tôi có cảm giác đã thấy một thời gian mà người ta thấy quá có lỗi, và hôm nay sống trong một thời kỳ mà, thỉnh thoảng, ta không thấy có lỗi đủ: ta có khuynh hướng cứ tìm lý cớ, có cái mà các triết gia gọi là một hình thức vô tổ chức, một sự bất chấp thái quá những quy định và câu thúc. Thế nhưng, thỉnh thoảng tôi thấy rằng cảm thấy có lỗi cũng không tệ lắm, không phải theo kiểu thường trực, mà như một cái chích nhắc nhở. Nói cách khác, con người thì phải có sai, cố chấp (trong lỗi lầm của mình) thì thành ác quỷ. Tuy nhiên, nhiều quá lại hóa dở. Là con người thì phải thấy có lỗi nhưng quá mức lại là quá lố!

MATTHIEU: Thái độ của đạo Phật đem lại trong nghĩa này một sự trung dung. Xấu hổ và hối tiếc được xem là cần thiết, nhưng ta không thật sự chịu nguy cơ trượt, vì các tình cảm này không phải để ta tự chê trách, mà để ta có một cách xử sự lành mạnh và vị tha.

HỐI TIẾC HAY LÀ NÚT “REPLAY”

CHRISTOPHE: Thỉnh thoảng ta muốn có một nút “Replay” cho cuốn phim đời ta, để sắp xếp mọi chuyện khác đi. Đó là vùng đất bao la những hối tiếc, được các nhà khoa học nghiên cứu rất nhiều vì nó làm thành một nguồn hao tổn năng lượng trên bình diện tâm lý. Có nhiều cách để hiểu hối tiếc: đầu tiên ta phân biệt các “tiếc nóng”, nó xảy ra ngay sau hành động, và các “tiếc lạnh”, cái ta cảm thấy một ngày, một tháng hay vài năm sau, khi mà, bỗng đâu, ta nhận ra cái gì đó - chẳng hạn những người trưởng thành mà, khi thành cha mẹ rồi, nhận ra bạo lực mình đối xử với cha mẹ.

Người ta còn phân biệt các hối tiếc hành động và hối tiếc không hành động. Tôi có thể tiếc đã nói gì đó, nhưng tôi cũng có thể tiếc không nói điều đó. Các nhà nghiên cứu cho thấy rằng những hối tiếc hành động (“Mình đã làm cái gì đó không có kết quả, thật đau lòng cho hình ảnh của mình, cho lợi ích của mình, thỉnh thoảng cho lợi ích của người khác”) sẽ kéo theo những hối tiếc nóng, vì hoàn cảnh là tức thì: tôi hành động thất bại, tôi cảm thấy cái đau thất bại. Và thường, để tránh cảm thấy hối tiếc nóng, một số người trốn lánh trong việc không hành động vì một cách để không có tiếc nóng là không làm gì cả. Nhưng ta cũng có những hối tiếc lạnh, vì ta có thể có các hối tiếc không hành động: lẽ ra mình phải làm cái này, lẽ ra mình phải làm cái kia, vậy mà mình không làm. Vắn tắt lại, khi chúng tôi yêu cầu những người tình nguyện làm bảng tổng kết về việc trong đời họ, cái gì theo họ là đáng tiếc nhất, thì thường hơn cả, họ tiếc những cái họ không làm hơn cái họ đã làm. Thường, trong một đời người có vô số điều ta không dám làm mà cũng không có can đảm làm, và cái này kéo theo hối tiếc về lâu dài, nó mở ra những đại dương khả năng tiềm tàng lớn hơn những hối tiếc đã làm nhiều. Ví dụ, nếu tôi không dám làm quen ai đó tôi thích, tôi có thể nhắc đi nhắc lại hồi lâu những hối tiếc của mình (“Nếu mình dám, và chuyện thành, đời mình đã khác rồi”). Nhưng nếu tôi làm quen người ấy và bị đuổi khéo, tôi không có gì nhiều mà nhắc đi nhắc lại: xong rồi, sự thật đã phơi bày, nên mình chỉ còn biết quay qua cái khác thôi!

