*
“Học hỏi là hành trình khám phá thú vị nhất trong cuộc đời. Học rất hấp dẫn, rất cần thiết, không thể tránh khỏi, và trên hết, đó là trò chơi tuyệt vời nhất, kích thích nhất.
Trẻ em tin và luôn tin như vậy trừ phi chúng ta bảo với chúng rằng điều đó là không đúng. Nguyên tắc cốt yếu là cả bố mẹ và bé đều phải luôn sẵn lòng học hỏi. Chúng ta nên thỏa mãn cơn khát những vật liệu thô của bé, để bé có thể nhào nặn chúng thành những dạng thức có thể, nhưng đặc biệt là ở dạng ngôn ngữ…”
- Glenn Doman
*
John Holt, tác giả cuốn How Child Fail (tạm dịch Tại sao trẻ hư), viết về trẻ em và bé sơ sinh:
“Chúng thể hiện phong cách sống, sự khao khát và khả năng học hỏi mà người lớn chúng ta phải gọi là thiên tài. Hiếm có người lớn nào trong vòng ba năm có thể học hỏi, phát triển sự hiểu biết về thế giới xung quanh như những đứa trẻ có thể học và phát triển được trong ba năm đầu đời của mình.”
Như bạn đã biết từ những chương trước về trí nhớ, âm nhạc, nghệ thuật, Bản đồ Tư duy… bộ não của bé là một “cỗ máy” liên kết và bắt chước khổng lồ.
Để học ngôn ngữ, bé của bạn áp dụng hai công cụ chính yếu này để theo đuổi một mục tiêu phức tạp, khó khăn và đòi hỏi nhiều hơn cả những yêu cầu để đạt được bằng Tiến sĩ.
Hãy tự đặt mình vào vị trí em bé sơ sinh thì bạn sẽ thấy việc này khó như thế nào.
Là một phi hành gia vừa ra khỏi tử cung của mẹ, đặt chân lên một mảnh đất toàn những người khổng lồ phát ra một chuỗi những âm thanh khác nhau kỳ lạ mà bạn chưa bao giờ biết đến trước đó. Những người khổng lồ đó nhìn bạn, ôm bạn và thốt ra những tiếng hoàn toàn vô nghĩa:
“ui-con-yêu-rồi-ôi-mắt-con-đẹp-quá-lớn-lên-sẽ-rất-xinh-đẹp-xem-con-nhìn-em-nắm-tay-em-kìa-thật-ngạc-nhiên-quá-phải-không”
Chỉ có sự tập trung và kiên trì cao độ để giải mã chuỗi từ ngữ liên tục này thì bé mới có thể học được một ngôn ngữ mới. Không chỉ mọi bé bình thường, mà thậm chí rất nhiều bé bị xem là tổn thương não, đều học để nói lưu loát một trong 6.000 ngôn ngữ trên thế giới với vô vàn các giọng điệu địa phương khác nhau tùy theo nơi bé được sinh ra.
Nhưng đó chưa phải là tất cả. Để giải mã những chuỗi âm thanh liên tục này, các phi hành gia bé nhỏ của chúng ta vừa phải hiểu, đồng thời phải tìm cách “chơi” với loại phương tiện phức tạp và tinh tế này, với triệu triệu chi tiết cấu tạo – nếu mang ra so sánh thì chiếc đại dương cầm, với chưa đến 100 chi tiết cấu tạo, chỉ như là một món đồ chơi nhỏ dành cho lính mới tò te.
Đó là tôi đang nói đến giọng nói của con người, điều mà khoa học và công nghệ hiện đại đã cho thấy nó chứa đựng vô vàn những âm thanh khác nhau.
Biết được hai quá trình (liên kết và bắt chước) này xảy ra đồng thời với nhau sẽ giúp chúng ta nhận ra rằng bé có thể hiểu được ngôn ngữ rất lâu trước khi bé có thể nói. Chúng ta đã sai lầm khi đánh giá thấp khả năng và tốc độ tiếp nhận của các bộ não bé nhỏ. Thực tế là bé đã bắt đầu học từ trước khi ra đời và có thể hiểu được tất cả những điểm mấu chốt của ngôn ngữ khi bé mới sáu tháng tuổi. Hãy nhớ rằng bé có thể nghe và thấy được như chúng ta – quá trình nhận thức và nhìn thấy đều như nhau – chỉ khác ở việc tích lũy dữ liệu.
Dõi theo quá trình tiếp thu ngôn ngữ của bé, bạn sẽ thấy bé tạo nên những mối liên kết nền tảng giữa các đối tượng và thanh âm mô tả về chúng, theo một mạng lưới và các mối quan hệ phức tạp; bạn thấy cả ngàn Bản đồ Tư duy tí hon được tạo nên, mà khi dữ liệu của bé phát triển thêm, nối kết với nhau sẽ trở thành cả một Bản đồ Tư duy khổng lồ cho một ngôn ngữ hoàn thiện.
