ALEXANDRE: Khi đáp đến tự viện của anh ở Nepal, Matthieu, cái làm tôi ngạc nhiên là thấy đời sống tâm linh và tu hành tỏa sáng giữa đời sống hằng ngày của anh ra sao. Ngoài ra, tôi đúng là buồn cười… Khi đón tôi, anh đã tặng tôi Một trăm lời khuyên của Padampa Sangye, đi kèm lời đề tặng soi sáng này: “Mong sao thời gian cậu tu tập là thời gian của đời cậu.” Do vậy tôi phải tin và thể nghiệm rằng mỗi phút giây đem lại một dịp tiến bộ. Không, không có gì đối nghịch với giác ngộ, với hợp nhất với Chúa Trời, ngay cả cái dai dẳng nơi những thói tật nho nhỏ hằng ngày của ta. Tất cả đều có thể trở thành bài tập, kể cả và nhất là có lẽ cái làm ta lung lay. Nếu tôi không cố gắng biến biết bao tai họa bất ngờ làm tôi té dập mặt thành cái ích lợi, tôi nguy. Và tại sao không bắt đầu rất đơn giản bằng cách vào học trường đức hạnh: “Ê, người kia bắt đầu làm phiền mình thật rồi, tuyệt vời! Không có của trời cho nào hay hơn để mình dẹp dọn tính nóng nảy rất dở của mình.” Và khi những nỗi kinh hoàng làm tôi quay vòng vòng như con ong vò vẽ xấu xa, tôi miệt mài thiền. Không còn việc gì khác, không có khó khăn gì cả, ngay cả là to lớn, cuối cùng gây trở ngại cho tâm trong công cuộc giải thoát. Trái lại, những rối bời có thể là tín hiệu báo động để bắt tay vào việc, can đảm biết vô chấp hay chỉ đơn giản là nhờ giúp. Nhưng, khi những tiếng báo động của đời sống bắt đầu hú lên, tôi thường thích quên chúng đi hơn, chạy trốn hẳn. Một lần nữa, thật nguy hiểm khi đợi ra giữa biển khơi mới học bơi. Ta hãy bắt đầu ngay lập tức!
BIẾN NGÀY THÀNH MẢNH ĐẤT KINH NGHIỆM
ALEXANDRE: Ở đây có lẽ đã đến lúc xem xét cái gì hiện thân cho cái cốt lõi trong thực hành hằng ngày. Và rồi nó sẽ dẫn đến chỗ kéo dài suốt đời ta, đi đến đó mà chuyên cần hơn nữa… Do vậy đây là vài đường băng giúp tôi ngày ngày.
Bước đầu tiên rõ ràng là dành ngày cho người khác, đặc biệt là những người người trần trụi hơn, người chịu khổ. Lúc ta đang trò chuyện đây, có người thì biết mình bị ung thư, người thì mất con, rất nhiều người chết đói… Chúng ta cần giữ trong tim óc hàng triệu người đang vùng vẫy giữa bể khổ bao la, thứ có thể nuốt chửng, ngày ngày, mỗi người trong chúng ta, phá tan tự do của ta và xâm phạm phẩm giá ta. Cần liên tục nhớ rằng ta không thực hành để chiều chuộng bản ngã mình mà, dùng lại diễn đạt của Cha Arrupe, để trở thành những ông những bà cho người khác, những người miệt mài yêu thương người khác và làm vơi nỗi đau.
Hẳn là ta có thể bẻ lại: “Cậu dành cả ngày cho những người sắp chết thì có ích gì đâu!” Suy cho cùng, nếu một điện thoại di động có thể nối liền với một cái ăng ten, khiến một cục sắt tầm thường có thể phát sóng, thì tại sao không ngẫm rằng ở giữa đời sống nội tâm có tồn tại một mối liên hệ sâu xa giữa mọi con người? Không phải là rơi vào thần bí chủ nghĩa khi hiểu rằng mọi thứ, ở trần gian này, đều tương thông… Tôi tin chắc rằng đánh dấu ngày bằng lòng quảng đại sẽ làm ta tốt đẹp hơn. Thực hành này xua tan một thói ích kỷ dai dẳng rất khó nhổ bỏ.
Mới đầu, tôi quấy thầy bằng những câu hỏi: “Chúa Trời là ai?”, “Tại sao ta lại khổ?”, “Khi nào con mới hết những giày vò?”… Với một sự dịu dàng vô bờ, mỗi lần thầy lại giục tôi quay về với ở đây và lúc này, nơi mà bất tận diễn ra. Thầy chỉ cho tôi, theo cách đáng nể, rằng mải mê bàn luận suông về khổ tu không dẫn đến đâu, rằng không gì bằng thực hành lòng quảng đại.
Rất cụ thể, tôi cố theo bốn thực hành cơ bản. Đầu tiên là lấy lại lời khuyên của giáo hoàng John XXIII: làm mỗi cử chỉ như thể Chúa Trời chỉ tạo ra một mình tôi để làm điều đó. Ví dụ, khi tôi gặp một người, tôi nhớ rằng trong lúc này người đó là quan trọng nhất đời. Cũng vậy, khi tôi đánh răng, tôi có thể toàn tâm vào đó, mà tâm trí tôi không mải mê trong những ý nghĩ… Thiền sư Vân Môn tóm tắt một công thức kỳ diệu cho nghệ thuật cao cả này: “Khi ta ngồi, cứ ngồi; khi ta đi, lo đi. Nhất là không ngập ngừng.”
Một ngộ nhận lớn làm ta tin rằng thánh hiền không cảm thấy gì cả. Trái lại, vị ấy sống đến cùng và họ biết để nó tan biến trước khi nó làm hại. Tóm lại, nếu họ cảm thấy giận dữ, họ không thấy buộc phải ném bát đĩa vào tường… Sống đến cùng cái làm ta âu lo, không phủ nhận dù đó là gì, và tiến lên trong một dịu dàng cực kỳ, là một thách thức. Từ lâu tôi đã khiếp sợ ý niệm chấp nhận. Thường, ta tin đó là chặt đứt cảm xúc của ta, triệt tiêu chúng. Chấp nhận trước hết là thấy chúng, tiếp nhận chúng, như thể chúng là con ta, không đánh giá chúng. Cũng vậy, khi sầu muộn đến thăm tôi, thay vì chạy trốn bằng mọi giá, việc nếm trải trọn vẹn nỗi buồn này cho phép tôi đi tiếp, sang trang. Ngày còn nhỏ, tôi không bao giờ để mình chịu đến hết nỗi đau. Tôi luôn cưỡng lại đến kiệt sức. Ngày nay, khi tôi chán nản, tôi sẽ cố, trái lại, chìm một thời gian, không cưỡng lại. Tôi nhận thấy rằng mình có thể nổi, ngay cả giữa rối loạn. Việc thấy rằng các cảm xúc không giết chết mình cuối cùng cũng đem lại một sự tự tin lớn lao. Tôi muốn nói rằng, gần như trong một nghĩa nào đó, các cơn bão giúp chúng ta. Không có gì trái với tiếng “vâng” vui vẻ hơn là phủ nhận khi đứng trước cái làm ta rối bời.