MATTHIEU: Cá nhân mà nói, trong chiều hướng các hối tiếc lạnh, tôi thường tiếc vô cùng là không lo xa đủ, để tâm hay rộng lượng. Nếu đó là người tôi tình cờ gặp, tôi không còn cách nào khác để gặp lại họ mà tỏ lòng nhân từ nhiều hơn và điều đó làm tôi day dứt. Ngay cả nói cho đúng thì tôi chưa làm gì hại họ, tôi nhớ cái Martin Luther King nói, rằng không làm điều tốt cũng không đỡ tai hại hơn hành động có hại của kẻ ác.

CHRISTOPHE: Phải, đó là định nghĩa về trách nhiệm khi đứng trước bạo lực. Chuyện không can thiệp khi đối mặt bạo lực biến ta thành đồng lõa với bạo lực.

THA THỨ NGHĨA LÀ GÌ?

CHRISTOPHE: Làm sao bù đắp lại cảm giác có lỗi? Bằng cách xin tha thứ, rất đơn giản. Mà chuyện này thì phức tạp hơn là nhìn bề ngoài. Có biết bao tình huống mà mọi người ghê tởm chuyện xin tha thứ, vì trong khi biết mình đã làm sai với người khác, họ có cảm giác rằng người khác cũng cùng chịu trách nhiệm, rằng người kia khiêu khích, và cũng làm hại mình. Xin tha thứ không có nghĩa nói rằng chỉ mình ta có lỗi, ta cũng không thấp kém hơn người kia, đó chỉ là thừa nhận cái hại ta gây ra, mong muốn người kia chấp nhận tha thứ mà ta ngỏ ý với họ. Tất cả những điều này tôi thấy có vẻ là một cái kết hợp lý cho cảm giác có lỗi.

Suy cho cùng, tha thứ có nghĩa là gì? Nếu tôi chịu những vết thương, nếu tôi bị tấn công, nếu người ta làm hại tôi, tha thứ nghĩa là gì? Thường, có một ngộ nhận: khi ta nói về tha thứ trong liệu pháp tâm lý, thứ đầu tiên mọi người nghe là “xá tội” và, theo một cách nào đó, “phục tùng”. Các công trình về trị liệu tha thứ chỉ ra rằng, trước hết, tha thứ không có nghĩa là họ được miễn mọi hình thức câu thúc - nó phải là một quyết định tự do từ phía người bị hại. Thứ hai, tha thứ là một hành động riêng tư, hoàn toàn không liên hệ với con đường pháp lý. Một thầy thuốc điều trị muốn ai đó dần biết tha thứ sẽ giải thích cho họ rằng tha thứ không có nghĩa là một hòa giải trước công chúng, trước mặt cả thiên hạ: vấn đề là tha thứ trong lòng mình. Điều này không liên quan gì đến quên hay phủ định cái xấu. Đó là quyết định riêng tư và cá nhân giải thoát cho mình khỏi cái khổ này. Tha thứ là một hành vi giải phóng, nó cho phép thoát khỏi oán giận, cái mong muốn đến lượt người khác chịu trừng phạt và khổ đau.

MATTHIEU: Tôi đồng tình với suy nghĩ của anh. Tha thứ không phải là xá tội. Làm sao xí xóa một việc xấu đã làm cùng các hệ quả của nó? Đây cũng không phải một hình thức tán thành, vậy chẳng khác nào kêu gọi tái phạm. Đây cũng không phải phủ nhận oán giận, giận dữ hay ngay cả mong muốn trả thù mà hành xử của người khác gây nên trong ta. Đó cũng không phải là làm giảm đi cái trầm trọng của hành vi đã làm và quên chuyện xảy ra, cũng không phải tránh có biện pháp cần thiết để cái xấu không tái diễn. Tha thứ là từ bỏ hận thù và oán giận để thay chúng bằng lòng nhân từ và từ bi. Đó còn là đập tan cái vòng trả thù. Phương pháp này có một hiệu lực giải phóng, vì các tình cảm này làm nhiễm độc ta và cuối cùng hủy hoại ta.