Hãy nhớ rằng, câu thường là điều sau hết khi chúng ta nắm rõ cách sử dụng ngôn ngữ.
Cách nói chuyện trẻ nít hay cách nói chuyện người lớn?
Cũng như nhiều vấn đề khác liên quan đến bé, vấn đề này cũng được đem ra mổ xẻ – cái này hay cái kia. Và cũng như thường thấy, câu trả lời là “cả hai”.
Cách nói chuyện người lớn
Trong bộ não của con bạn, không có sự phân biệt dễ hay khó khi thiết lập mối liên kết giữa đối tượng và âm thanh. Cũng giống như việc học đọc, âm thanh càng khó thì càng thú vị và hấp dẫn, đặc biệt là những từ chứa đựng sự hài hước, vui tai, và mang đến cảm giác dễ chịu.
“Ngựa vằn”
“Hươu cao cổ”
“Khủng long bạo chúa”
“Hoa hồng nhung”
là những từ xét về nhiều mặt, đối với bé là dễ học hơn “chó”, “mèo”, “cá”, “hoa” bởi chúng mang những yếu tố liên tưởng và cũng nổi bật hơn.
Vì vậy, lời khuyên cho phụ huynh là nên dùng từ ngữ đa dạng, phong phú, kết hợp vào các trò chơi đọc chữ, và sử dụng chúng một cách tự nhiên, thường xuyên khi có mặt bé.
Nếu phát triển nguyên tắc học tập này thêm nữa, các chuyên gia và các nhà tương lai học cho rằng, các cá nhân đa ngôn ngữ sẽ chiếm ưu thế trong thế kỷ 21. Các chuyên gia còn liên tục đưa ra nhiều bằng chứng cho thấy trẻ sơ sinh có thể học lên đến mười ngôn ngữ cùng một lúc nếu người lớn cho bé được tiếp cận đúng đắn và đầy đủ.
Thực sự não của bé cũng giống như miếng bọt biển khổng lồ có thể tiếp thu được mọi thứ, miễn là những thứ đó được giới thiệu với bé một cách thích hợp.
Cách nói chuyện con nít
Nếu bộ não của bé sẵn sàng để hiểu rõ từ vựng và những ý nghĩa phức tạp, thì chẳng phải là bố mẹ chỉ tốn thời gian khi nói chuyện với thiên tài nhí bằng thứ ngôn ngữ con nít ngây ngô sao?
Chắc chắn không phải thế!
Nhà tâm lý trẻ em Anne Furnald của Đại học Stanford đã tìm hiểu được rằng, khi nói chuyện với bé, các ông bố, bà mẹ ở mọi nền văn hóa khác nhau đều điều chỉnh cách phát âm của họ để nói chuyện “cùng một ngôn ngữ” với bé. Furnald cũng cho biết tất cả phụ huynh đều kề sát mặt họ với bé, nói những từ ngắn và có giai điệu.
Thật thú vị là nhịp tim của bé sơ sinh khi lắng nghe bố mẹ tăng lên, thậm chí khi bé không hiểu được gì.
Furnald còn quan sát thấy được việc bố mẹ nói chuyện với bé theo kiểu con nít còn thúc đẩy quá trình kết nối từ vựng với vật thể; vì khi nói, bố mẹ liên tục chỉ vào các vật thể và gọi tên chúng. Cách làm này tốt hơn hẳn so với việc chỉ nói bình thường. Tạp chí Time đưa ra hình ảnh so sánh phóng đại rằng, những âm thanh giàu nguyên âm (a, e, ê, i…) của bố mẹ, cũng giống như việc chim bố mẹ mớm cho chim con, sẽ bổ dưỡng hơn vì cách nói chuyện này “ngon lành”, dễ tiếp thu hơn với bé.
Nếu bạn nghĩ về những gì các bậc phụ huynh thường làm khi nói với bé con của mình bằng thứ ngôn ngữ trẻ thơ, bạn sẽ nhận ra họ cũng sử dụng những nguyên lý hoạt động cơ bản của bộ não – đó là liên kết, bắt chước, nổi bật, địa điểm và lặp lại.

Bé liên kết các từ và âm thanh lại với nhau
Nói chuyện kiểu trẻ thơ chính là ngôn ngữ của tình yêu.