Thực hành thứ hai, cái nuôi dưỡng tôi hơn cả, là cho qua. Nghìn lần mỗi ngày, hãy cho qua các nỗi kinh hoàng, sợ hãi, cảm xúc, như bao nhiêu con ong sẽ đến vo ve xung quanh: ta càng xua chúng, chúng càng kinh động. Chỉ cần để chúng đi, không phản ứng gì cả.
Qua một điệp khúc đơn giản, Kim Cương Kinh cho tôi công cụ đáng kể hoán cải từng phút giây. Có thể tóm tắt như sau: “Phật chẳng phải Phật, vì vậy ta gọi đó là Phật.” Đó là thực hành thứ ba chiếm gần hết ngày và giúp tôi gánh những thăng trầm của tồn tại. Khi tôi không khỏe, tôi lấy cuốn kinh này không phải để rút ra thứ vũ khí, mà để có một công cụ sống: “Khuyết tật không phải khuyết tật, vì vậy ta gọi đó là khuyết tật.” Điệp khúc này nhắc tôi không phải khiếp sợ, và thấy, đồng thời, một thứ có thể vừa là tai họa vừa là cơ may. Vấn đề là bỏ cái logic nhị nguyên, nhà tù nhị nguyên này. Mỗi giây phút, tôi có thể sống làm người khuyết tật theo một cách khác nhau. Khi đầu óc có khuynh hướng vật thể hóa các thứ và dán nhãn khắp nơi, nghìn lần mỗi ngày, tôi lặp lại: “Alexandre không phải là Alexandre, vì vậy tôi gọi anh ta là Alexandre.” Cái ghê gớm trong câu này, cái thần diệu, là nó giúp ta không bao giờ ở mãi trong những vết thương của mình, cũng không phủ nhận chúng. Vấn đề là phải nhận thức rằng ta bẹp dí trong thực tại đầy thành kiến này để tiếp đó bóc chúng ra từng cái một. Lúc đó, tôi có thể, không bị bịp, gọi một con mèo là một con mèo, biết rằng thực hữu thì luôn dày đặc hơn cái tôi tin. Bài tập mà tôi thực hành, đến giờ đã nhiều năm, là tách ra, cố gắng ra khỏi mọi chấp trước ích kỷ và không ngừng thích nghi theo vận động của đời sống… Khi nói: “Vợ tôi không phải vợ tôi, vì vậy tôi gọi cô là vợ tôi”, tôi phát hiện ra rằng mỗi ngày tôi bên cạnh ai đó lần nữa và dừng nhốt họ trong những hình ảnh. Khi thấy trong tâm trí trôi chảy một dòng sông ý nghĩ và cảm xúc, tôi dừng xem nặng quá mức mọi cái đi qua đầu tôi.
Cuối cùng, tôi mượn một thực hành trong Cựu Ước để xây một cây cầu kỳ diệu với đạo Phật, đó là Giảng Viên. Dưới vẻ bi quan của mình, nó xóa sạch và nhổ bỏ từng ảo tưởng của ta. Tôi thường lặp lại câu điệp nổi tiếng: “Phù hoa trong mọi phù hoa, thảy đều phù hoa.” Thấy rằng trong vũ trụ này mọi thứ đều bấp bênh và mong manh giúp tôi tiến tới một tự do sâu xa hơn. Nó chữa lành tâm hồn tôi khỏi khuynh hướng tự an ủi với giá rẻ. Thật ra, trong hỗn loạn tôi cũng có thể phát hiện bình yên. Mọi thứ đều trôi qua, nhưng để bất hạnh, tôi không biết cho qua, tôi bám lấy và vẫn luôn khổ… Về cơ bản, Giảng Viên chữa cho tôi khỏi ngay cả cái ý chữa lành. Việc mất đi các ảo tưởng và hy vọng hão huyền mở ra những cánh cửa an nhiên. Trận đấu dừng lại, trận đấu kiệt sức nhường chỗ cho hòa bình.
Việc xây dựng một đời sống tâm linh ở ngã tư các truyền thống không phải là không có nguy cơ. Cần hết sức tránh tuyệt đối hóa một con đường mà không mải mê trong cái phân tán và hỗn hợp. Về phần mình, tôi cố theo Ki Tô, và trên đường này, đạo Phật giúp tôi vất bỏ gánh nặng cái tôi cùng mọi thứ đồ của nó. Mỗi ngày, tôi cố lui tới Phúc Âm và nuôi dưỡng một đời sống cầu nguyện đích thực. Theo tôi thấy, cầu nguyện là lột sạch mãi mãi, bỏ dần từng vai trò để nghe theo một cái siêu việt và dám từ bỏ, tin tưởng trọn vẹn ở cái lớn lao hơn chính mình. Ở đây các nhãn hiệu, hình ảnh, trông đợi bay tan tác. Cần có can đảm để mình rơi đến tận cùng, dám không làm gì, không nói gì, không muốn gì và để Chúa Trời tự lo cho Chúa Trời. Cầu nguyện là nói vâng với mọi thứ xảy ra, sống không vì lẽ gì. Lúc đó ta từ bỏ, gần như trái ý, những cơ chế tự vệ, từ chối và cái cơn khát làm chủ mọi thứ này. Chính khi bị lột sạch mọi thứ ta mới có thể dám làm điều không thể nghĩ nổi: gọi cho Chúa Trời, Cha. Nếu con đường này khó, thỉnh thoảng khô cằn, vì cái tôi lúc nào cũng cưỡng lại, tôi tìm thấy ở đó một niềm vui vô bờ, một tự do thôi thúc tôi dẹp dọn các chỗ dựa, để tiến lên và yêu thương không tính toán.
