Tại Petersburg vào những năm 1840, một sự kiện bất ngờ đã xảy ra. Một sĩ quan thuộc Trung đoàn Cận vệ Kỵ binh, một vị vương tử khôi ngô tuấn tú mà ai nấy đều tiên đoán sẽ sớm trở thành sĩ quan tùy tùng của Hoàng đế Nicholas I và có một sự nghiệp lẫy lừng, bỗng nhiên từ bỏ quân ngũ, hủy hôn ước với một nữ quan xinh đẹp được Hoàng hậu sủng ái, đem toàn bộ điền trang nhỏ của mình tặng lại cho người chị gái, rồi lui về tu viện để xuất gia.
Sự việc này đối với những kẻ không hiểu thấu đáo động cơ bên trong của chàng thì quả là kỳ lạ và khó giải thích, nhưng với chính Vương tử Stepan Kasatsky, mọi chuyện lại diễn ra tự nhiên đến mức chàng không thể hình dung nổi mình có thể hành xử theo cách nào khác.
Cha chàng, một đại tá Cận vệ đã nghỉ hưu, qua đời khi Stepan mới mười hai tuổi. Dù rất đau lòng khi phải xa con, người mẹ vẫn gửi chàng vào Trường Quân sự theo đúng ý nguyện lúc sinh thời của chồng.
Bản thân góa phụ cùng cô con gái Varvara cũng chuyển tới Petersburg để được gần con trai và đón chàng về nhà mỗi dịp nghỉ lễ.
Chàng thiếu niên ấy nổi bật không chỉ bởi khả năng xuất chúng mà còn bởi lòng tự tôn to lớn. Cậu luôn đứng đầu trong các môn học—đặc biệt là toán học, môn mà cậu vô cùng yêu thích—cũng như trong các bài tập quân sự và kỹ năng cưỡi ngựa. Dù vóc dáng cao lớn hơn tầm vóc trung bình, cậu vẫn rất khôi ngô, nhanh nhẹn và đã có thể trở thành một học viên gương mẫu nếu không vì tính khí nóng nảy. Cậu nổi tiếng là người trung thực, không hề phóng đãng hay nghiện ngập rượu chè. Những khiếm khuyết duy nhất làm hoen ố hạnh kiểm của cậu là những cơn thịnh nộ bộc phát, khi ấy cậu hoàn toàn mất kiểm soát và trở nên hung dữ như một con thú hoang. Có lần, cậu suýt nữa đã ném một học viên khác ra ngoài cửa sổ chỉ vì cậu này trêu chọc bộ sưu tập khoáng vật của cậu. Một lần khác, cậu suýt nữa gặp họa lớn khi ném cả một đĩa cốt-lết vào một sĩ quan đang làm quản gia, rồi lao vào tấn công và, theo lời đồn, còn ra tay đánh ông ta vì tội nuốt lời và nói dối trắng trợn. Chắc chắn cậu đã bị giáng xuống làm binh nhì nếu vị Giám đốc Trường Quân sự không ém nhẹm toàn bộ sự việc và cho tay quản gia thôi việc.
Đến năm mười tám tuổi, chàng đã hoàn thành chương trình học tại Trường và nhận quân hàm trung úy trong một trung đoàn Cận vệ quý tộc.