Khi áp dụng luật ăn miếng trả miếng ta không bao giờ được thanh thản, vì chính ta phải có một thái độ tiêu cực làm xói mòn sự thanh thản nội tâm, dẫu trả thù đem lại cho ta ngay lúc đó một thứ như là mãn nguyện. Gandhi nói rằng, nếu ta thực hành nguyên tắc mắt đền mắt, răng đền răng, ắt là chẳng mấy chốc cả thiên hạ đều mù mắt và không còn cái răng nào.

Tôi có nghe trên đài BBC bằng chứng khai sáng của Ameneh, một thiếu nữ Iran 24 tuổi bị một người mà cô khước từ làm biến dạng. Một hôm, người này đến gần Ameneh, nhìn cô mà cười rồi tạt acid vào mặt cô. Bị biến dạng kinh khủng, mù và không có phương tiện tài chính, cô vận động để kẻ tấn công mình bị luật ăn miếng trả miếng và đổ acid vào mắt y. Cô thắng kiện và một ngày nọ người ta triệu tập cô vào bệnh viện để áp dụng hình phạt. Kẻ bị kết án mới đầu nhục mạ Ameneh và gia đình. Lúc người chú chuẩn bị đổ acid trước mặt thẩm phán, Ameneh sống lại những hậu quả khủng khiếp của nhục hình này và yêu cầu người ta dừng tay. Sau một lúc sững sờ, kẻ bị kết án quỳ thụp xuống dưới chân Ameneh mà nức nở là y ân hận về hành động của mình. Tiếp đó Ameneh tuyên bố là những người như thanh niên này không có nhân tính hơn nếu bị trừng phạt chịu đau khổ kinh khiếp như vậy. Với cô, nhờ tha thứ và lòng nhân từ mà tên đao phủ của cô đã tìm thấy nhân tính. Cô nói thêm là cô vui và nhẹ nhõm vì không thực thi bản án này.

Theo quan điểm đạo Phật, ta không thể đánh lận với luật nhân quả của hành động, “nghiệp”. Kẻ phạm tội ác xấu xa thì sớm muộn gì cũng lãnh quả báo. Hắn nên là đối tượng lòng từ bi của ta.

Như tôi đã nói lúc nãy, quan trọng là phân biệt người với hành vi của họ. Người mắc một căn bệnh nguy hiểm không thể bị đánh đồng với bệnh của họ. Ta nói: “Tôi bị ung thư” chứ không phải: “Tôi là ung thư”. Vậy mà hận thù, tàn bạo, dửng dưng và các trạng thái tinh thần hủy hoại khác thì có thể sánh với những căn bệnh trầm kha. Một bác sĩ tấn công một căn bệnh, không phải người bệnh. Kẻ thù của ta không phải người hành động do hận thù chi phối, mà chính là hận thù.

Trong cuốn sách Lòng tốt con người, Jacques Lecomte kể lại câu chuyện một người Mỹ bài Do Thái, Larry, truy đuổi cặp vợ chồng Do Thái bằng hận thù và những lời thóa mạ. Cặp này quyết định mời anh ta tới gặp. Cuối cùng anh ta phải nhận lời và bị đảo lộn bởi họ hoàn toàn không có ác ý với anh ta. Cuối cùng anh ta phải khóc và lắp bắp rằng anh ta không biết nói gì với họ, rằng anh ta đã khủng khiếp với họ và với bao nhiêu người khác đến độ anh ta không hiểu tại sao họ lại tha thứ cho anh ta. Thế nhưng hai vợ chồng trấn an và tha thứ cho anh ta: “Không ai có thể tha thứ cho sự tàn bạo, nhưng tha thứ cho ai đó đã tàn bạo và giờ đầy hối hận thì lại khác.”