NHỮNG CHƯỚNG NGẠI CHO THỰC HÀNH
ALEXANDRE: Trong vô vàn chướng ngại dựng lên trên đường, tôi phát hiện ra một cái đáng gờm: đời thường. Tôi vừa xa thầy và gia đình thì tôi đã sớm làm mình vùng vẫy trong một kiểu náo động xoay tôi khỏi đời sống nội tâm. Chưa cần nói đến cái nguy của gièm pha, thứ không bao giờ quá xa khi ta vừa bước qua những cánh cửa nào đó… Làm sao có thể dành một nửa giờ để thiền khi mà ta ở trong một môi trường trơ tạnh, thậm chí rất thù địch với tâm linh? Làm sao gợi lên lòng tin ở Chúa Trời để nuôi dưỡng chúng ta khi mà bao nhiêu cấm kỵ, thành kiến ngăn ngay cả lắng nghe mà không đánh giá? Tôi thậm chí phải lấy cớ bỗng thấy mệt để cho mình một giờ thanh thản, để bỏ một lối sống máy móc.
Trên con đường tâm linh cần có một sự uyển chuyển lớn và cả một quyết tâm hoàn toàn. Vậy mà, từ sáng đến tối, tôi toàn nhượng bộ. Tôi thậm chí còn không tài nào theo nguyên tắc này, dẫu đơn giản như vậy: sống, ở đây và lúc này. Cũng vậy, lắm lúc, tôi chợt nhận thấy mình vừa đang đi vệ sinh vừa đánh răng và trả lời điện thoại… một người tung hứng hiểm nghèo!
Khi đặt va li xuống Seoul, tôi có một cơn khát tiến bộ tâm linh kinh khủng. Tôi sẵn sàng mọi thứ để đạt giác ngộ, hiệp thông với Chúa Trời. Vậy mà, mới vài tuần thì nhiệt tâm của tôi đã nguội lạnh rồi: “Thưa thầy, ta không thể an cư cách tuần được sao?” Và đầu óc tăng thêm những chước để tôi lạc bước trên con đường của trái tim. Lúc đó tôi thú nhận, để có thể sống thanh thản: “Thưa thầy, thách thức thật sự là thực hành trong đời sống hằng ngày… Sao lại ly thế?” Mỗi ngày, cần trở lại với nguyện vọng sâu xa và dấn bước thêm nữa. Ngay cả nếu ta làm chủ ít thứ trong đời, bất cứ lúc nào ta cũng có thể quyết định dấn bước hết lòng trên đường đạo, ở đó không có phương thức sử dụng, không có công thức thần kỳ, không có an ủi tức thì. Cái toàn thể là tiến tới bước này tiếp bước khác, không siết ốc vào cái ý tiến bộ.
CÁI GIÚP TÔI
ALEXANDRE: Để kiên trì và không đầm mình trong những nhượng bộ, tôi theo thiền bên thầy một giờ mỗi ngày. Năm năm nay rồi, tôi chưa bao giờ quên cái cam kết này. Và tôi tin chắc rằng đó là cái cứu đời tôi… Điều kỳ lạ hơn, trong việc này, là có những buổi sáng, tôi dậy đã căng thẳng với cái ý phải thu xếp giờ thiền. Bên cạnh cái thực hành đều đặn này, còn có các thiện hữu và bài giảng cải đạo cho chúng ta trong đời sống hằng ngày. Khi tôi kiệt sức, tôi luôn tìm thấy, nhờ thầy mình, sức mạnh để đứng lên, để tiếp tục. Mỗi lần, thầy lại dẫn tôi về tận nguồn. Khi nói chuyện với thầy, cuộc đời lại trở nên đơn giản nhẹ nhàng, tôi cảm thấy mình không còn gì khác để làm ngoài việc thực hành, lặp đi lặp lại, tiến tới trao trọn cho Chúa Trời.
Hồi còn bé, tôi đi lễ mass để rồi lắm lúc thấy ở đó chỉ có những bài giảng nhạt nhẽo và lắm nghi thức, rất xa các nguyện vọng của lòng tôi. Hôm nay, ở Seoul, nhờ sư phụ, tôi sống lễ mass như chốn giản dị hoàn toàn, như dịp để ra đi mà mới lại trong đời. Tôi phát hiện tự đáy lòng rằng mình có thể được tha thứ, rửa sạch ảnh hưởng của bản ngã, và thế là tôi tìm lại được sức mạnh để đi tới với người khác mà không lúc nào cũng thu mình lại. Dù ta là Phật tử, người thực hành hay vô thần, cuối cùng, cái cơ bản là chọn một con đường, chuyên tâm mà không rơi vào chuyến du lịch tâm linh. Khi ta đào giếng, nếu ta mong đạt đến nguồn, cần kiên trì theo một hướng.
MỘT NGÀY ĐIỂN HÌNH
CHRISTOPHE: Các cánh cửa khác nhau được đề cập trong cuốn sách này làm thành những thực hành mà ta cố đạt được bằng cách để tâm đến nhất quán. Giờ tôi sẽ nói hằng ngày, tôi làm gì, trong một ngày điển hình hay có lẽ là một ngày lý tưởng, những việc thuộc về nỗ lực chứ không chỉ tình cờ hay do hoàn cảnh. Như hai anh, tôi bắt đầu ngày bằng một thời gian chánh niệm, ít nhất 10 đến 15 phút, trong đó tôi ngồi và cố chú tâm vào hiện tại phút này, vào cuộc sống như nó vốn vậy, giây này tiếp giây khác. Một số ngày tôi có những thực hành hướng về từ bi, khi bạn bè hay những người tôi quen đang khổ. Khi thì thực hành từ bi đối với những người chịu khổ dẫu tôi không quen biết họ, khi thì thực hành hạnh phúc vị tha. Cũng có những thực hành điều chỉnh cảm xúc mà tôi tìm, như Matthieu nói, thuốc giải cho các cảm xúc đau đớn và không dễ chịu của mình. Nếu tôi không làm việc bình định, rửa dọn này, chúng sẽ làm nhiễu ngày của tôi, cũng như mối quan hệ với người khác hay công việc.