Hoàng đế Nicholas Pavlovich (Nicholas I) đã chú ý đến chàng ngay từ khi chàng còn ở Trường, và vẫn tiếp tục để mắt tới chàng trong trung đoàn. Chính vì lý do này mà người ta dự đoán chàng sẽ sớm được bổ nhiệm làm sĩ quan tùy tùng của Hoàng đế. Bản thân Kasatsky cũng khao khát điều đó vô cùng, không chỉ vì tham vọng mà chủ yếu vì từ thuở thiếu thời, chàng đã dành lòng sùng kính mãnh liệt cho Nicholas Pavlovich. Hoàng đế thường xuyên ghé thăm Trường Quân sự, và mỗi lần Kasatsky nhìn thấy dáng người cao lớn, thẳng tắp đó, với lồng ngực nở nang trong chiếc áo khoác quân đội bước vào với những sải chân dứt khoát, nhìn thấy hàng ria mép được cắt tỉa gọn gàng, chiếc mũi chim ưng và nghe giọng nói vang dội chào hỏi các học viên, chàng lại bị cuốn vào nỗi cuồng say giống hệt như cảm giác chàng trải qua sau này khi gặp người phụ nữ mình yêu. Thực vậy, sự sùng bái mãnh liệt của chàng dành cho Hoàng đế còn mạnh mẽ hơn thế: chàng muốn hy sinh một điều gì đó—tất cả mọi thứ, thậm chí cả bản thân mình—để chứng tỏ lòng trung thành tuyệt đối. Và Hoàng đế Nicholas cũng ý thức được rằng mình khơi dậy niềm cuồng say đó và cố tình bồi đắp nó. Ngài chơi đùa với các học viên, vây quanh mình bằng họ, lúc thì đối xử với họ bằng sự giản dị như trẻ thơ, lúc lại như một người bạn, rồi ngay sau đó lại trở về với vẻ uy nghiêm cao quý. Sau vụ việc với tay sĩ quan kia, Nicholas Pavlovich không nói gì với Kasatsky, nhưng khi chàng tiến lại gần, ngài làm điệu bộ xua tay đầy kịch tính, cau mày, giơ ngón tay đe chàng, và sau đó khi rời đi, ngài nói: "Hãy nhớ rằng ta biết tất cả. Có những chuyện ta thà không biết thì hơn, nhưng chúng vẫn cứ nằm lại ở đây," và ngài chỉ tay vào tim mình.
Khi các học viên ra trường và được Hoàng đế tiếp kiến, ngài không nhắc lại chuyện cũ của Kasatsky, mà nói với tất cả họ, theo lệ thường, rằng họ nên phục vụ ngài và Tổ quốc một cách trung thành, rằng ngài sẽ luôn là người bạn tốt nhất của họ, và khi cần thiết, họ có thể tiếp cận ngài trực tiếp. Tất cả các học viên như thường lệ đều vô cùng xúc động, và Kasatsky thậm chí đã rơi nước mắt, nhớ về quá khứ, và thề rằng mình sẽ phục vụ vị Sa hoàng kính yêu bằng tất cả tâm hồn.
Khi Kasatsky bắt đầu nhận nhiệm vụ, mẹ chàng đưa em gái rời Petersburg, trước hết là tới Moscow và sau đó về điền trang của gia đình. Kasatsky chia một nửa tài sản cho chị gái và chỉ giữ lại vừa đủ để trang trải cuộc sống trong trung đoàn thượng lưu mà chàng vừa gia nhập.
Vẻ bề ngoài, chàng chỉ là một sĩ quan trẻ thuộc lực lượng Cận vệ hào nhoáng đang tiến thân như bao người khác; nhưng bên trong chàng lại diễn ra những đấu tranh nội tâm dữ dội và phức tạp. Ngay từ thời thơ ấu, những nỗ lực của chàng tuy đa dạng, nhưng về bản chất đều quy về một mối. Trong bất cứ việc gì, chàng cũng cố gắng đạt được thành công và sự hoàn hảo đến mức khiến người ta phải trầm trồ khen ngợi. Dù là học tập hay rèn luyện quân sự, chàng đều bắt tay vào làm và nỗ lực cho đến khi được tán dương và nêu gương cho kẻ khác. Nắm vững môn này, chàng lại chuyển sang môn khác, và đạt thứ hạng cao nhất trong học tập. Chẳng hạn, khi còn ở Trường, nhận thấy mình còn vụng về trong giao tiếp tiếng Pháp, chàng đã cố gắng rèn luyện cho đến khi nói tiếng Pháp trôi chảy như tiếng Nga, rồi sau đó chàng học chơi cờ và trở thành một tay cờ xuất sắc.
