ALEXANDRE: Thông thường, tôi chỉ chóng mặt khi thấy mấy chiếc tàu lượn tinh thần. Bao nhiêu lần lên cao xuống thấp, mọi thay đổi đột ngột của nó làm hao mòn và cuối cùng làm ta như bị vắt sạch nước, trống lốc, bị đày biệt khỏi xứ thanh thản. Tôi ngủ dậy mà trái tim phơi phới, rồi một e-mail, gần như vô hại, là đủ làm tiêu tùng buổi sáng. Chẩn đoán đã rõ, sáng sủa: bất ổn cảm xúc. Không phải vô cớ mà tôi miệt mài tọa thiền. Nếu không có thuốc giải, từ lâu tôi đã tuyên bố bỏ cuộc và đầu hàng luôn rồi. Tin vui là trạng thái náo động thật sự này không phải không có thuốc chữa. Bất mãn, cả nó cũng có thể hết. Từ đó, một câu hỏi đặt ra rất cấp bách, trước khi nhúm tóc còn lại của tôi cháy rụi: làm sao để không còn là đồ chơi của hoàn cảnh, con rối của cảm xúc? Nói tắt lại là, làm sao dám có một chút tự do? Ở đây, tìm thấy thăng bằng không dễ!
MỘT CẤP BÁCH KHÔNG HẤP TẤP
ALEXANDRE: Trước hết, vấn đề là không làm lớn chuyện những rắc rối của ta, trừ khi để làm ta nản chí, trong khi làm tối đa để rút ra càng nhanh càng tốt! Từ lúc thức dậy tôi có thể cố gắng tập luyện: nhận diện những đám mây ngăn tôi vui vẻ và yêu thương mà không đòi hỏi gì đáp lại. Không hấp tấp, tôi có thể đâm thủng vách ngăn cách tôi với bình yên này. Làm thế nào? Ngay khi thấy, như Epictetus, tôi là một “nô lệ trên đường giải phóng” và đi thẳng đến những ý định trốn thoát. Nhưng thế công không dẫn đến đâu. Nếu tôi huênh hoang về kết quả, dứt khoát tôi sẽ nguy, tuyệt vọng. Mỗi bước đều đáng kể. Và không cần cử chỉ khác thường nào khi mà một nỗ lực nho nhỏ điều chỉnh đúng có thể kéo chúng ta ra khỏi tình cảnh khốn khổ.
Thiền tông đưa ra một tập luyện rất đơn giản, thiền hành. Việc thiền đi này dạy ta chú tâm hoàn toàn vào mỗi bước chân, không chạy. Khi tâm trí tôi muốn nổ tung, tôi quay lại với thực hành làm tôi cắm rễ ngay lập tức trong cái hiện nay lúc này. Trên đường, tôi nhớ lời của một thầy: “Muốn đi nhanh hơn, phải chậm lại.”
Thật là một tự do kỳ lạ khi sống như thể ta có hết cả thời gian trên đời, và dẹp bỏ cả cái hấp tấp cũng như lười biếng. Từ khi sống ở Seoul, tôi đã quyết định là không bao giờ chạy về nhà. Vừa thấy cái cầu thang và thang máy trong tòa nhà, tôi ngưng lại tức thì mọi hấp tấp, tôi tập thiền hành.
Thật ra, vấn đề là thay đổi lối sống. Buồn bã, giận dữ và sợ hãi lúc đó là các dấu hiệu xui ta từ bỏ cái cai trị của bản ngã, chuồn đi. Và vì thay đổi làm ta sợ, ta hãy nhớ chẩn đoán của Đức Phật: nếu ta níu giữ các trạng thái tinh thần, ta tất sẽ khổ. Từ đó mà có phương thuốc tuyệt diệu: vô chấp.
MATTHIEU: Mong muốn mãnh liệt thoát khổ không có nghĩa là cần đốt cháy giai đoạn. Chỉ cần tỏ ra kiên trì. Cậu nói về chậm lại. Còn về cái liên quan đến ý nghĩ của ta, lời nói và hành động vô ích của ta, chậm lại là tốt, nhưng bỏ chúng đi thì còn tốt hơn nữa. Trái lại, một khi ta đã ở trên con tàu tốt được gió thuận đẩy tới một cái đích đáng bỏ công, tại sao phải giảm tốc? Nếu quả có một phương tiện để làm tiêu tan khổ, ta đi thôi, đừng lề mề! Cái vô ích là giậm chân sốt ruột, không suy xét mà dấn thân vào phương hướng xấu hay chưa gì đã kiệt sức vì nỗ lực thái quá. Nói cách khác, không nên nhầm lẫn chuyên cần, được định nghĩa là niềm vui trong dạng nỗ lực, với sự hấp tấp, nôn nóng hay thất thường. Người ta kể câu chuyện một môn sinh hỏi thiền sư: “Con phải mất bao lâu mới đạt satori (giác ngộ)?” Thầy đáp: “Ba mươi năm.” Môn sinh vẫn khăng khăng: “Vậy nếu con gấp lắm thì sao?” Thầy đáp: “Nếu vậy thì năm mươi năm.”
Thái độ của chúng ta cần nằm trung dung giữa tinh tấn và phóng dật thái quá. Đức Phật có một đệ tử chơi vîna, một nhạc cụ dây gần với đàn sitar. Đệ tử này một hôm phân trần với Đức Phật rằng mình có rất nhiều cái xấu phải quán tưởng:
- Khi thì con rất cố gắng để định, rồi con căng thẳng quá. Khi thì con cố thư giãn, nhưng con lại buông lung quá và rơi vào hôn trầm. Con phải làm sao?
Đức Phật đáp:
- Con so dây đàn cách nào để có được âm thanh hay nhất?
- Dây đàn cần phải không quá căng cũng không quá chùng.
- Với thiền của con cũng như vậy: con cần tìm thấy một cân bằng đúng giữa tinh tấn và phóng dật.