Ta có thể tha thứ thay người khác không? Đó là cái lưỡng nan mà Simon Wiesenthal đối mặt, ông kể câu chuyện của mình trong Hoa mặt trời. Ông là tù nhân trong trại tập trung Đức quốc xã, ban ngày họ cho ông tới đó làm việc trong bệnh viện. Một hôm người ta bảo ông là một sĩ quan SS trẻ sắp chết muốn thú tội với một người Do Thái. Simon đến đầu giường của thanh niên này, độ hai mươi tuổi. Anh ta đã làm những chuyện khủng khiếp. Nhất là anh ta đã cùng với lữ đoàn đốt nhà trong đó có rất nhiều người Do Thái chạy trốn ẩn náu. Anh ta xin Simon Wiesenthal tha thứ. Simon vừa im lặng lắng nghe vừa thấm mồ hôi lấm tấm trên trán người này. Nhưng ông không thể thốt ra từ “tha thứ”. Người này không làm hại ông, nhưng mà hại rất nhiều người, và ông cảm thấy không thể nhân danh họ mà tha thứ. Sau đó, ông luôn tự hỏi mình có lý hay không. Tất nhiên ta không thể tha thứ thay người khác, nhưng điều đó không ngăn ông góp phần đập tan cái vòng thù hận này. Sự tàn bạo là một tình trạng bệnh lý. Khi thấy sự kinh hoàng trong những hành động của một số người, ta cần phải làm lòng từ bi của ta lớn hơn, thay vì khích động oán giận.

CHRISTOPHE: Có một giai thoại tôi nhớ lại khi nghe anh nói, không kinh khủng bằng câu chuyện của Wiesenthal, nhưng… Cách đây ít lâu, một bà viết cho tôi giải thích rằng con gái bà chết, tự tử, cô gái ném mình từ tầng năm tòa nhà mà cô được nhập viện; bà muốn gặp tôi để nói về chuyện đó. Mới đầu, tôi có can bà, chỉ cho bà đến một số đồng nghiệp, nhưng bà khăng khăng nên cuối cùng tôi cho bà cuộc hẹn. Bà giải thích chuyện xảy ra, một chuỗi sai lầm y khoa. Trên lý thuyết, vì đó là một cơ sở tâm thần, các cửa sổ chỉ được mở hé, để tránh mọi rủi ro. Hơn nữa, từ 3 giờ chiều, cô gái có nói đến ý định tự tử với mẹ và bà mẹ đã báo cho cơ sở. Chiều lại, người mẹ, rất lo lắng, gọi cho các y sĩ, họ không tìm thấy con gái bà đâu - cô đã nhảy cửa sổ lúc chiều và xác bị che khuất trong bụi rậm dưới tòa nhà. Nhưng các y sĩ trả lời người mẹ là đừng lo, họ sẽ tìm ra con gái bà. Lo lắng, bà gọi lại nhiều lần; cuối cùng, bà nói tôi, họ xua bà đi. Trong đêm, không thấy tăm hơi bệnh nhân đâu, họ báo cảnh sát, không thông báo cho người mẹ. Và lúc sáng sớm, một người làm vườn tìm thấy xác cô gái trong bụi cây.

Cuộc gặp với người mẹ không diễn ra tốt đẹp: tập hợp nhân sự (đương nhiên rất hối lỗi, rất bối rối) thấy khó chịu, không niềm nở, không thương cảm và bà rất tức giận họ. Vì lẽ đó bà đến kể tôi nghe câu chuyện khủng khiếp này. Tôi suy sụp trước nỗi khổ của bà và loạt sai lầm phạm phải đến mức tôi xin bà tha thứ, nhân danh các bác sĩ và y sĩ (tôi thì cũng có thể mắc phải kiểu khinh suất này): “Tôi rất tiếc chuyện xảy ra, quá khủng khiếp, tôi xin bà tha thứ cho chúng tôi.” Tôi không còn biết làm gì khác, tôi thấy rất khổ sở, vô phương, bất lực, buồn cho bà. Tôi gặp lại bà nhiều lần, và tôi đã nhận thấy mọi cái khổ do mất con cùng những hối tiếc của bà (“Mình có tránh được chuyện này không? Mình có cứu được nó nếu tìm ra đúng lúc không?”). Nhưng nguyên cớ đau đớn thứ ba của bà là bà cảm thấy bị tiếp đón lạnh nhạt. Dẫu sau đó trưởng cơ sở cũng gọi cho bà, nhưng đã quá muộn.