Chậm nói
Rất nhiều bé có khả năng nổi trội về ngôn ngữ và biết nói từ lúc một tuổi, thì cũng không ít bé chỉ bắt đầu bập bẹ khi đã lên hai. Dù cha mẹ cũng nên để ý, nhưng thường không cần phải lo lắng quá mức trong những trường hợp này. Điển hình như tôi, người sau này dành phần lớn thời gian cho việc nói và viết, vẫn không chịu học nói cho tới tận sau sinh nhật lần thứ hai của mình. Nhiều người tôi biết cũng như thế. Nếu bạn cũng thuộc trường hợp này, thì chúng ta có thể tự an ủi bản thân bởi Albert Einstein chỉ bắt đầu nói khi đã hơn ba tuổi.
Nguyên nhân cho việc chậm nói này, trên thực tế lại là một “mưu đồ” có chủ ý và đầy cụ thể. “Tại sao phải tốn thời gian học cách sử dụng công cụ phức tạp kinh khủng này, trong khi mình đã học được và hiểu được thứ ngôn ngữ mà ba mẹ đang muốn mình phải nói. Và tại sao phải nói lên những câu rắc rối như: Mẹ ơi, mẹ có thể đi tới bàn và lấy cho con một ly nước được không, bởi vì con đang rất khát nước. Cảm ơn mẹ rất nhiều!, trong khi tất cả những gì mình phải làm là chỉ tay và nhìn ly nước, thì người bảo hộ trung thành của mình sẽ ngay lập tức chạy đến bàn lấy đúng cho mình ly nước mình đang muốn, lại vừa hoan hỉ xuýt xoa sự thông minh xuất chúng của mình”.
Trẻ em và người lớn
Ngày càng có nhiều “bằng chứng” chỉ ra rằng trẻ em là bậc thầy về việc học ngôn ngữ, còn người lớn thì theo thời gian, việc học sẽ càng trở nên khó khăn và thậm chí là không thể. Minh họa cho điều này là câu chuyện về một chuyên viên công ty dầu nhờn bốn mươi tuổi, người vừa được thông báo sẽ được cử đi nước ngoài làm việc. Ông đến một trung tâm ngoại ngữ để đăng ký học thứ tiếng của nước ông sắp đến. Nhưng ông đã bị thầy giáo khước từ: “Rất tiếc là ông đã hơn 40 tuổi rồi, tôi e là ông không thể học được ngôn ngữ mới”.
Thật đáng buồn là những nghiên cứu về khả năng học ngôn ngữ đã ghi lại chính xác sự thật rằng hầu hết người lớn gặp khó khăn trong việc lĩnh hội một ngôn ngữ mới.
Tại sao lại như vậy? Khi học ngoại ngữ, người lớn đã được dạy để “không được thất bại”, rằng bắt chước là sao chép, sao chép là gian lận, gian lận dĩ nhiên là không tốt, và họ cũng cho rằng để người nước ngoài hiểu được mình, họ phải nói đúng ngữ pháp.
Như vậy đấy, bị ngăn cản bởi nỗi sợ; không sẵn sàng sử dụng các công cụ học hỏi hoàn hảo của mình; học ngữ pháp, câu và cụm từ trước, người lớn đã làm ngược lại hoàn toàn với cách mà những thiên tài nhí của chúng ta vẫn làm, và ngược lại hoàn toàn với những gì bộ não cần để học một ngôn ngữ mới.
Người lớn luôn có thể học ngôn ngữ mới.
ĐIỀU CẦN LÀM
• Để giúp con mình học một ngôn ngữ mới, hãy bắt chước chính xác kỹ thuật của bé với chính mình.
Bên cạnh những kỹ thuật ghi nhớ là luật về liên kết, nổi bật, lặp lại được áp dụng một cách hợp lý, sử dụng Bản đồ Tư duy và cộng thêm sự ham học của mình, bạn sẽ học được ngôn ngữ mới nhanh hơn bất kỳ đứa trẻ nào, và có thể truyền dạy những kỹ năng bậc thầy này cho bé.
• Chủ động chọn những từ phức tạp, hấp dẫn để kích thích trí não của con bạn.
• Sử dụng ngôn ngữ trẻ con.
Hãy nói bất kỳ điều gì bạn thích, không e ngại rằng chúng nghe thật ngô nghê.
• Bắt đầu cho bé học thêm ít nhất là một ngôn ngữ nữa trước khi bé lên ba.
Các bậc cha mẹ đã thành công trong việc nuôi dạy con cái lưu loát hai ngôn ngữ đã nói rằng điều quan trọng khi cho bé học ngôn ngữ thứ hai đó là “nguồn học liệu” phải nhất quán và liên tục. Bé có thể học từ bố mẹ, từ trường học (thầy cô giáo và bạn bè), hoặc từ người có giao tiếp với bé hàng ngày. Và việc học sẽ không có tác dụng nếu bố mẹ chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác một cách ngẫu nhiên.