Ta cần có một ý thức sáng tỏ về mục đích, đó là thoát khỏi vô minh và độc tố tinh thần, để cho thực hành của mình phương hướng đúng. Nếu không thì nó giống như bịt mắt bắn mũi tên vào một cái bia mà ta không biết kích thước hay vị trí. Nhưng không cần phải ám ảnh đến độ trở thành, theo kiểu nào đó, chính chướng ngại cho thành tựu của ta.
KHÔNG NGHE LỜI BẢN NGÃ THẤT THƯỜNG
ALEXANDRE: Rất cụ thể, giải thoát là có hành động không nghe lời bản ngã cồng kềnh này. Sao lại tin rằng tự do là hành động tùy ý, không câu thúc, lúc nào cũng làm cái ta thấy dễ chịu? Thường, từ bỏ một ý thích thất thường làm ta nhanh đến gần niềm vui. Vì, có niềm vui thật sự khi nói không với cái kéo ta xuống thấp. Cũng vậy, nếu bản ngã sợ nha sĩ, lắng nghe cái tim tôi thực sự mong muốn, là tôi vừa hát ê a vừa ở đó rồi. Ở đó tiến bộ cuộc sống kêu gọi tôi. Đó là cái tôi thử, không ngơi nghỉ, giải thích cho các con… Một câu hỏi đơn giản có thể giúp ta làm la bàn: cái gì thực sự ích lợi?
Trên con đường này, thiền chăm sóc cho tôi hiệu quả hơn là chỉ mình lý trí. Thiền đi đến trường đầu hàng của tâm trí, trong khi ý chí lại tìm cách, tham lam, làm chủ hoàn toàn tồn tại. Thỉnh thoảng, khi chệch khỏi buổi tọa thiền, khi tôi không chú tâm, nỗi lo sợ buông lung, bản ngã nhát gan che mờ một chút. Những câu kiểu “không phải sợ” có cái gì đó đè nặng. Chạm tay vào kinh nghiệm từ bỏ và để yên là cái chữa lành.
MATTHIEU: Khi cậu nói về chuyện không phục tùng bản ngã, tất nhiên đây không phải là một ý thích nhất thời hay một phản loạn tuổi thiếu niên, mà là một sự bộc phát của lương tri đẩy tới chỗ tự giải phóng khỏi ảnh hưởng của một tên bịp. Nó hơi giống sự xả bỏ, đó không phải là tự tước mất cái thật sự tốt cho mình, mà bỏ lại sau lưng mọi cái chỉ đưa đến khổ đau.
ALEXANDRE: Do có bản tính khá lo lắng, ngay khi cái mệt tóm được tôi, các kịch bản tai ương ăn mòn tôi. Lúc đó, tôi kê toa cho mình các buổi thiền một mất một còn mà nỗi lo sợ tan dần. Nhiều giờ trôi qua, hàng ngàn lần, tôi để cho nó trôi đi. Cách đây mấy năm, tôi quý một cậu đến mê say. Tôi sẵn lòng mất hết để đổi thân xác khuyết tật của mình với của cậu ta. Cuối cùng điều này chuyển sang ám ảnh, chứng nghiện tai hại. Nhờ sư phụ, nhờ tọa thiền, và vợ, tôi đã nhìn cái định kiến này hiện ra và biến mất trong nhiều tháng. Mới đầu, nó tấn công tôi từ sáng đến tối, không cho tôi chút ngơi nghỉ. Ngày nay, tôi đã tập đến mức để nó kéo dài chỉ một khắc. Khuyến khích kiên trì để làm gì! Không bác bỏ phủ nhận gì, quan sát là đủ. Nếu sư phụ tôi thóa mạ sự sùng bái này, xui tôi đấu lại nó dữ dội, tôi không chắc tôi đã lành. Trái lại, thầy an ủi tôi: “Hãy cực kỳ kiên nhẫn với mình, tự tại phát lộ từng li một.” Và, nói tắt lại, tôi đã suy sụp nếu nghe hết những ai cho tôi cái công thức thần diệu này: “Đừng nghĩ đến nó nữa”, “Qua chuyện khác đi”… Thật ra, vợ tôi và sư phụ chỉ cho tôi sự tự tin mà tôi không có và sự kiên nhẫn đợi vấn đề tự giải quyết.
Nhưng làm sao tập tành kiên nhẫn khi tinh thần tôi bị bắn tan ngàn mảnh, khi nó mong tiến bộ lập tức? Không phải bằng sức mạnh. Hồi còn nhỏ, tôi bị quấy cả ngày bằng câu “Hãy kiên nhẫn!” Trong thử thách, chờ đợi có vẻ gần như vô nhân đạo. Ta có đi ném cho người đang chết đuối các bài giảng về thuật bơi? Một cái phao là tất cả những gì hắn cần. Tôi đến Seoul trong tình trạng sợ điếng người. Ngày đầu tiên, khi tắm, tôi còn sợ một con dơi nổi cơn bay ra từ cái ống nước bồn tắm! Không lúc nào thầy tôi mất kiên nhẫn, thầy luôn an ủi tôi: “Không có nguy hiểm gì cả. Thầy lặp lại với anh cả triệu lần nếu cần, nhưng đừng giận thầy nếu thầy cười vì trí tưởng tượng của anh đi rất, rất là xa!” Rất mực dịu dàng, thầy nói thêm: “Anh làm hỏng đời mình bằng những sợ hãi, những cơn bão tinh thần ám ảnh anh và không để anh được thanh thản.”
THOÁT KHỎI CÁI PHÁ HOẠI ĐỜI SỐNG HẰNG NGÀY CỦA TA HAY LÀ HỒ SƠ MK
ALEXANDRE: Thỉnh thoảng, tôi mấp mé đầu hàng. Làm sao không bỏ cuộc trước bao nhiêu là chướng ngại và sức ì: thói quen, dục vọng và cái khuynh hướng ngoan cố lặp lại lỗi lầm? Lý tưởng của Bồ Tát làm tôi phấn chấn lên. Cái thách thức vượt quá sức tôi này, không phải bản ngã cần nhận lời nó, mà cả con người tôi.