Tiếp đó, tôi bước vào đời sống gia đình và, nói chung, nhất là mấy năm sau này, nó bắt đầu bằng việc gặp các con, chúng dậy sớm để đến trường trung học, trường phổ thông. Việc này đòi hỏi một thời gian đi lại khá lâu. Trước khi gặp các con, tôi cố nhớ lại tầm quan trọng của vui vẻ, của khởi động ngày bằng những câu đùa, tâm trạng vui, nụ cười; bằng không, tôi không được hăng hái về mặt sinh học trong buổi sáng.
Rồi ngày của tôi tiếp diễn và, đều đặn, tôi cố dùng trọn chút thời gian ít ỏi tiếp bệnh nhân để nhắc mình rằng cái mình sẽ làm không chỉ để kiếm cơm, một tự động, một nghĩa vụ, mà là một chọn lựa. Những ngày tôi ở nhà để viết, thì khi nào được, tôi đứng và đặt hai tay lên ghế. Tôi nhớ lại mình có dịp viết các sách tâm lý bằng những điều mọi người đã dạy tôi, cái tôi nghe, và các sách này có lẽ sẽ giúp ích cho mọi người, giải thích cho họ những thứ họ chưa nghĩ đến, làm họ chú ý đến những nỗ lực vừa tầm họ. Khi tới bệnh viện, tôi cố dành thời gian tiếp bệnh nhân để chứng tỏ dịp có thể thực hành nghề người giảng dạy, nghề bác sĩ này. Khi tôi có các buổi hội thảo phải chuẩn bị hay các khóa phải dạy, tôi ngẫm theo cách truyền cái mình muốn giúp đỡ, chữa trị. Nếu tôi đọc tham luận trong doanh nghiệp, tôi tập trung vào chuyện lời nói của mình có lẽ giúp cải thiện điều kiện làm việc.
Một mục tiêu khác của tôi, quan trọng đối với nhiều người khác trong xã hội chúng ta, là chú tâm và cưỡng lại cái phân tán. Tôi hiểu rằng nếu tôi không tự gò bó mình vào một phép vệ sinh các tương tác kỹ thuật số, tôi đã sạt nghiệp. Do vậy, tôi cố không xem mail, tin nhắn và chỉ gọi điện thoại vào những giờ nhất định và giới hạn trong ngày. Thời gian còn lại, tôi cố không đi lục lọi, không trả lời, nếu không đó sẽ là sự phung phí đáng kể sinh lực và làm phân tâm.
Việc hiện diện cho người khác đại diện cho một thực hành mà tôi tự đặt ra. Khi tôi ở bên ai đó, tôi sẽ cố hết sức mình thực sự chú tâm đến họ, nhất là vì tôi chỉ có ít ỏi thời gian rảnh rang cho người khác. Sau một lúc, người khác sẽ làm tôi mệt, không chỉ họ làm phiền tôi mà tôi còn có nhu cầu một mình, yên tĩnh. Ví dụ. khi bệnh nhân đến bệnh viện Sainte-Anne mà không hẹn trước, đứng trước cửa phòng tôi để xin một cuộc hẹn, tôi để họ vào. Cái này không tính trước, cái này đem đến chút hỗn loạn trong việc sử dụng thời gian của tôi. Trước đây thì tôi đã nghĩ đi nghĩ lại trong đầu, nhưng ngày nay, tôi tự nhủ: “Mình đang ở với họ, vậy thì cho họ chút xíu mình có; trong năm phút này, hãy hoàn toàn, trọn vẹn, tuyệt đối niềm nở với họ.” Tôi nói với họ: “Tôi chỉ có thể tiếp anh chị năm phút thôi”, rồi hết năm phút: “Tôi rất tiếc, ta phải dừng rồi.” Tôi nghĩ rằng trong khoảng thời gian ngắn ngủi này, tôi ở đó nhiều hơn hồi xưa.
Cũng có khoảnh khắc cống hiến mà, trước kia, làm tôi mất ổn định vì tôi nghĩ đến thời gian hạn hẹp tôi có để gặp mỗi người đợi tôi: tôi có cảm giác như cái giỏ thủng trong đó mọi người đổ trông đợi, buồn khổ vào, mà tôi không biết làm gì cho họ cả. Giờ đây tôi hiểu rằng tôi không thể làm phép lạ, nhưng nếu tôi cố gắng vẫn chăm chú vào họ trong vài phút trao đổi, tôi biết rằng điều đó có lẽ cho họ chút nghị lực, lòng can đảm, và sự an ủi.
Trong những nỗ lực tôi cố hoàn thành, tất nhiên có cuộc chống chọi với mọi khuynh hướng lo lắng, chán nản, tức tối, đây là số phận của mọi con người và có lẽ của tôi nhiều hơn vì tôi nhạy cảm và mong manh trong cảm xúc. Do vậy tôi mất nhiều thời gian hơn để dừng lại, như Alex nói, cho các vận động cảm xúc này, nếu không để trấn an hay đàn áp chúng, thì ít ra cũng để kiểm xem chúng từ đâu ra, chúng dẫn tôi đến đâu. Chúng có xoay tôi khỏi nơi tôi muốn đi, các giá trị, mục tiêu của tôi không? Hay tôi có thể tiếp tục với chúng, do vậy thường mất nhiều thời gian hơn trước để bằng chánh niệm dừng lại mà quy phục cái hiện diện bên trong này?
Một thực hành khác tôi làm rất đều đặn là dọn quang một chút thời gian thanh thoát, không nghĩa vụ. Đây là những khoảnh khắc tôi không buộc phải gặp ai, giao bản thảo, soạn thảo bài viết hay một hội thảo. Tôi dành nhiều thời gian hiểu cái cần thiết này. Dẫu tôi chỉ làm những thứ tôi thích, phần lớn là với mọi người tôi yêu, thì khi có quá nhiều, nó vẫn trở thành nguồn khổ sở hay bực tức, mà điều này thì hoàn toàn vô lý. Một trong những mối bận tâm lớn của tôi - và tôi thấy dường như một số chúng ta thà đầy tràn còn hơn thiếu hụt - là dành thời gian mở các khoảng không để hít thở và đáp ứng được các đòi hỏi bất ngờ. Chuyện với tôi là, trước kia, có nhiều thứ phải làm đến độ cần tính toán đến từng li, và chỉ cần một người bạn gọi cho tôi nói rằng anh ta cần an ủi là tôi đã thấy đòi hỏi này là một nguyên cớ để lo lắng thêm nữa. Đó là điều nhảm nhí. Do vậy mà tôi nỗ lực để có thời gian đối mặt cái bất ngờ.
