*
Nỗi lo lớn nhất của các bậc phụ huynh là sợ con cái mình sinh ra bị “thiếu khả năng học tập”, hay bị một dạng tổn thương não nào đó.
*
Trước tiên, chúng ta hãy bàn về những khó khăn trong học tập: Có hai loại chính là hội chứng Khó đọc và Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Tin mừng là cả hai hội chứng trên đều không nghiêm trọng như tên gọi của chúng và thường có thể được điều trị dứt điểm. Trạng thái thực tế của chúng như sau:
Hội chứng Khó đọc & Rối loạn tăng động giảm chú ý
Hội chứng Khó đọc
Nếu một người có những vấn đề khó khăn trong việc đọc và trong việc xác định những đường nét của chữ cái, họ có thể bị chẩn đoán là mắc hội chứng Khó đọc. Thêm vào đó, họ có thể bị loạn chữ, và vì thế mà chữ viết của họ thường nguệch ngoạc. Ở một số nơi, có hơn 30% trẻ em được chẩn đoán là “thiếu khả năng học tập”.
Hơn 80% những người mắc hội chứng Khó đọc mà tôi đã gặp thực sự không mắc hội chứng này. Trong bài tập đọc, ngay lúc đầu chúng đã học sai và hiểu sai một trong những quy tắc cơ bản của việc đọc, và vì thế chúng bị cho là mắc phải hội chứng Khó đọc.
Để hiểu tình trạng này dễ xảy ra thế nào, hãy hình dung bạn là một người ngoài hành tinh du hành đến trái đất, và có một người nhanh chóng giải thích cho bạn về những hình thù kỳ quái được gọi là “chữ”, trong đó một vài chữ có hình dáng na ná nhau, và khi liên kết với nhau thì chúng tạo thành từ.
Để thấy sự phức tạp của vấn đề, hãy làm bài thực nghiệm sau. Nhìn vào những chữ cái trong hình minh họa và nhanh chóng nhận dạng từng chữ trong vô số những hình dáng khác nhau đó, vừa chuyển động mắt từ chữ này sang chữ kia nhanh nhất có thể, vừa đọc tên chúng. Bạn sẽ sớm thấy rằng bạn bị ấp úng và không xác định được một vài từ.

Quá dễ lẫn lộn giữa chữ này với chữ khác
Trong khi đó, trong vai một người ngoài hành tinh, bạn được chỉ cho biết ý nghĩa của những chữ tượng hình này và được yêu cầu phải viết ra từ “god” lên một mẩu giấy. Bạn phải nặn óc để suy nghĩ, và nhớ ra từ này có ba chữ cái, mà cả ba chữ đều có hình tròn. Đầu tiên bạn cẩn thận viết ba hình tròn “ooo”. Sau đó, sàng lọc thông qua trí nhớ của mình, bạn nhớ được một chữ có một đường thẳng hướng lên, sát bên phải của vòng tròn (“d”) và một chữ có một đường thẳng cũng sát bên phải vòng tròn nhưng hướng xuống (“g”). Một cách may rủi, bạn đặt chữ có đường thẳng hướng lên ở vị trí đầu tiên và chữ còn lại, có đường thẳng hướng xuống, ở phía sau cùng. Bạn cảm thấy hơi hơi chắc, nhưng có vẻ nó không hoàn toàn đúng lắm và sau đó nộp mẩu giấy của bạn. Thật không may, thay vì viết từ “god”, bạn lại viết thành từ “dog”, và thay vì ngợi khen cho kết quả kha khá của bạn, người kiểm soát của bạn lại cho rằng bạn bị mắc hội chứng Khó đọc, hay thậm chí là bị tổn thương não nhẹ.
“Phát hiện” này nếu không làm mòn sự tự tin của bạn, thì cũng có thể làm bạn bối rối và nhiều khả năng bạn sẽ tiếp tục mắc những lỗi tương tự trong các bài tập tiếp theo.