Tôi học cách thoát khỏi chuyên chế của sau này để tiến lên từng bước một. Khi cuộc đời trở nên không chịu nổi, ta thấy muốn bám víu vào tương lai: “Sau này, mình sẽ đỡ hơn.” Nhưng cái nguy chạy trốn thực tại để chờ luôn hoành hành. Người đã chiến đấu như vậy rồi có dám bỏ vũ khí mà vui sống không? Các thầy thuốc tâm thần và những người quán tưởng cần quan tâm đến câu hỏi đáng gờm này… Tại sao trên núi cao ta không biết thưởng thức cảnh vật mà chưa gì đã trông tới đỉnh kế tiếp? Để sống tận cùng mỗi giai đoạn, ta phải tránh kiệt sức. Để tránh cơn cuồng kỳ lạ này, như thể tôi định nắm bắt lại thời gian đã mất, chữa mọi vết thương quá khứ, tôi bắt đầu sống trong hiện tại và có hành động từng ngày một.
MATTHIEU: Đúng vậy. Tôi nói theo đường trực tiếp, nhưng phần còn lại là chuyện phương pháp. Một lần nữa, ngài Tịch Thiên đã nói rằng không có nhiệm vụ lớn khó khăn nào mà không thể chia nhỏ thành những nhiệm vụ dễ dàng.
ALEXANDRE: Tôi đến gặp một bác sĩ về dạ dày ruột và, sau khi khám kỹ lưỡng cho tôi, anh ta cam đoan rằng tôi không sao cả. Rồi anh ta cho tôi một lời khuyên quý báu: “Từ đây cậu có một hồ sơ MK, nghĩa là mặc kệ. Mỗi lần một nỗi lo sợ quấy đảo cậu, bỏ nó ngay lập tức vào hồ sơ.” Bác sĩ này, thật hoàn hảo, không những làm tất cả những gì có thể về mặt y khoa để dò ra một chứng bệnh mà còn xua hết mọi nỗi lo sợ. Không tầm thường hóa nỗi sợ của tôi, cũng không gợi lên quá nhiều ý niệm nhà kho rắc rối tâm thể, anh ta thực sự giúp tôi. Tại sao không làm theo lời khuyên của anh ta và cũng tạo cho mình một hồ sơ MK để quẳng vào đó mọi phiền nhiễu vô ích? Bài tập là thực hành ở thời hiện tại và theo ngôi thứ nhất: cưỡng bức áp đặt nó cho người hay lo thì không hiệu quả và rất tàn bạo. Tập kiên nhẫn cũng là từng bước phát hiện sự tin tưởng ở đời sống. Trên con đường này, những thiện hữu sẽ đỡ đần cho ta khi ta chệch choạng.
MATTHIEU: Về những ý nghĩ quấy nhiễu ta liên miên, cậu đã mô tả rõ theo cách hình ảnh làm sao thoát dần sức chi phối của chúng trong khi để chúng trôi qua một lần, mười lần, cho đến một lúc ý nghĩ không đặt ra vấn đề nữa. Lúc đó ý nghĩ nhỏ nhất ban đầu ám ảnh cậu thì cũng như đốm lửa rơi trên đụn cỏ khô, cuối cùng cái này sẽ như tia lửa phun lên trời và tắt đi.
Phương pháp này nằm ở tâm của cả những thực hành cho phép chúng ta làm chủ ý nghĩ và cảm xúc, cũng như chinh phục sự tự do bên trong. Như ta đã thấy nhiều lần, có vô số phương pháp để có được tự do này. Ví dụ, ta có thể vất bỏ những ý nghĩ làm ta rối bời trong khi kêu gọi những ý nghĩ hay tình cảm đối lập hoàn toàn: nhân từ đối lập với thù hận, nhẫn nhục với cáu tiết. Trong tâm trí ta không thể cùng lúc có một ý nghĩ yêu thương và một ý nghĩ hận thù. Nhưng “cho qua” là một phương pháp vi diệu hơn và mạnh mẽ hơn. Bởi vì, ta nhanh chóng nhận ra rằng ngăn ý nghĩ nổi lên là một việc thất bại từ trước. Chúng sinh khởi theo mọi cách. Chặn chúng để làm gì khi chúng đã ở đó rồi? Vấn đề thực sự là biết làm gì với nó. Ta để nó lan man và sinh sôi cho đến khi tâm trí ta ngập lụt những ý nghĩ, hay ta cứ để nó đi qua mà không cho nó dịp để sinh sôi? Trong trường hợp thứ hai, ta so sánh chúng với chim bay qua trời không để lại dấu vết, hay những hình vẽ trên nước lần lượt tự biến tan. Đó là cái ta gọi “giải thoát khỏi ý nghĩ khi chúng vừa sinh khởi”.
Cái “cho qua” này là một trong những phương pháp hay nhất, không chỉ để khéo léo điều khiển những ý nghĩ làm ta tán loạn, mà còn làm suy yếu dần các khuynh hướng của ta trong việc để cho ý nghĩ xâm chiếm. Chẳng hạn nếu ta mặc sức giận, không chỉ ta dưới quyền nó mà ta còn ngày càng có khuynh hướng lại nổi giận. Nếu trái lại ta học cách để mặc cơn giận đó, không xem nặng gì nó cả, nó sẽ tự tiêu tan. Do vậy, trước mắt ta tránh nằm trong tầm ảnh hưởng của nó, còn về lâu dài, ta tích cóp những thành công nho nhỏ mà cuối cùng sẽ làm tiêu tan ngay cả khuynh hướng giận dữ của ta. Sẽ đến một ngày hận thù và các độc tâm khác không làm loạn trong óc ta nữa. Chúng không nằm trong tâm cảnh của ta nữa.
TỰ DO KHÔNG THỂ TÁCH RỜI VỚI TRÁCH NHIỆM
CHRISTOPHE: Chiều kích đầu tiên mà tôi nghĩ đến là, tự do là một nhu cầu tự nhiên. Từ lâu chúng ta đã bắt đầu hiểu rằng những con thú bị bắt, ngay cả khi được đối xử tử tế, cũng bị tước mất cái gì đó nền tảng - tự do, khả năng tiến hóa trong loài của chúng và vận động một cách tự nhiên - và điều đó làm chúng mắc bệnh: trong lồng hay trong sở thú, chúng bất hạnh và bị loạn thần kinh vô lý mà nếu trong thiên nhiên thì chúng không bao giờ bị. Ở người cũng vậy, một cách tự nhiên, ta cần có khoảng không tự do, hoạt động và nói năng.