Thường, tôi quan sát xem lúc nào tôi thực sự cảm thấy khỏe, hài hòa với người khác, hoan hỉ, rảnh rang, sẵn sàng giúp họ. Thật ra, đâu là những ngày, những hoạt động cho phép tôi vừa được bình yên vừa có sự sẵn lòng này? Nhân tiện, tôi rất tin tưởng ở các cảm xúc dễ chịu của mình. Chúng là một phong vũ biểu chỉ cho tôi thấy rằng tôi đang ở trong trạng thái tốt, hoạt động tốt, vận hành tốt. Và một trong những may mắn tôi có được là ít cảm thấy các cảm xúc tích cực có hại: tôi không nhạy cảm lắm với sự kiêu ngạo, tự mãn. Rất nhanh, nếu tôi cảm thấy người ta ngưỡng mộ mình, tôi có cái tín hiệu báo động nho nhỏ về phía cảm giác phỉnh phờ. Ngược lại, tôi xem thường các cảm xúc tiêu cực của mình, chúng thường dối tôi về thực tại những nỗi khổ của tôi.
Thực hành khác, và rất xa cái đó, diễn ra trong mối liên hệ với thiên nhiên. Như hầu hết mọi người, tôi có nhu cầu lớn tiếp xúc với thiên nhiên và tôi có dịp đi bộ một giờ sung sướng trong rừng gần như mỗi ngày. Gần như tôi luôn đi một con đường, để không phải đặt ra vấn đề lộ trình. Mỗi lần tôi ở trong một môi trường tự nhiên, trong tôi đều nhen nhóm cảm giác hàm ơn. Tôi mong ngày càng có nhiều người hưởng điều này, nhất là những người đi sau chúng ta. Và việc tàn phá thiên nhiên này có lẽ là tội ác lớn nhất mà ta đang làm.
Hết ngày, và tối lại, tôi cần giữ chút không gian cho mối liên hệ gia đình, để kiểm tra xem mọi thứ có ổn không, để trò chuyện, có thời gian riêng với từng người. Đó cũng là thời gian cầu nguyện, khi tôi muốn xin cái gì cho ai. Nói chung, tôi cầu xin cho người khác, về mình thì tôi thấy tôi có thể tự lo và tạ ơn. Tôi cảm ơn mọi dịp tôi có thể gặp trong ngày, và khi đi ngủ, tôi thực hành bài tập tâm lý học tích cực: tôi nghĩ lại ba sự kiện dễ chịu trong ngày, tôi cố thấm nhuần chúng vào thể xác, nối chúng với một cảm giác hàm ơn, và nhận ra rằng không sự kiện hạnh phúc nào nợ tôi, cũng như luôn có một người đã tạo điều kiện cho nó.
MỘT TÂM THẾ CHUNG
CHRISTOPHE: Tiếp đến, để nói về thực hành bao quát hơn của tôi, tôi cố hết sức thường xuyên nhắc mình là một năm nữa, hai năm, năm năm nữa biết đâu tôi chết, nên tôi cố sống như thể tôi sẽ sớm chết. Tôi tự nhủ: “Nếu chắc một năm nữa mình sẽ chết, mình sẽ làm gì?” Nếu ngày mai ta phải chết, đó là sự cấp bách gợi các cách xử sự rất khác biệt: ta tạm biệt tất cả những người ta yêu quý. Một năm nữa chết hàm ý là ta tiếp tục sống, nhưng theo cách thông minh hơn nhiều. Mọi thứ đều có tầm quan trọng, có trọng lượng. Mỗi lần ta tạm biệt một ai, ta tự nhủ có lẽ vậy là không bao giờ nữa. Thái độ này đã ních chặt sâu xa đời tôi và sửa đổi mối quan hệ của tôi với cuộc sống hằng ngày, nhưng theo cách vui vẻ. Thật ngược đời, tự nhủ là ngày mai hay một năm nữa mình có thể chết đem lại rất nhiều niềm vui và nghị lực cho kiếp sống của tôi.
Vài năm rồi, nhờ anh, Matthieu, nhờ mọi thầy mà anh khuyên tôi đọc và những người anh giới thiệu, tôi đều đặn đánh giá xem mình có làm điều tốt cho xung quanh không. Tối nào tôi cũng cố nghĩ đến điều đó, và buổi sáng, nó không thành nghi thức nhưng thuộc về cách tự nhiên hơn trong óc. Tôi được hưởng những giúp đỡ đáng kể từ bạn bè, họ cho tôi thấy những con đường có thể đi, và các độc giả viết cho tôi mà có lẽ không biết rằng thư họ là một sức mạnh không thể tưởng cho động cơ giúp người khác của tôi. Có thể truyền đi một sự giúp đỡ bằng chữ, bằng câu, bằng sách là một may mắn không thể tưởng.
Trong những nỗ lực tôi làm, tôi cố không dụ dỗ, không hứa hẹn cao xa và không phụ lòng mong đợi của người khác. Vì vậy mà thỉnh thoảng tôi có vẻ hơi lạnh lùng, xa cách, thận trọng: tôi muốn chỉ cho cái tôi có thể. Tôi không có đủ sinh lực để vui với người khác, tôi cần nói rõ điều này, vì thỉnh thoảng mọi người cần ta trấn an họ khi tỏ ra duyên dáng, quyến rũ; tôi cũng có thể tử tế nhưng không phải lúc nào cũng nồng ấm. Đây là vài phương hướng mà tôi đang tập!