Đây là điều xảy ra với phần lớn những người được chẩn đoán mắc phải chứng Khó đọc. Nguyên do là ngay từ ban đầu, họ không được cung cấp những công cụ cần thiết để ghi nhớ, đó là liên tưởng và tưởng tượng, hai yếu tố giúp họ nhớ được tên gọi của các chữ cái. Sai lầm đầu tiên của họ trùng khớp với định nghĩa chính thức của chứng Khó đọc, do đó họ bị quy kết một cách không chính xác và ngày càng tuột dốc trong việc học.
Điều thường xảy ra ở những người bị quy kết mắc phải triệu chứng Khó đọc là sau đó họ thường sẽ cố gắng đọc thật chậm và cẩn thận vì nghĩ rằng như vậy sẽ giúp hiểu được nội dung bài đọc tốt hơn, nhưng điều này dường như chỉ khiến cho vấn đề thậm chí càng tồi tệ thêm mà thôi.
Phần lớn những người bị chẩn đoán mắc hội chứng Khó đọc thì thực sự không phải vậy. Nhưng cho dù đúng là như thế đi chăng nữa thì họ vẫn có thể giải quyết được các vấn đề khó khăn trong việc đọc bằng cách: từ từ gia tăng tốc độ đọc theo hướng dẫn, dùng Bản đồ Tư duy như một công cụ ghi chú và suy nghĩ. Với kinh nghiệm của tôi, phần lớn mọi người đều có thể tăng tốc độ đọc và khả năng hiểu của mình một cách đáng kể.
ADHD và chứng Hiếu động
Có nhiều tranh luận xoay quanh vấn đề Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Trên thế giới có hàng triệu trẻ em bị chẩn đoán mắc hội chứng này và phải uống các loại thuốc (đặc biệt là Ritalin) dài hạn nhằm kìềm chế bớt hành vi của mình. Tuy nhiên đã có một tia hy vọng lóe lên, bởi các nhà dinh dưỡng hàng đầu gần đây đã khám phá ra rằng nhiều vấn đề về rối loạn trí não và rối loạn hành vi có thể được khắc phục bằng cách điều chỉnh lại chế độ ăn uống.
Các cuộc tranh luận vẫn còn đang tiếp tục về việc liệu hội chứng này có phải là một căn bệnh y khoa hay không, liệu đó có phải là một hội chứng chung chung nguy hiểm được chẩn đoán bởi những bác sĩ kém chuyên môn, liệu có phải các thầy cô giáo quy cho trẻ bị ADHD chỉ là để che giấu sự thiếu năng lực của chính họ trong việc duy trì sự chú ý của các em, liệu Ritalin là một liều thuốc thần kỳ hay chỉ là một loại dược phẩm làm bình thường hóa, chậm chạp hóa, mụ mẫm hóa những đứa trẻ vốn rất năng động và sáng tạo.
Bất kể bạn kết luận gì đi chăng nữa, thì hãy luôn nhớ rằng các triệu chứng của ADHD đều là chủ quan, nghĩa là nó phụ thuộc vào cách nhìn nhận, đánh giá của chính người kiểm tra, cũng như cách nhìn nhận của các bậc phụ huynh.
Ví dụ, nếu như người kiểm tra (vàhoặc bạn) cho rằng trẻ em có thể ngồi yên trong lớp học và chú ý nghe giảng bài trong một quãng thời gian dài, thì rất nhiều trẻ em bị quy kết là mắc hội chứng ADHD. Còn ngược lại, nếu người kiểm tra (vàhoặc bạn) cho rằng trẻ em nên hành xử theo cách của trẻ em – tức là quay qua quay lại, nói chuyện với bạn này, bạn kia – thì hội chứng này sẽ rất ít khi được quy kết. Tuy nhiên, cho dù những hành động của trẻ có dấu hiệu của triệu chứng ADHD hay không, nếu chúng làm cản trở cuộc sống ở nhà hay ở trường của bé thì bé cần được giúp đỡ. Song, phương pháp điều trị bằng thuốc có thể không phải là giải pháp thiết yếu.