Nhưng con người đã thêm một chiều kích khác vào chiều kích nhu cầu sinh học này: tự do là một quyền. Trong Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ có ba quyền không thể tách rời: quyền sống, quyền tự do, quyền theo đuổi hạnh phúc. Họ rất thông minh khi không nhắc đến “quyền hạnh phúc” mà là “quyền mưu cầu hạnh phúc”. Hiểu là, hạnh phúc là một vấn đề cá nhân, nhưng tạo điều kiện để hạnh phúc (tự do, an ninh, công bằng, giáo dục) là vai trò của nhà nước.
Tuy nhiên, ta không thể coi tự do như một thực thể tuyệt đối, tự trị, không thể bàn cãi, theo hình ảnh quyền sống, mà đúng hơn là một thực thể tương đối, đi kèm ý niệm nghĩa vụ và nhất là trách nhiệm. Cái cặp tự do - trách nhiệm này theo tôi là không thể tách rời. Vả chăng, ở điều 4 trong Tuyên ngôn quyền con người và công dân, tự do được định nghĩa là khả năng làm mọi thứ “không hại đến người khác”.
Về lý thuyết, mọi người đều đồng tình về điểm này. Vấn đề là, chính vận động tự nhiên của tâm lý chúng ta dẫn ta đến bản ngã, các nhu cầu, đến cái rốn của mình! Ta có trách nhiệm nghĩ đến người khác: nếu tôi thấy tự do của mình như một lãnh thổ trong đó tôi muốn làm gì thì làm, sớm muộn gì rồi cũng sẽ xuất hiện những va chạm với người khác, trừ phi tôi sống trên hoang đảo. Đó là một bằng chứng cần nhắc lại, và nhất là cải thiện: không thể nghĩ tự do mà không ngẫm đến cái là tự do của người khác, và không cho người khác những quyền như của ta.
Như hôm qua anh bạn Mark của tôi nhắc, có ba phạm trù tự do: tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và tự do hành động. Ta có khuynh hướng xem tự do tư tưởng là tuyệt đối, nhưng ta không bao giờ được quên nó là tất cả trừ sự vô hại: có những ý nghĩ độc hại, nguy hiểm, gây tổn hại đối với chính người đó. Và ý nghĩ là đất mùn cho hành động: suy đi ngẫm lại một vài ý nghĩ đưa ra một sự chuẩn bị đáng gờm cho hành động. Một số ý nghĩ đẩy ta tới chỗ hành động can đảm và vị tha, nhưng ta ấp ủ, mà không hay biết, cả những ý nghĩ khác - thuộc loại oán giận, tự hạ thấp bản thân - chúng có một quyền lực vô hạn đối với lời nói và hành động của ta.
Vấn đề tự do ngôn luận thì còn ít vô hại hơn. Một số người nghĩ rằng chỉ những hành động mới đáng kể. Nhưng lời nói có một giá trị cơ bản trong loài người chúng ta, và nếu tôi phải có một sự phân biệt mô phạm, tôi sẽ nói là có hai loại lời nói: lời nói riêng tư và lời nói trước công chúng. Tôi thấy ngạc nhiên vì những xung đột vợ chồng xảy ra khi mà một trong hai người, thường bị cảm xúc chi phối, ném những lời kinh khủng cho người bạn đời. Điều đó rất trầm trọng, nhất là khi lời lăng mạ trở thành một lối thường xuyên để “giải tỏa” cảm xúc. Tự do ngôn luận bao hàm trách nhiệm, câu thúc và nghĩa vụ, nhất là nghĩa vụ diễn đạt. Chúng tôi bám vào cái này khi khuyên nhủ hay trị liệu cho các cặp vợ chồng: “Anh chị có thể nói rất nhiều thứ với người bên cạnh, nhưng không phải bất kỳ câu nào; đừng dùng những chữ làm tổn thương, đừng nói đại khái, hãy giữ cách xử sự đúng.” Tự do ngôn luận và diễn đạt là không thể nghĩ đến và vô cùng nguy hại nếu không có những câu thúc.
Nhưng còn một cấp độ lời nói nữa, đó là lời nói trước công chúng. Theo trường phái triết học gọi là hệ quả luận, giá trị đạo đức của một hành động cần được đánh giá theo các hệ quả. Khi ta phát biểu trước công chúng, ta cần tự hỏi không chỉ ta có lý không, ta có đúng không (theo ta) mà còn trước hết hệ quả lời nói của ta sẽ ra sao đối với người khác. Một số người nói đến tự kiểm, nhưng tôi tin cơ bản là thong thả suy ngẫm mọi hình thức phát biểu trước công chúng. Ở Pháp, ta thích cam kết nhưng không có thói quen đưa lời nói trước công chúng qua cái rây hệ quả luận. Ta hãy lấy ví dụ sự ngưỡng mộ say mê ta dành cho Sartre những năm 1960 và 1970, và cái khinh khi tương đối mà đối thủ không may của ông, Raymond Aron, là đối tượng. Aron là một người theo hệ quả luận, một người thận trọng và có trách nhiệm, ông nói: “Mỗi lần tôi đưa ra một ý kiến, mỗi lần tôi viết trong báo, tôi tự hỏi không chỉ mình có lý không, mà còn những tổn hại phụ tiềm tàng nào từ việc tôi có lập trường công bố công khai?” Sartre thích vị thế của những người hùng tự do. Ưu tiên của ông là bảo vệ các giá trị mà ông gắn bó, tất nhiên không tính đến hệ quả của chúng trên thực tế. Ông còn bảo vệ đến mức mù quáng các chính thể đáng ghét và, với sự thoái bộ của lịch sử, ta nhận thấy rằng Aron đã minh mẫn hơn ông ta về mọi cam kết của họ; không phải vì thông minh hơn (cả hai đều là những đầu óc lớn) mà bởi sự thận trọng và trách nhiệm hơn. Mỗi lần ta có lập trường trước công chúng, quan trọng là tự vấn: đâu là phần xung động và đâu là phần suy ngẫm? Con người không chỉ là một cái túi đựng những thứ xung động và ngay cả khi suy ngẫm không phải là một cái bảo đảm, tôi thấy hình như nó có thể loại trừ một số tổn thương và lầm lạc.