LẮNG NGHE, HỌC HỎI VÀ THẨM THẤU BẰNG THỰC HÀNH
MATTHIEU: Tại sao phải thực hành? Vì đó là cái bổ sung không thể thiếu cho học hành và suy ngẫm. Đọc và nghe chăm chú làm tăng hiểu biết của ta. Tiếp đến ta cần suy ngẫm hồi lâu để xem xét tính xác đáng của các bài học mà ta đọc hay nhận được. Cũng thật hữu ích khi hỏi ý những người có hiểu biết mà ta cần - các nhà thông thái, chuyên gia, đạo sư - và ở bên họ làm sáng tỏ những băn khoăn ngờ vực của ta. Theo đạo Phật, không cần dừng ở đó vì cái quan trọng hơn là giai đoạn sau: thẩm thấu bằng thực hành tất cả những gì ta đã học hỏi và xem xét, cái này cần thể hiện bởi một thay đổi trong suy nghĩ, lời nói và cách cư xử của ta. Ta còn cho nó cái tên “thiền định”, một thuật ngữ mà các kinh sách Phật giáo định nghĩa là tập cho quen hay học cách làm chủ. Không thông qua thiền, mọi hiểu biết mà ta có được vẫn không có hiệu lực. Ta sẽ như một người bệnh giữ toa thuốc của bác sĩ dưới gối mà không theo điều trị, hay một nhà du hành đọc hướng dẫn du lịch mà không bao giờ lên đường.
Dilgo Khyentse Rinpoche đã nói rằng ta có thể đánh giá tiến bộ tu tập của mình bằng cách quan sát vào lúc nào thì nó thể hiện trong con người ta và cách ta phản ứng lại những thách thức của tồn tại. Thầy cũng nói rằng dễ làm người thiền giỏi khi ta ngồi dưới nắng với bụng no, nhưng chính trong thử thách và đối đầu mà thực hành mới “được đặt lên bàn cân”.
Một hôm, đại sư Tây Tạng Patrul Rinpoche, sống như thầy tu khất thực, tìm gặp một ẩn sĩ sống trong động. Thầy ngồi một góc với nụ cười ranh mãnh và, lát sau, hỏi ẩn sĩ tại sao ông sống trong một nơi khắc khổ và heo hút như vậy. “Tôi ở đây đã nhiều năm rồi,” người kia đáp bằng giọng cứng cỏi. “Lúc này, tôi đang thiền về hạnh nhẫn nhục.” “Vậy thì hay quá!” Patrul thốt lên. “Những con cáo già như chúng ta thật ra cũng đánh lừa được thiên hạ, đúng không?”
Ẩn sĩ nổi cơn tam bành.
“A! A!” Patrul kêu lên, “lòng kiên nhẫn của ngài thành cái gì rồi?”
Chắc chắn rằng nếu tôi xem mình là một thiền giả siêu việt và sau mười năm người ta nói với tôi rằng tôi vẫn ưa càu nhàu như trước, thì đó nên là dấu hiệu xấu, tôi cần xem xét lại. Nếu tôi càng muốn đem mình ra phục vụ người khác thì tôi càng phải có được các phẩm chất tương ứng với thiên chức này. Bắt tay vào làm lợi lạc cho người khác trước khi đạt một mức độ tự tại cùng nội lực, khả năng suy xét và lòng từ bi, thì chẳng khác gì chạy đến thất bại. Ta thường nhận thấy điều đó trong hoạt động nhân đạo. Ta đi giúp người khác và rồi, đến một lúc, chuyện này trật đường ray. Không phải vì không còn gì để làm nữa, hay nguồn lực tài chính cạn kiệt. Thường hơn cả, đó là do các xung đột của bản ngã, lắng nghe không đủ nhu cầu của người khác và, trong trường hợp xấu nhất, tham nhũng. Mọi điều này xảy ra là vì ta chưa sẵn sàng. Sự chuẩn bị tốt nhất cho hành động nhân đạo là dành thời gian tự chuyển hóa mình, để không ngã ngựa bởi vô vàn các thách thức sẽ nổi lên.
KHẢ NĂNG CHUYỂN HÓA TÂM VÔ BIÊN
MATTHIEU: Tất cả chúng ta đều có trong mình lẫn lộn bóng tối và ánh sáng, nhưng điều đó không có nghĩa là ta phải chịu đời đời như vậy. Những thói quen của ta vẫn mãi như cũ nếu ta không làm gì để sửa đổi. Nghĩ ta là như vậy, chuyện đó phải chấp nhận hay cho qua, và bỏ cuộc trước khi vượt qua vạch xuất phát, mọi điều này xảy ra đều là do ta đánh giá thấp đáng kể khả năng chuyển hóa tâm ta. Khả năng kiểm soát thế giới bên ngoài của ta tất nhiên là có hạn, nhưng chuyện hoàn toàn không như vậy với thế giới bên trong. Cái luôn làm tôi thấy lạ là những nỗ lực phi thường ta làm trong đời sống hằng ngày để chạy theo các mục tiêu vừa vô bổ vừa nhọc nhằn, mà không phải để tìm thấy cái đem lại một hạnh phúc nhất định.
Rất nhiều người nghĩ rằng luyện tâm là việc lâu dài và gian truân. Thế nhưng ta vẫn nói rằng cần nhiều năm để học đọc, học viết, học một nghề, tinh thông một kỹ năng hay một môn thể thao. Sao luyện tâm lại phải khác? Nếu muốn trở nên cởi mở hơn, vị tha hơn, đỡ vọng động và tìm thấy thanh thản nội tâm, nhất thiết cần chứng tỏ sự kiên trì.
Trên bình diện vật chất, những thành tích thể thao nhanh chóng vấp phải những giới hạn không thể vượt qua. Nhờ tập luyện, một số người chạy nhanh hơn và nhảy cao hơn. Nhưng thực ra họ chỉ hơn được vài phần trăm giây hay vài centimét. Không có chuyện một người có thể chạy 100 mét trong 4 giây, hay nhảy cao được 4 mét. Trái lại, tôi không thấy làm sao lại có giới hạn cho tình thương và bình yên nội tâm. Một khi tình thương nhân loại của ta đạt một mức độ nào đó, không gì ngăn cản được nó trở nên còn bao la hơn, sâu thẳm hơn. Những giới hạn tự nhiên áp dụng cho định lượng không có lý do gì để áp dụng vào định tính.
Do vậy, để tự chuyển hóa, ta không còn giải pháp nào khác ngoài kiên trì trong thực hành hằng ngày. Điều đó có vẻ tẻ ngắt nhưng, như Jigme Khyentse Rinpoche đã nói, nếu ta thấy chán trong một buổi thiền, đó không phải là lỗi của thiền. Ta chỉ đối mặt những thói quen cũ, vọng tâm và sức ì khi đối mặt với thay đổi. Đạo Phật nhấn mạnh sự lặp lại và đều đặn, trong khi dùng hình ảnh nước nhỏ từng giọt và cuối cùng làm đầy một bình lớn. Nên có các buổi thiền ngắn nhưng đều đặn thì tốt hơn là các buổi dài. Các nhà khoa học thần kinh chỉ rõ rằng việc luyện tập đều đặn gây nên những biến đổi trong não ta. Đó là cái ta gọi là khả biến thần kinh.