Tôi muốn nói rõ một điểm nền tảng khác: khi ta đứng trước những người cực kỳ mong manh, ngay cả những chữ “tha thứ” hay “chấp nhận” cũng có thể hồ đồ. Đây là những từ ngữ rất đẹp đẽ chừng nào ta không phải nạn nhân, chừng nào ta không xương tan thịt nát. Tôi rất thận trọng khi bắt đầu một trị liệu tập trung vào chấp nhận và tha thứ, tôi tránh nói những từ đó. Và tôi nói về chuyện nhận ra rằng oán giận làm nạn nhân khổ hơn chính sự việc. Tôi cố làm bà hiểu rằng việc thoát khỏi oán giận này sẽ có lợi cho cả con người bà. Dần dà, bà hiểu ra rằng vấn đề là tha thứ.

MATTHIEU: Và nếu chúng ta giảng đạo thì tha thứ trở thành một kiểu nghĩa vụ, thay vì là một quá trình chữa trị.

NHỮNG THA THỨ NHO NHỎ

ALEXANDRE: Tôi nên ngậm miệng sau các ví dụ khai sáng như vậy, và mau mau học theo ngay lập tức. Theo tôi thấy, tha thứ trả lại cho đời sống cái tinh khiết, cái dịu dàng, cho phép nó luân lưu mà không bao giờ dừng. Tha thứ là thanh toán mọi chấp trước và giết chết bản ngã. Tôi không ngạc nhiên là một tự do như vậy sẽ thật tuyệt vời cho sức khỏe, vì còn gì tệ hơn là hành xác trong tính nhỏ nhen… Thế nhưng, tha thứ ngày này qua ngày khác có thể khiến vài thứ bị cạn kiệt.

Ý niệm nguyên tội kéo theo cả lô ngộ nhận. Tuy nhiên, nó cung cấp phương tiện cho ta: vấn đề không phải là hạ thấp bản tính ta trong khi cho nó là tai ác, mà có lẽ là nhận ra khuynh hướng rút lui, ích kỷ của ta. Thật khó mà không muốn làm cái rốn vũ trụ! Với niềm vui hằng ngày, tôi có thể bỏ các cơ cấu ngăn cản tôi mở lòng, sẵn sàng, thức tỉnh bởi người khác. Cái ý nguyên tội, còn lâu mới đè nặng tôi, làm tôi mới lại. Mỗi ngày, vấn đề là tránh trượt trên cái dốc dẫn ta đến địa ngục dửng dưng. Tốt hơn là quay về với cái sâu thẳm tận cùng, ở đó, đối với người có tín ngưỡng, Chúa Trời ngự trị, nguồn của một lòng tốt vô biên.

Để tránh cạn kiệt, Jesus khuyên nên tha thứ bảy mươi nhân bảy lần. Nói vậy nghĩa là tôi không bao giờ yên được trong một tư thế, tôi luôn cần phải nỗ lực gấp đôi.

MATTHIEU: Quả thực, bản tính, bản tính có lương tâm thức tỉnh, là tự do và vượt ra khỏi cái nhị nguyên tốt xấu. Ích kỷ và các độc tâm khác là những lệch lạc mà ta có thể định tính là “duyên khởi” hay “thứ phát”, vì chúng không thuộc về bản tính sâu xa của ta.

ALEXANDRE: Nói đến tha thứ thì gần như có tính lật đổ đến nỗi ta làm trầm trọng thêm sự khẳng định bản thân. Tha thứ đòi hỏi một sự táo bạo phi thường, một lòng can đảm gần như siêu nhân. Trước hết, vấn đề là tránh mọi co dúm, xua đuổi mọi khả năng hận thù hay oán giận. Trong Phúc Âm, khi Jesus khuyên người bị tát đưa má kia ra, ngài làm tôi nhận thức rằng, gần như luôn luôn, tôi thích chìm nghỉm trong cái vòng xoáy trả thù hơn. Cần khá nhiều khổ tu và từ tâm ghê gớm để ra khỏi cái logic trả đũa ngu ngốc. Tại sao người làm sai với tôi bắt buộc phải khổ sở?