Cấp độ thứ ba là tự do hành động. Cần nhắc lại lần nữa rằng tự do ngôn luận cần có những nguyên tắc tuyệt đối, nếu không đó sẽ là sự ngự trị của “luật của kẻ mạnh”, nó đối lập hoàn toàn với tự do: đế chế của kẻ cơ bắp hơn, ích kỷ hơn, nham hiểm hơn, vô lễ hơn, hướng ngoại hơn so với kẻ yếu, vị tha, hướng nội.
HÀNH XỬ ĐÚNG TỰ DO
CHRISTOPHE: Để kết lại những niềm tin của tôi về tự do, có bốn điểm tôi thấy là quan trọng.
Trước hết là ý niệm cân bằng bên trong. Rõ ràng điều này gắn liền với cái nhìn thầy thuốc tâm thần của tôi, nhưng tôi thấy trong giai đoạn đầu, để sống trong tự do cá nhân và tôn trọng tự do của người khác, ta phải hiểu và điều chỉnh cảm xúc của mình. Đó có thể là những cảm xúc loạn động mà đạo Phật nói đến (giận dữ, ham muốn…), và đôi khi là cả các cảm xúc tích cực (niềm vui, tình yêu…) có thể làm biến tính tự do của ta và làm ta quên các nhu cầu của người khác. Luyến ái, chẳng hạn, có thể làm ta phụ thuộc hay đẩy ta đến chỗ làm giảm tự do của người khác; bộc lộ niềm vui có thể làm đau lòng những người đang gặp khó vào lúc mà ta hạnh phúc…
Ý niệm quan trọng thứ hai là ý thức về người khác, những nhu cầu, những mong manh của họ, giá trị của họ. Thật ra, việc hành xử tự do cá nhân chịu khá nhiều câu thúc, và cái này có thể nghe ngược đời. Để được tự do đích thực, theo kiểu tôn trọng người khác, tôi phải chấp nhận những hạn chế: tất nhiên chúng sẽ không cho tôi cảm giác là tôi từ bỏ tự do của mình, mà là tôi từ bỏ một số phần vô dụng, vô căn cứ trong tự do của mình, như những mặt nạ, những cái mũi giả, hay cái gây khổ cho người khác.
Điểm thứ ba là, trong các kỳ an cư trong một tự viện mà, nhìn từ bên ngoài, ta chịu nhiều câu thúc, tôi thường có cảm giác tự do đáng kể. Một số người sẽ nói: anh hạnh phúc vì anh trong hoàn cảnh phục tùng và sự phục tùng quy thuận theo các quy định sẽ mang lại một phần nhẹ nhõm, vì lẽ nó đỡ cho ta phải quyết định hay có trách nhiệm. Điều đó cũng có thể; nhưng nó không ngăn được chuyện là, theo kiểu tạm thời, chấp nhận câu thúc của đời sống tự viện có thể cho ta cảm giác tự do bao la, bởi lẽ điều đó giúp ta vất bỏ những câu hỏi phụ: Mấy giờ rồi? Ta sẽ ăn gì? Mai mình sẽ làm gì? Và các câu thúc dẫn ta đến cái cốt lõi: hành động đơn giản và trần trụi, thiền định, cầu nguyện, suy ngẫm…
Điểm thứ tư là ý niệm can đảm. Tự do là thỉnh thoảng khơi trong mình lòng can đảm để nói vài điều sẽ làm phiền người khác: ta có thể làm tổn thương người khác một cách có ích, “mắng mỏ” họ. Tôi rất thích ý niệm “cha mẹ dạy dỗ” ở người Cơ Đốc. Khi ta thấy một em trai hay em gái lầm lạc, hay hành xử không đúng tự do của họ, phận sự của ta là đưa họ về lại đường ngay, nhưng để làm vậy cần can đảm và động cơ. Khi thì ta nghĩ: rốt cuộc, cứ để nó tự xoay xở, đó là lỗi nó, mình đâu thể làm người sửa sai cho cả quả đất được. Khi khác, ta sợ tạo ra xung đột, phá vỡ một mối liên hệ ta thấy quý hơn là cái giá của những sai lầm phạm phải. Về phần mình tôi có khuynh hướng quá quý trọng tự do của người khác, hay thiếu can đảm để chỉnh cái không đúng. Đó là một trục công việc quan trọng với tôi.
Để dứt lời, với tư cách thầy thuốc điều trị hành vi, tôi thường được phân nhóm, cùng các đồng nghiệp, trong phạm trù những thứ hạn chế tự do. Vì trị liệu của chúng tôi dựa trên những rèn luyện, chúng tôi chỉ cho bệnh nhân các lối suy nghĩ, cách cư xử, làm chủ cảm xúc mà cuộc đời chưa dạy họ và chúng tôi xem là nền tảng. Họ thỉnh thoảng gọi chúng tôi là “người dạy chó”. Chẳng hạn, khi chúng tôi làm việc với những đối tượng nhút nhát, họ muốn được nói “Không” nhưng không dám, chúng tôi chỉ cho họ phải làm sao, huấn luyện họ chẳng hạn cưỡng lại cái áp lực đóng vai. Chúng tôi chỉ cho họ cách từ chối, nhưng chúng tôi không nói họ phải từ chối cái gì: đó là cái họ chọn.