Các thông tin sau đây có thể sẽ rất hữu dụng để giúp bạn đưa ra kết luận cho chính mình:
Theo Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ và các tổ chức khác, cá nhân nào có tám (hoặc hơn) trong số các dấu hiệu sau đây thì được xem là đang bị ADHD:
1. Không thể ngồi yên một chỗ dù đã được yêu cầu.
2. Dễ bị đãng trí bởi những kích thích bên ngoài.
3. Khó duy trì được sự chú ý trong công việc hoặc hoạt động vui chơi.
4. Thường xuyên chuyển sang làm những việc khác trong khi việc trước đó còn dang dở. (Điều thú vị cần lưu ý ở đây là Leonardo da Vinci, người được xem là thiên tài vĩ đại nhất mọi thời đại, lại… “dính” phải dấu hiệu này!)
5. Bồn chồn, bứt rứt hoặc tâm trí không yên.
6. Không thể, hoặc không muốn đợi tới lượt mình trong các hoạt động nhóm.
7. Thường hay cắt ngang câu hỏi để trả lời trước khi nghe xong câu hỏi.
8. Có vấn đề với các công việc vặt hoặc có vấn đề trong việc theo xuyên suốt một công việc.
9. Thích tạo tiếng động ầm ĩ trong khi chơi.
10. Hay cắt lời người khác.
11. Nói chuyện bốc đồng hay không ngừng nghỉ.
12. Dường như không chú ý lắng nghe khi thầy cô đang nói chuyện với mình.
13. Có những hành động xốc nổi, nguy hiểm về thể chất.
14. Thường hay đánh mất đồ dùng học tập (bút chì, dụng cụ, giấy…).
Những dạng hành vi này phải bắt đầu trước tuổi lên bảy, và phải xảy ra thường xuyên hơn so với những người cùng tuổi.
Nếu căn cứ theo định nghĩa này thì ít nhất một nửa dân số biểu hiện những dạng hành vi này thường xuyên hơn. Liệu họ đều bị bệnh hết?
Có hai trường hợp cơ bản cần ghi nhớ.
Mary-Lou Retton, một cô bé đang học mẫu giáo, siêu hiếu động đến nỗi các giáo viên ở trường khuyên cha mẹ của bé rằng hãy cho bé uống thuốc để giảm bớt các hoạt động của em. May mắn thay, cha mẹ của bé lại có suy nghĩ khác. Họ yêu cầu nhà trường tìm các hoạt động khác thích hợp hơn để tiêu tốn năng lượng khác thường của con mình.
Mười ba năm sau, Mary-Lou Retton, nổi tiếng thế giới với năng lượng và nhiệt huyết phi thường của mình, dễ dàng đoạt huy chương vàng môn thể dục dụng cụ tại Thế vận hội Los Angeles.
Một vài năm trước khi Mary-Lou Retton trải qua những khó khăn trong giai đoạn đầu đi học của mình, một cậu bé tên là Daley sống ở Anh cũng có cùng hoàn cảnh. Cũng tương tự, cha mẹ của Daley được khuyên dùng thuốc để làm giảm tính hiếu động cho cậu. Nhưng cũng như cha mẹ của Mary-Lou, cha mẹ Daley kiên quyết rằng luyện tập và hoạt động ngoại khóa sẽ “tiêu hóa” bớt năng lượng sôi nổi của con mình. Daley bé nhỏ đã chứng minh cậu không hề biết mệt mỏi, cậu hoàn thành tất cả các chương trình thể thao ở trường.
Quyết định “mạo hiểm” của cha mẹ Daley đã được tưởng thưởng hậu hĩnh, khi Daley Thompson trở thành nhà vô địch Thế vận hội Mười môn phối hợp và ngự trị trên đỉnh cao của sự nghiệp thể thao trong mười năm, phá đổ tất cả các kỷ lục thế giới trước đó.