Giờ thì, làm sao để duy trì thiền định giữa các sinh hoạt trong đời sống hằng ngày? Quan trọng trước hết là dành cho nó ít thời gian mỗi ngày, dẫu chỉ là nửa giờ. Nếu ta thiền buổi sáng sớm, cái này cho ngày của ta một “hương thơm” nhất định, một mùi hương thấm đẫm trong thái độ của ta, cách xử sự và tương tác với người khác. Ta cũng có thể, bất cứ lúc nào, dựa vào trải nghiệm đầu tiên trong ngày này. Mỗi khi có một lúc rỗi rảnh, ta có thể lại miệt mài trong đó và duy trì sự tiếp nối các hiệu quả tốt lành của nó. Những phút này giúp ta đặt các sự kiện đời sống hằng ngày trong một cái nhìn rộng lớn hơn, và sống với sự thanh thản hơn. Dần dà, nhờ sức mạnh của thói quen, cách sống của ta sẽ đi lên. Ta còn có thể hành động hiệu quả hơn ở đời quanh ta, góp phần xây dựng một xã hội sáng suốt và vị tha hơn.
MỘT THỰC HÀNH CÁ NHÂN
MATTHIEU: Còn về thực hành hằng ngày của riêng tôi thì biết nói sao đây? Nhịp điệu đời tôi thay đổi rất nhiều theo hoàn cảnh. Có gì khác giữa một tịnh thất trên Himalaya và Diễn đàn Kinh tế ở Davos? Lý tưởng mà nói, thân xác cần là tịnh thất của tâm trí. Cũng lý tưởng nữa là, khi tu hành của ta đủ ổn định và sâu, nó duy trì trong mọi hoàn cảnh, lúc tịnh cũng như lúc động, khi vui cũng như khi buồn. Cái khả năng này, đến lượt nó, tùy thuộc vào hiểu biết, nhờ kinh nghiệm bên trong, rằng không gì làm biến tính được giác tâm luôn và sẽ luôn có mặt đằng sau tấm màn ý nghĩ và cảm xúc cứ không ngừng sinh khởi. Cá nhân mà nói, còn lâu tôi mới đạt đến trình độ này, nhưng đời tôi trải qua bên các đại sư, cũng như năm năm cô tịch an cư từng giai đoạn vài tuần đến một năm, ít nhất cũng cho tôi một chút tiền vị. Dù tôi còn phần lớn con đường phải đi, niềm tin vững chắc rằng phương hướng đã được các thầy chỉ là đúng làm tôi đầy niềm vui.
Trong các điều kiện mà tôi xem là tối ưu, nghĩa là khi tôi trong tịnh thất của mình cách Kathmandu hai giờ đi đường, ngày bình thường của tôi thế nào? Vì lúc sáng sớm là tốt lành cho sự sáng tỏ của tâm, tôi dậy khoảng lúc 4 giờ 30, rồi tôi làm một buổi thiền đến khi ngày lên. Tiếp đó, tôi ăn sáng đơn sơ trên nền đất xây cao trước tịnh thất, chiêm ngưỡng từng đám sương mù trong thung lũng, chim lượn thấp trong rừng và những ngọn núi hùng vĩ mà một số ngày có vẻ rõ ràng, hôm khác lại không bằng. Rồi tôi có buổi thiền nữa cho đến trưa. Sau buổi nghỉ ăn trưa, tôi thường đọc các kinh tiếng Tây Tạng, tôi làm việc một vài tiếng nếu đang có một dự án. Rồi tôi lại thực hành đến khi trời tối.
Đạo Phật Tây Tạng dạy rất nhiều thực hành phù hợp với nhu cầu và thể trạng của mỗi người. Chúng thường bắt đầu bằng một suy ngẫm sâu xa về dịp duy nhất mà một kiếp người tự do đem lại, về tính vô thường của vạn sự, về tính tất yếu của nhân quả hành động (nếu ta muốn tránh khổ, cần dừng tạo ra nguyên nhân khổ), cũng như về vô số khổ hình con người chịu đựng khi cái nhìn của họ về bản thân và thế giới không tương ứng với thực tại. Tiếp đến là các thực hành gọi là “chính”, lên đến đỉnh điểm là thiền về bản tính tối hậu của tâm, ý thức tỉnh giác thuần tịnh vượt lên ý niệm. Những ngày, tuần, tháng, năm tiếp nối nhau cũng trong kỷ luật đều đặn này mà, còn lâu mới đơn điệu, thường đong đầy người thực hành một niềm vui trong ngần và cho họ ấn tượng sử dụng tốt hơn thời gian mình còn sống trên đời.
Một số người nghĩ rằng ly thế như vậy là ích kỷ. Họ lầm, vì mục đích cơ bản của các thực hành này là nhận thấy rõ ràng hơn trò bịp bợm của bản ngã đồng thời giải thoát khỏi sức kiềm tỏa của nó, và cái này đổ ra lòng nhân từ cùng từ bi cho phép ta thật sự đem mình ra phụng sự tha nhân.
Làm sao để tìm thấy một sự cân bằng giữa ẩn tu và đời sống hoạt động? Ở Tây Tạng, tôi có quen một thanh niên Hungary ba mươi tuổi làm việc trong một văn phòng luật ở Bắc Kinh. Một hôm, khi đi nghỉ ở Tây Tạng, anh ta gặp một đạo sư đáng kính. Anh ta ở lại bên thầy ít lâu và, sau khi thầy mất, anh ta sống ẩn cư nhiều năm trong các tịnh thất trên núi. Những người chăn cừu du mục đều đặn chu cấp cái cho anh ta sống, như chuyện vẫn thường xảy ra ở Tây Tạng. Về sau, khi tôi từ Tây Tạng về và sửa soạn rời Trung Quốc, một người bạn cho tôi biết anh này đã quyết định đến ở một nơi thiêng liêng rất hẻo lánh, ở biên giới Tây Tạng với Ấn Độ, để sống ẩn dật đến cuối đời. Khi vài giờ sau tôi về lại Hồng Kông, với cuộc sống sôi động, cái xa hoa, nhan nhản nhà hàng cửa tiệm, tôi cảm thấy một nỗi u hoài sâu xa và tự hỏi mình có nên theo gương của người Hungary này hay chăng.