ALEXANDRE: Khi nghe anh, Christophe, tôi lại nghĩ đến những nhà thổ tôi đã nêu. Anh cho chúng ta những đường băng to lớn. Cái thách thức diễn ra vào lúc yếu đuối khi cảm xúc rối bời hay thôi thúc lại đến. Khi tôi quan sát đàn ông vào mấy nhà buồn bã này, tôi đoán là luôn có một khắc mà ta còn một lựa chọn; sau đó, quá muộn, mọi thứ sẽ quá đà. Vấn đề là không để nhỡ mất khoảnh khắc đó. Thật lạ thường khi một phút sơ ý có thể định đoạt một đời, tàn phá nó. Mỗi người cần định vị những điểm cảnh giác của mình: nỗi lo sợ, giận dữ, dục tình, tiền bạc, thị phi… để không vấp ngã, vấn đề là học cách nhận ra những mối chằng chịt làm bao nỗ lực của ta thành con số không.
Tự do khởi từ tập luyện này: lần dò những tất định luận và ảnh hưởng đè nặng chọn lựa của ta, ý kiến của ta và dám xem lại chúng, nghi ngờ chúng. Gặp gỡ người khác, trò chuyện thật sự mở ra một con đường cao quý để bỏ những thói cũ và dừng là những người bị chi phối.
TỰ DO TỐI HẬU: THOÁT KHỎI CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY KHỔ
MATTHIEU: Thực ra có các kiểu tự do khác nhau, ta không nên vơ đũa cả nắm. Đối trọng với cái các anh vừa nói, tôi muốn thêm đôi ba thứ.
Trong đạo Phật, ta nói về hai dạng tự do: tự do cho phép chuyên tâm vào con đường đạo và tự do thoát khỏi cái ách khổ cùng các nguyên nhân. Cái đầu tiên cốt là tống khứ tất cả những thứ gây trở ngại cho bước tiến đến giác ngộ, đặc biệt là những mối bận tâm và việc làm vô ích chỉ làm ta xao lãng ngày ngày cho đến chết. Cái thứ hai là giải thoát khỏi rối vọng tâm thần và các cảm xúc tiêu cực giáng xuống ta, che mờ tâm trí ta. Theo quan điểm này, tự do tối hậu đồng nghĩa với giác ngộ.
Ở đây không có chuyện ta được tự do làm bất cứ gì. Tôi thường nhớ lời một cô gái được BBC phỏng vấn: “Với tôi, tự do là làm bất cứ gì tôi nghĩ ra được mà không ai thấy gì để chê bai cả.” Với cô, điều này chung quy là tự nguyện làm nô lệ cho mọi ý nghĩ đảo điên trong tâm trí. Quan điểm của cô là triệt để cá nhân, vì cô đòi tự do làm mọi thứ cô muốn, không hề coi trọng cái mà người khác muốn.
Tự do thật sự là ở chỗ làm chủ tâm mình hơn là để nó trôi dạt theo ý nghĩ. Như một thủy thủ, tự do đi đến đích đã chọn trong khi làm chủ con tàu và không để gió cùng dòng chảy kéo nó vào đá ngầm. Nói cách khác, tự do là được giải phóng khỏi cái chuyên quyền của bản ngã và các khuynh hướng quen thuộc mà các tập tành của ta rèn đúc nên.
Để trở lại hai điểm Christophe đã triển khai, một số người nghĩ rằng tự gò bó vào một kỷ luật, khi ta có kỳ an cư thiền hay một kỳ lưu trú trong tự viện chẳng hạn, là mất tự do. Nhưng họ cũng cần phải nghĩ như vậy về vận động viên hay nghệ sĩ tập luyện hàng giờ thay vì tắm nắng trên bãi biển. Người học leo núi có hy sinh tự do khi anh ta ở lại nhiều giờ trong một gian leo vách đá để theo lời khuyên của người hướng dẫn? Với tôi, dù có thế nào, đó cũng là một niềm vui khi có một thời gian trong tịnh thất để vun trồng lòng nhân và làm chủ tâm, hoàn toàn không cần làm những điều chỉ dẫn đến hỗn loạn và đau khổ thêm.
Còn về chuyện xem những người áp dụng các trị liệu mà hiệu quả đã được chứng minh rộng rãi là người dạy gấu hay chó, lấy cớ là chúng đòi hỏi can thiệp, thực hành và rèn luyện, những người chủ trương ít nỗ lực hơn tốt hơn nên chứng tỏ nhiều hơn nữa lòng từ bi đối với bệnh nhân thay vì áp đặt những thứ đầu óc mình bịa đặt ra. Họ làm tôi nhớ cách mà những công trình đặt nền tảng của Richard Tremblay và nhóm của ông được đón nhận ở Pháp. Họ đã thực hiện cái ta gọi là “nghiên cứu dọc Montréal”, sau khi theo dõi từ sinh ra đến tuổi niên thiếu hơn 20.000 trẻ em đại diện cho dân số Canada. Lúc đó họ nhận thấy ba kiểu tiến triển tần suất các hành hung. Ở phân nửa trẻ em, tần suất này tăng từ 1 đến 4 tuổi, rồi giảm rõ rệt cho đến 12 tuổi. Từ đầu đến cuối giai đoạn này, một phần ba trẻ em rất ít lặp lại hành hung. Trái lại, các phân tích về lộ trình cá nhân cho thấy khoảng 10% trẻ em nổi bật rõ rệt so với trẻ khác bởi tần suất những vụ hành hung trước 4 tuổi, và gần phân nửa chúng từng có bạo lực thường xuyên hơn những đứa khác cho đến tuổi vị thành niên.
Trẻ em nhóm thứ ba này có những mối nguy rất lớn chịu các vấn đề quan hệ, trầm cảm và bất ổn, cũng như có các hành vi chống đối xã hội. Còn là vị thành niên, chúng thường gặp lôi thôi với bên tư pháp. Chỉ có 3% chúng lấy được bằng cấp hai, so với 76% các cậu bé hiếm khi dùng đến hành hung. Các nhà nghiên cứu xác định được một số dấu hiệu báo trước việc hành hung kinh niên ở trẻ có nguy cơ cao, như gia đình bất bình thường, cha mẹ ly thân trước khi chúng ra đời, lương thấp, và chuyện các bà mẹ có con trước 21 tuổi, trở thành mẹ vì ép buộc hay miễn cưỡng, hút thuốc trong thời gian mang thai. Các bé trai chịu nguy cơ nhiều hơn các bé gái.