Thom Hartman, trong cuốn sách Attention Deficit Disorder: A Different Perception (tạm dịch: Nhận thức khác về tình trạng Rối loạn thiếu tập trung), đã nêu lên luận điểm chắc chắn rằng việc gán ghép căn bệnh này thường là không thích hợp. Hartman cho rằng trường học được dựng lên cho những “nông dân” ngoan ngoãn ngồi yên trên ghế, lắng nghe và làm theo những gì được dạy. Đó là sự tra tấn kinh khủng đối với những “tay thợ săn” luôn hiếu động, hướng ngoại, sáng tạo, thôi thúc và luôn thích khám phá những cái mới, giống như Leonardo da Vinci vậy. Những “tay thợ săn” đó không bị rối loạn thiếu tập trung, mà họ tràn đầy năng lượng!
Những khó khăn trong việc học có thể được khắc phục và cải thiện. Trong phần lớn các trường hợp, vấn đề hoàn toàn có thể xử lý được.
Câu chuyện về Jim
Câu chuyện của Jim sẽ cho thấy việc nhận xét không đúng sẽ ảnh hưởng xấu đến con trẻ như thế nào.
Sống tại một vùng đất phía Nam Hoa Kỳ, khi còn rất nhỏ, Jim đã được chẩn đoán là “thiếu khả năng học tập nghiêm trọng”. Trong vùng ai cũng biết điều này, kết quả là cậu bé bị nhạo báng và tẩy chay. Năm 17 tuổi, Jim rơi vào trạng thái trầm cảm tột độ, không chịu rời khỏi giường lâu hơn hai hoặc ba tiếng đồng hồ mỗi ngày. Hành vi đó của cậu bé càng khiến những người xung quanh tin chắc về tình trạng “thiểu năng trầm trọng” của cậu.
Jim được Vanda North chẩn đoán bị chứng khó đọc nhẹ và tình trạng có vẻ rất khả quan. Cô và chính tôi đã dạy cậu những điều cơ bản nhất về trí não, và đặc biệt là làm cách nào để ghi nhớ. Trí tưởng tượng của Jim (như bạn có thể đoán ra!) trong từng ấy năm bị cô lập đã trở nên thật phi thường. Cậu bắt nhịp ngay với những kỹ thuật ghi nhớ, và chẳng mấy chốc đã có thể dễ dàng nhớ được chính xác 100 thứ ngẫu nhiên, theo một trật tự hoàn hảo, trong vòng chưa đến một giờ đồng hồ.
Vui mừng, bất ngờ trước thành tích và khả năng của chính mình, Jim “quay trở lại cuộc sống”, trở nên năng động, khỏe khoắn và thay đổi hoàn toàn hành vi, đôi khi phải ép buộc cậu mới chịu leo lên giường ngủ!
Trong một cuộc gặp mặt, khi đang đứng lên phát biểu về tình trạng “thiểu năng” cũng như sự thay đổi của mình, Jim cảm thán: “Tôi không thiểu năng học tập! Tôi chỉ không được học!”.
Tổn thương não
“Tổn thương não” là một trong những cụm từ nghe ớn lạnh nhất, làm kinh sợ bất kỳ ai nghe đến, nhất là khi nó liên quan đến tình trạng của con cái, bản thân, người thân, bạn bè của mình. Nó khiến ta liên tưởng đến sự méo mó, hư hỏng, khiếm khuyết, đau đớn và tuyệt vọng.
Thực vậy, đến nửa sau thế kỷ 20, không một ai, theo lời của Tiến sĩ Glenn Doman, “đã từng thấy, hoặc nghe được, một ca bệnh về não được chữa trị thành công”.
Với sự tiến bộ rực rỡ của thần kinh học, tâm lý học và khoa học nghiên cứu não bộ, bức tranh đã thay đổi, với triển vọng tươi sáng và đầy hy vọng. Cụm từ “tổn thương não” trở nên ít đáng sợ hơn.