Một thế lưỡng nan với tôi là phải quyết định xem bao nhiêu thời gian sẽ dành để ẩn dật, và bao nhiêu cho các hoạt động có hơi vô độ mà tôi dồn hết thời gian còn lại. Có lần tôi đặt câu hỏi này với đức Đạt-lai Lạt-ma. Ngài đáp rằng nếu tôi chắc chắn, sau mười hai năm cô tịch ẩn cư, mình đạt trình độ tâm linh của đại ẩn sĩ Tây Tạng Milarepa sống vào thế kỷ XII mà tiểu sử hôm nay vẫn còn là một nguồn khích lệ lớn lao cho phần đông Phật tử, vậy thì đương nhiên tôi cần dành hết thời gian để ẩn dật. Nhưng, nếu tôi không chắc kết quả, có lẽ tốt hơn nên dành sáu tháng mỗi năm để ẩn cư, và sáu tháng còn lại cho các hoạt động khác, nhất là các dự án nhân đạo. Giải pháp thứ hai tôi thấy có vẻ phản ánh đúng hơn các năng lực kém cỏi của tôi! Các hoàn cảnh sống vẫn chưa cho phép tôi dành ra mỗi năm sáu tháng để an cư, mà tôi có ý định sửa đổi điều này càng nhanh càng tốt. Giờ tôi đang đến gần cuối kiếp sống của mình và cùng lắm thì điều đó nghĩa là nếu mai tôi chưa chết, tôi chỉ còn một số năm hạn hẹp để sống.
Do vậy tôi tha thiết mong nối lại thực hành thiền quán mà, suy cho cùng, là lý do chính lần đầu tôi đến Ấn Độ, khi tôi tìm gặp các đạo sư đã truyền cảm hứng suốt đời tôi.
ALEXANDRE: Nhờ anh, tôi thấy rõ rằng quan trọng là không hạ tu hành xuống hàng hoạt động thứ hai. Cái dẫn Đức Phật đến giác ngộ là niềm tin chắc chắn, quyết tâm của ngài. Để đoạn diệt khổ, hay ít nhất cũng nhận lãnh nó, chỉ cần một người hướng dẫn, một thực hành và rất nhiều kiên trì. Loay hoay trong vật chất không đem lại những kết quả lớn lao. Cầm cự, duy trì hiện trạng, là cái thật sự đem lại nhiều rắc rối hơn. Vì vậy mà một động cơ đích thực giới hạn lãnh thổ của bản ngã, một cái đà vị tha sâu xa vẫn là động lực không gì bì kịp. Nói tóm lại, cốt lõi của khổ tu có thể gom lại trong ít từ: “Thân mình, tim mình và người khác, ta sẽ chăm sóc kỹ lưỡng.”
LỜI KHUYÊN ĐỂ THỰC HÀNH HẰNG NGÀY
MATTHIEU: Lúc trước, tôi đã nhắc rằng xả bỏ không bao gồm việc tự tước của mình cái thật sự tốt, mà là tống khứ cái gây nên khổ. Để đến được đó, trước hết cần dẹp sang một bên các hoạt động không xây dựng cho mình hay người khác. Nói cách khác, cần dọn dẹp trong đời mình. Một số thứ ta thấy có vẻ thú vị, nhưng không đóng góp gì cho tự do bên trong của ta. Người ta kể có một người Bà La Môn rất tò mò về thế giới tự nhiên thường đến đặt cho Đức Phật cả lô câu hỏi, kiểu như “Vũ trụ có tận cùng không?”, “Có khởi nguyên không?”, “Tại sao hoa có màu sắc khác nhau?”... Khi thì Đức Phật giải đáp cho ông ta, khi thì im lặng. Một hôm, khi người Bà La Môn lại khăng khăng, Đức Phật vốc lên một nắm lá và hỏi: “Ở đâu có nhiều lá hơn, trong rừng hay trong tay ta?” Người Bà La Môn đáp được ngay: “Trong rừng, tất nhiên.” Đức Phật mới dạy rằng, như lá trong rừng, các đề tài hiểu biết thì vô kể, nhưng chỉ một nắm trong đó là không thể thiếu để đạt giác ngộ. Biết nhiệt độ của các tinh cầu hay cách cây cỏ sinh sôi thì thật lý thú về nhiều góc độ, nhưng điều đó không giúp ta hiểu bản tính tâm ta, giải thoát ta khỏi độc tâm, có lòng nhân vô biên, và cuối cùng đạt giác ngộ. Do vậy mà tất cả tùy thuộc, tất nhiên, vào mục đích mà ta nhắm vào.
Do vậy mà có tầm quan trọng của tra vấn đầu tiên: Cái gì thật sự đáng kể trong hiện hữu của mình? Mình có làm mồi cho các thứ phỉnh phờ khi nhắm vào giàu sang, quyền lực và tiếng tăm? Hay mình nên làm việc vì lợi lộc của tha nhân và chính mình? Người thực hành đích thực không thấy khó khi từ bỏ những thứ phù phiếm, vì trong mắt họ, có ít thứ để thiết tha như một con hổ trước đống rơm. Do vậy, họ gắn bó với “đơn giản hóa, đơn giản hóa, đơn giản hóa”, như Toreau nói.
Cuối cùng, cần nhận thức giá trị của thời gian. Cuộc đời thấm thoắt trôi nhanh. Thời gian như nước mà ta không ngăn được chảy qua kẽ tay. Nhưng việc dùng có ý thức cho phép người thực hành chuyên tâm vào cái cốt lõi. Trong ngày của một ẩn sĩ, mỗi giờ trở thành một kho báu. Như Khalil Gibran viết, thời gian là “một ống sáo mà trong ruột nó lời thì thầm của ngày tháng biến thành tiếng nhạc”.
Một số người nói đến “giết thời gian”. Một phát biểu mới vô nghĩa làm sao. Có rất nhiều thứ thú vị để làm. Nếu ta luôn khất thực hành cái cơ bản sang ngày mai, việc lần lữa này có nguy cơ đi cùng ta đến chết. Thời điểm đúng để bắt đầu, đó là lúc này.