Trong một năm Richard Tremblay còn cộng tác với nhóm nhà khoa học Pháp để chuẩn bị báo cáo về các rắc rối hành vi, được Inserm xuất bản năm 2005. Báo cáo này làm dậy lên một trận sóng thần phẫn nộ ở “cả nước Pháp”. Ngày phát hành, tòa soạn tờ Le Monde lên án ông là chuyên chở những ý niệm Anglo-Saxon mà Bush áp dụng cho Hoa Kỳ, và xem ông là sự xúc phạm đối với những công trình lớn của các nhà phân tâm học Pháp về trẻ em. Theo họ, người ta đã ngăn trẻ em bộc lộ mọi cái giàu có trong nhân cách chúng. Bao nhiêu hàm ý như vậy không dính dáng gì, gần hay xa, tới nội dung của các công trình khoa học này.
Các nghiên cứu này và rất nhiều cái khác chỉ ra rằng, khi một đứa trẻ bộc lộ theo cách kinh niên các triệu chứng rối loạn hành vi, mối nguy tội phạm vị thành niên cũng quan trọng như mối nguy mắc ung thư khi ta hút thuốc. Ta có nói rằng ta thực hành một kiểu kỳ thị khi ta tìm cách biết, chẳng hạn, trẻ em có xu hướng trở nên béo phì trong mười năm nữa không? Phương thuốc thật sự mà các trẻ này cần là sự ân cần của người khác cũng như sự cân bằng cảm xúc. Nếu tôi có chút tán rộng ví dụ này thì đó là vì nó điển hình cho cách thỉnh thoảng ta sử dụng tự do diễn đạt để bảo vệ bằng mọi giá các ý kiến tiên định, trong khi hoàn toàn phớt lờ thực tế các sự kiện hay kết quả khoa học đã chứng minh.
MATTHIEU: Tự do thỉnh thoảng được nhìn theo một góc độ thuần cá nhân chủ nghĩa. Chủ nghĩa cá nhân có nhiều khuôn mặt. Nó có thể tương ứng với cá nhân đó, không nên dùng họ như một công cụ đơn giản để phục vụ xã hội. Ý niệm này đã khai sinh khái niệm quyền con người. Kiểu cá nhân chủ nghĩa này trao cho mỗi người một sự tự trị đạo đức và cho phép họ thực hiện các chọn lựa hoàn toàn tự do. Nhưng tự do này, như Christophe đã nhấn mạnh, không được che lấp các phận sự của cá thể đối với xã hội. Nếu không, chủ nghĩa cá nhân sẽ biến thành ham muốn vị ngã là thoát khỏi mọi ý thức tập thể và ưu tiên cho cái mạnh ai người nấy lo.
Ý niệm quyền ngụ ý sự hỗ tương. Những người cực đoan chủ nghĩa, tôn giáo nói riêng, đòi tôn trọng vô điều kiện tín ngưỡng của họ và phản ứng hung bạo nếu họ cho là mình bị nhạo báng. Không may là, họ xem mình không phải tôn trọng tín ngưỡng và ý kiến của người khác, họ tự cho mình quyền coi thường và bức hại. Ý kiến của họ về tôn trọng chỉ một chiều. Chẳng hạn quân Taliban rất tự hào vì đã phá hủy các tượng Phật ở Bamiyan. Nhưng ít lâu sau, khi một bản kinh Coran bị đốt trong một khu phố cổ ở Delhi, họ không biết ai làm hay tại sao, và những cuộc phản đối dữ dội theo sau đã làm cả chục người thiệt mạng.
LÒNG NHÂN TỪ LÀM LA BÀN
MATTHIEU: Chúng ta rất đồng tình nói rằng chỉ có thể hành xử tự do trong chừng mực nó không làm hại đến người khác, nhưng lập trường này thường bị thử thách trong trường hợp tự do diễn đạt. Làm sao đánh giá và thấy trước các hậu quả của cái ta nói hay viết?
Sau thảm kịch Charlie Hebdo tháng Giêng năm 2015, tôi đã tham dự một tranh luận về tự do diễn đạt do BBC tổ chức ở Davos. Trong số những người tham dự có giám đốc Giám sát Nhân quyền, cựu đại giáo trưởng của Ireland, David Rosen và hiền giả Bin Bayyah, một trong số ít nhà hiền triết Hồi giáo được mọi nhánh Hồi giáo kính trọng. Những người tham dự đã nhất trí khẳng định rằng ở cấp độ nhà nước, ta không bao giờ nên chấp nhận hạn chế tự do diễn đạt, mà trái lại chính cá thể phải hành xử sự tự do này một cách sáng suốt và có trách nhiệm.
Trong cuộc tranh luận, tôi nói rằng nếu tôi là họa sĩ biếm họa và nếu tôi biết cái mình vẽ có nguy cơ gây nên cái chết của mười lăm người ở Pakistan, Afghanistan và Nigeria, tôi sẽ cân nhắc việc xuất bản chúng là thiếu từ bi không thể tha thứ về phần mình. Các đám đông nổi điên thường quy tụ những người ít học xem cái được nói hay công bố là sự xúc phạm trầm trọng cái họ quý trên hết. Họ không liên quan gì đến tự do diễn đạt của ta, một khái niệm họ không hiểu. Trong các trường hợp đó, thay vì công kích trực diện, nỗ lực của ta cần dựa trên dài hạn, để giúp các nhóm dân cư này hưởng một nền giáo dục tốt hơn và giúp cho họ tiến tới một sự bao dung lớn hơn.
Đòi tự do diễn đạt, nhất là trong các nước cực quyền, thường là chuyện can đảm lớn lao. Nhưng một khi đã đạt được tự do này, trách nhiệm của cá thể - nhà báo, nhà văn, người dẫn dắt dư luận - là không dùng nó mà tự cho mình quyền nói mọi thứ mình nghĩ có nguy cơ khiêu khích các phản ứng không kiểm soát được. Ta đi tới một kiểu chuyên chế của chủ nghĩa cá nhân, nó thường phản ánh một sự thiếu lòng từ bi.