Bằng chứng ấn tượng nhất thể hiện sự tiến bộ này đó là những ca mà toàn bộ vỏ não một bên bán cầu bị tổn hại không thể hồi phục cả trước khi sinh, trong thời gian sinh hay sau khi được sinh ra. Trong những trường hợp như vậy, phía não bị hư hại sẽ hoạt động giống như một mạch điện nhiều điểm nối, liên tục tạo ra “tiếng ồn” lấn át hoàn toàn chức năng của bán cầu não khỏe mạnh còn lại.
Dẫn đầu bởi những nhà tiên phong như nhà tâm lý học vĩ đại người Nga Alexander Luria và những nhà nghiên cứu y tế, bao gồm Tiến sĩ Doman, những nghiên cứu đầu tiên về các bộ não bị tổn thương đã được thực hiện, và ca phẫu thuật đặc biệt đầu tiên, cắt bỏ một nửa bán cầu não, đã được tiến hành.
Kết quả mang lại thật đáng kinh ngạc. Một trường hợp gần đây là bé Brandi Binder, 13 tuổi. Ngay từ nhỏ, bé đã bị chứng động kinh nghiêm trọng đến nỗi các bác sĩ phẫu thuật thuộc Trường Đại học California – Los Angeles (UCLA) đã không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải cắt bỏ toàn bộ phần vỏ não ở bán cầu não phải của cô bé khi em chỉ vừa lên sáu. Ngay sau ca phẫu thuật, Brandi mất gần như toàn bộ khả năng kiểm soát cơ bên trái cơ thể, bên được “điều khiển” bởi bán cầu não phải.
Sau 7 năm trị liệu, bao gồm rèn luyện cả toán học và âm nhạc, cùng những bài tập vận động (như tập nhấc chân), Brandi đã trở thành học sinh nằm trong nhóm xuất sắc nhất của trường trung học Holmes thuộc Colorado Springs, bang Colorado. Sở thích và các kỹ năng hiện giờ của cô bé bao gồm cả âm nhạc và hội họa, những kỹ năng được xem là chỉ thuộc về phần bán cầu não phải vốn đã bị cắt bỏ. Bác sĩ thần kinh học Donald Shields, thuộc trường Đại học UCLA, một trong những bác sĩ tham gia phẫu thuật cho Brandi, tóm tắt ngắn gọn những suy nghĩ mới về não con người: “Nếu tồn tại một cách để cân bằng, thì bộ não đang phát triển sẽ tìm ra cách đó”.
Khi được luyện tập một cách tập trung và tinh tế, ngày càng có nhiều dấu hiệu hồi phục hoàn toàn cả về não bộ lẫn cơ thể. Đó là bởi vì khoa học hiện đại đã nhận thức được rằng, bộ não không phải là một bộ phận tĩnh, mà là một bộ phận linh hoạt sắc sảo và có khả năng thích ứng. Nó “mềm dẻo” đến mức nửa còn lại của vỏ não, khi được nuôi dưỡng, kích thích và khuyến khích đúng cách, sẽ liên kết lại với toàn bộ cơ thể. Và trong một thời gian ngắn đáng kinh ngạc, nó sẽ đảm nhiệm toàn bộ các chức năng của bán cầu não đã mất trong khi vẫn duy trì những chức năng ban đầu của nó.
Giờ thì vẫn còn có chút hy vọng đối với tình trạng tổn thương não của bé.
ĐIỀU CẦN LÀM
• Trong vòng vài tuần đầu sau khi chào đời, con bạn sẽ được kiểm tra để chắc rằng bé mạnh khỏe và phát triển bình thường. Tuy nhiên, nếu bạn có bất cứ lo lắng nào, hãy hỏi ngay bác sĩ để được kiểm tra kỹ lưỡng về bộ não và hệ thống thần kinh của bé.
• Nếu con bạn gặp khó khăn trong việc học hay bị tổn thương não, luôn luôn nhớ rằng bộ não của bé rất linh hoạt và có thể uốn nắn lại. Bạn và các bác sĩ có thể làm rất nhiều điều cho bé.