Tại sao cái ngập ngừng tha thứ này cứ còn hoài? Như thể tha thứ làm tầm thường cái đau chịu đựng và biện minh cho người phản ta… Từ đó đến nhồi nhét ta trong hiềm thù với hy vọng người kia cuối cùng phải nhận ra cái sai của họ chỉ có một bước. Tha thứ không liên quan gì đến phủ nhận, nó trả lại sức sống cho trái tim ám ảnh trả thù. Điều này không nặng nề gì cả; đó là hồi sinh, sống xa những căn bệnh làm đau tâm hồn. Cuối cùng ta hãy nhớ rằng trước hết một niềm vui giải thoát quá khứ là quên đi những hận thù và tiến lên. Cũng như anh, Matthieu, tôi với anh bạn Bernard Campan đã có đặc ân nói chuyện với tù nhân. Tôi đã ngạc nhiên thấy mình không hẳn nhiên tốt đẹp hơn những người này, còn lâu mới vậy. Hơn nữa, tôi sẽ sẵn lòng nghĩ họ, phần lớn, ngây thơ vô tội. Lý trí của ta, giống như trái tim, thường tuân theo một logic nhị phân: cái thách thức là tha thứ cho cái tệ nhất của tội nhân trong khi nhất quyết rằng tội ác vẫn không chấp nhận được.

CHRISTOPHE: Cậu nói về cái ngại ngần tha thứ; thỉnh thoảng, ta sợ rằng tha thứ khuyến khích người khác tái phạm. Đó là sai lầm, nhưng có lẽ không đến nỗi vậy: điều đó tùy thuộc vào cách ta quan niệm biểu hiện tha thứ. Tha thứ không phải là nói: “Không sao, tôi tha thứ cho anh”, mà là nói: “Tôi đau khổ, nhưng tôi tha thứ cho anh.” Đó là nối khổ của mình với một động tác tha thứ. Trong khi đó tẩy xóa có thể làm tầm thường cách xử sự gây nên rắc rối.

ALEXANDRE: Ta hãy nhanh nhanh quên những oán thù và dám tha thứ cao cả. Trong khi chờ, những tha thứ nho nhỏ, lặp lại ngàn lần, làm ta tiến lên, với các sức mạnh trong ngày, đến với bình yên. Ra khỏi cảm giác có lỗi cũng cho ta quyền sai lầm, và dừng việc trách ta không hơn những đòi hỏi không với tới. Bên cạnh các nguyện vọng đưa ta lên đường còn rất nhiều trông đợi làm ta tê liệt mãi mãi.

Trong lĩnh vực đời sống vợ chồng, thật dễ chìm đắm trong hiềm thù: “Anh có nhớ ngày 20 tháng Sáu anh đã ném vào tôi một câu tệ hại không?” Thay vì giữ một bảng tính, ta có thể, mỗi sáng, cố bắt đầu lại, bằng cách xóa bảng. Không có gì làm hỏng mối quan hệ hơn là cái không nói ra. Trong tình yêu, không có món nợ nào, tất cả là miễn phí từng giây. Trong Phúc Âm, có đoạn nói về việc dân chúng sẵn sàng ném đá một người đàn bà ngoại tình tội nghiệp! Ta biết những lời nổi tiếng của Jesus: “Ai trong các người là người vô tội, hãy trước nhất ném đá vào người.” Ngày nay, ta sẽ sẵn sàng ném đá ai? Thay vì khinh bỉ những kẻ lên án người đàn bà này, tôi có thể nhận ra tất cả những lần tôi để mình đi đến chỗ ngu ngốc, hay, đơn giản hơn, đến cái hung dữ. Tha thứ đòi hỏi một cuộc chuyện trò bên trong triệt để hơn: dừng tống giam người khác trong quá khứ để cho họ cơ hội hoàn toàn là họ, ở đây và bây giờ.