Do vậy khi hành xử tự do có điều kiện, nên tính đến các hệ quả hơn là nguyên tắc. Cần tránh bám vào giáo điều tự do diễn đạt vô điều kiện, không gắn với hiệu lực mà nó có thể tạo ra. Một số lầm lạc, như có lời lẽ phân biệt chủng tộc, khiêu khích bạo động hay thuyết phủ định về Holocaust, sẽ bị pháp luật trừng trị, nhưng không thể làm luật cho mọi cái tế nhị trong việc hành xử tự do diễn đạt. Do vậy chỉ trên cơ sở lòng nhân từ mỗi người mới có thể quyết định sử dụng đúng quyền tự do này. Lòng nhân từ không có nghĩa rằng ta dán băng dính lên miệng và bẻ gãy bút chì của họa sĩ, mà ta mở lòng thêm nữa với người khác.
CHRISTOPHE: Matthieu, anh đã nói về ngọn cờ tự do, các động cơ ích kỷ sau mặt nạ. Tôi đã nghĩ đến các ví dụ cụ thể, đến những người thoải mái nói to trên điện thoại, làm phiền cả một toa trên lộ trình tàu lửa. Hay thoải mái mở nhạc hết cỡ trong xe hơi và chạy trên đường lúc 3 giờ sáng, cửa sổ mở. Hay còn tự do làm chuyện dại dột với người Bỉ, người Do Thái, người khuyết tật, người Ả Rập, người tóc vàng. Ta làm gì đây? Giải pháp không chỉ là cấm, mà còn là giáo dục, chính xác hơn là một kết hợp cả hai. Và ngưỡng ở đâu? Đâu là tính mục đích của cách xử sự mà họ đòi tự do để làm? Một tính mục đích chỉ liên quan đến thú vui cá nhân hay còn điều gì khác thuộc lợi ích chung? Khi tự do mà tôi đòi là tự do để nói oang oang vào điện thoại, nó có mục đích làm thỏa mãn ham muốn của tôi, đạt một vui thú cá nhân hay đóng góp vào lợi ích chung, và còn những cách làm khác không?
Nếu ta đưa những yêu sách tự do này vào hai cái rây để sàng, rõ ràng là cho mình tự do nói to trong điện thoại trên tàu cao tốc không đóng góp vào lợi ích chung, mà làm biến đổi, và cái này chỉ để thỏa mãn các nhu cầu cá nhân của tôi. Mặt khác, tôi có thể xuống sân ga đứng xa ra mà gọi điện. Phán quyết đã rõ: muốn gọi điện tùy ý trong toa là một hình thức tự do ích kỷ, do vậy mà phải điều chỉnh…
LỜI KHUYÊN CỦA CHÚNG TÔI ĐỂ HÀNH XỬ TỰ DO HẰNG NGÀY
Một thực hành tự do
ALEXANDRE
• Giải phóng bằng cách chú ý. Học cách truy đuổi mọi cảm xúc rối bời ngay khi chúng đến để không vào trong vòng xoáy trời đánh của nó. Và nhận ra tiếng sấm trước khi nó nổ.
• Hồ sơ MK. Tạo một hồ sơ MK (mặc kệ) và bỏ hết vào đó mọi ý kiến có hại làm ta day dứt, những ảo mộng, ảo tưởng và mê sảng. Đừng nấn ná trên dòng ý nghĩ vô ích và độc hại đi qua ta từ sáng đến tối, ra khỏi đám sương mù này.
• Giải thoát khỏi quá khứ. Giải thoát, đối với Spinoza, là thăm lại quá khứ của ta, xem xét lịch sử của ta. Ta rút ra được gì? Ta giữ lại cái gì? Những thành kiến, tổn thương gì? Nhận ra các ảnh hưởng và tất định luận mà ta kéo theo sẽ giúp ta nhanh bước đến tự do. Nếu cần nhiều năm để đào luyện mình, hãy cho mình thời gian để giải thoát khỏi các di chứng lịch sử của mình, những mưu phản, nhược điểm… Thách thức là gì? Thăm lại quá khứ không phải để tìm ở đó những cái cớ, mà để trở nên tốt hơn.
Để có một tự do đúng đắn
MATTHIEU
• Tự do bên ngoài là làm chủ đời ta, còn tự do bên trong là làm chủ tâm ta.
• Tự do bên trong đạt được bằng cách luyện tâm để thoát khỏi cái ách của vọng tâm và độc tâm.
• Nó tất nhiên đi cùng lòng nhân từ và từ bi, hai cái này cần hướng dẫn tự do bên ngoài của ta.
Bốn chìa khóa tự do
CHRISTOPHE
• Luôn nghĩ tự do theo kiểu stereo: tự do và trách nhiệm. Ngay khi ta tách tự do với trách nhiệm, ta trên cái dốc ích kỷ rất trơn trượt, trên con tàu say mà Matthieu đã nói.
• Đừng quên đạo đức. Tự do cần có hai điều chỉnh: một bên trong (trách nhiệm cá nhân) và một bên ngoài (những quy định và luật lệ). Nhưng một khi luật đặt ra rồi, ta quay lại với con người, vì vấn đề không chỉ là “hợp pháp”, mà còn là “đạo đức”. Ngay cả khi luật cho phép tôi một số thứ, không phải lúc nào tôi cũng nên làm.
• Đưa tự do của tôi qua hai cái rây để sàng: 1) Tự do mà tôi đòi hỏi nhằm đạt vui thú cá nhân, hay nó đem lại cái gì đó cho lợi ích chung? 2) Nếu tự do mà tôi đòi này, dù nối liền với lợi ích chung, đặt ra vấn đề cho người khác, lúc đó tôi có những phương thức khác để đạt tới hay không?
• Chia tự do ở số nhiều. Nó là một lợi ích chung, và mỗi lần tôi đòi cái gì đó liên quan đến tự do của tôi, tôi đang lầm lạc nặng nề vô cùng, tôi cần nghĩ đến tự do của chúng ta.