LỜI KHUYÊN CỦA CHÚNG TÔI ĐỂ THA THỨ

Một vấn đề tập luyện

CHRISTOPHE

• Bài tập sư phạm: Mỗi câu “Lẽ ra mình không nên” chỉ ích lợi khi theo sau là một câu “Từ đây mình sẽ làm gì?” - ngầm hiểu là: “Chuyện đó dạy mình điều gì?” Hai phương pháp sẽ song hành. Nếu ta quá nhanh quay sang hành động mà chưa chấp nhận cái xót xa hối tiếc hay cảm giác có lỗi, như vậy cũng không hay. Nếu ta vẫn cứ xót xa cảm giác có lỗi mà không quay sang cái ta sẽ làm, chuyện đó cũng không hay.

• Những “tha thứ nho nhỏ” chính là kiểu luyện tập mà chúng tôi cố gắng làm trong trị liệu. Những tha thứ nho nhỏ - với vợ chồng mình, người thân - giúp ta đặt câu hỏi lần nữa và nó dạy ta cai cái “ai đúng, ai sai?” Nếu, ngay cả khi có lý, tôi làm đau người khác, nếu tôi đang đứng trong mối quan hệ tin tưởng và tôi muốn mối quan hệ này tiếp tục, tôi cần xem rằng những tha thứ nho nhỏ đối với người khác hay cầu xin người khác là một kiểu bù đắp cho mọi vết thương nho nhỏ tôi tự chịu hằng ngày.

Vài bước đến tha thứ

ALEXANDRE

• Bất toàn và hạnh phúc. Đầu mỗi lễ mass, có một lúc mà tín đồ được khuyên tự nhận mình có tội. Giai đoạn này giải thoát tôi khỏi các gánh nặng, trông đợi và một sự cầu toàn không lành mạnh trong khi đánh thức một mong muốn tích cực là tiến bộ. Ai nói phải hoàn hảo mới được yêu thương? Chính giữa cái mong manh mà anh ta lớn mạnh. Mỗi ngày, không thường trực đánh giá mình, tôi cần chết đi, bỏ tất cả, để hồi sinh thật sự.

• Thấy - xin thứ lỗi vì các nhãn dán - loại “thằng ngu” đã làm đau ta, những từ ngữ tồi tệ chỉ trích ta, “thằng đần” trêu chọc ta như những con người mắc míu trong nỗi khổ thì sẽ xua tan được oán giận. Không ai chọn trở thành hung ác. Tất cả chúng ta đều lên cùng tàu và, trước cái bấp bênh của đời sống, dễ hóa điên. Và nếu ta xem kẻ làm sai với ta là một người bệnh, một người bị thương, ta có thể hoàn toàn và thật lòng mong họ hạnh phúc.

• Diệt trừ mọi oán giận. Cấm mình đi ngủ với trái tim đầy hận thù. Mỗi tối, xóa bảng và làm tất cả để tránh những cái không nói ra cùng trách móc.

Phân biệt tha thứ với đánh giá đạo đức

MATTHIEU

• Không đánh giá đạo đức người ta mà là cái họ làm.

• Không có khoan dung nào cho những điều sai trái, ngăn trở bằng mọi cách có thể, mà không ác ý, và tránh, trong khi làm những gì có thể, tạo ra thêm đau khổ.

• Tha thứ cho những người hại ta. Xem họ như nạn nhân của một thứ bệnh, và họ khổ, hay cuối cùng cũng sẽ phải khổ, vì cái họ làm. Mọi cái khổ đều xứng từ bi, và từ bi chỉ có thể gọi là tha thứ.

• Nhớ là tha thứ có lợi cho tất cả. Nó cho phép nạn nhân tìm lại được sự thanh thản bên trong, và cho kẻ có tội làm nổi bật cái tốt đẹp hơn trong họ.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.