Ngoài sự nghiệp chính là phục vụ Sa hoàng và Tổ quốc, chàng luôn đặt ra cho mình những mục tiêu cụ thể, và dù nó có tầm thường đến đâu, chàng cũng dồn hết tâm trí vào đó và sống vì mục tiêu ấy cho đến khi hoàn thành. Và ngay khi đạt được, một mục tiêu khác lập tức hiện ra, thay thế mục tiêu tiền nhiệm. Niềm đam mê muốn khẳng định bản thân, hay muốn làm được điều gì đó để trở nên nổi bật, đã lấp đầy cuộc đời chàng. Khi mới nhận nhiệm vụ, chàng quyết tâm đạt tới sự thông hiểu hoàn hảo về công vụ, và chẳng bao lâu đã trở thành một sĩ quan gương mẫu, dù vẫn giữ thói nóng nảy không kiểm soát được—điều mà ngay cả trong quân ngũ cũng khiến chàng nhiều lần thực hiện những hành động gây tổn hại đến sự nghiệp của mình. Sau đó, chàng tập đọc sách, vì từng cảm thấy mình thiếu hụt kiến thức phổ thông trong những buổi trò chuyện xã giao—và chàng lại đạt được mục đích. Tiếp đến, muốn củng cố vị thế rực rỡ trong giới thượng lưu, chàng học khiêu vũ cực giỏi và chẳng bao lâu sau đã được mời dự tất cả các buổi dạ vũ trong những giới quyền quý nhất. Nhưng điều đó không làm chàng thỏa mãn: chàng đã quen là người đứng đầu, mà trong cái giới này thì chàng còn lâu mới đạt được vị thế đó.
Giới thượng lưu thời ấy bao gồm, và tôi nghĩ là luôn luôn bao gồm, bốn hạng người: những người giàu có được đón tiếp tại Triều đình, những người không giàu có nhưng sinh ra và lớn lên trong các vòng tròn Triều đình, những người giàu có tìm cách luồn lách vào giới Triều đình, và những người chẳng giàu có cũng chẳng thuộc giới Triều đình nhưng lại cố gắng chen chân vào hạng thứ nhất và thứ hai.
Kasatsky không thuộc hai hạng đầu, nhưng lại dễ dàng được đón nhận ở những hạng sau. Khi bước chân vào xã hội, chàng quyết định phải có quan hệ với một quý bà nào đó, và thật bất ngờ, chàng nhanh chóng đạt được mục đích. Tuy nhiên, chàng sớm nhận ra rằng những vòng tròn mình đang giao du không phải là thượng lưu thực thụ, và dù được đón tiếp ở những tầng lớp cao nhất, chàng vẫn không thuộc về họ. Họ lịch sự với chàng, nhưng thể hiện rõ qua thái độ rằng họ đã có giới của riêng mình và chàng không nằm trong đó. Và Kasatsky muốn thuộc về vòng tròn nội bộ ấy. Để đạt được mục đích đó, chàng cần phải trở thành sĩ quan tùy tùng của Hoàng đế—điều mà chàng hy vọng sẽ đạt được—hoặc kết hôn với một người thuộc tầng lớp độc tôn đó, và chàng quyết định sẽ làm vậy. Sự lựa chọn của chàng rơi vào một mỹ nữ thuộc giới Triều đình, không chỉ thuộc vòng tròn mà chàng khao khát gia nhập, mà tình bạn của nàng còn được săn đón bởi những nhân vật quyền quý nhất và những người có thế lực vững chắc nhất trong cái vòng tròn thượng lưu đó. Đó là Nữ bá tước Korotkova. Kasatsky bắt đầu tán tỉnh nàng, và không chỉ vì sự nghiệp. Nàng vô cùng quyến rũ và chàng sớm đem lòng yêu nàng. Ban đầu, nàng tỏ ra lạnh nhạt với chàng, nhưng rồi đột nhiên thay đổi và trở nên niềm nở, còn mẹ nàng thì liên tục mời chàng đến nhà. Kasatsky cầu hôn và được chấp thuận. Chàng ngạc nhiên trước sự dễ dàng mà mình đạt được hạnh phúc ấy. Nhưng dù nhận thấy điều gì đó kỳ lạ và bất thường trong cách đối xử của cả mẹ lẫn con gái đối với mình, chàng đã bị tình yêu sâu đậm làm cho mù quáng, và không nhận ra điều mà gần như cả thành phố đều biết—rằng vị hôn thê của chàng chính là nhân tình của Hoàng đế Nicholas vào năm trước.
Hai tuần trước ngày cưới, Kasatsky đang ở Tsarskoe Selo tại tư dinh của vị hôn thê. Đó là một ngày tháng Năm nóng bức. Chàng và vị hôn thê đã tản bộ quanh vườn và đang ngồi trên một băng ghế dưới hàng cây đoạn râm mát. Chiếc váy vải muslin trắng của Mary đặc biệt hợp với nàng, và nàng trông như hiện thân của sự ngây thơ và tình yêu khi ngồi đó, lúc cúi đầu, lúc lại ngước nhìn người đàn ông cao lớn khôi ngô đang nói chuyện với mình bằng sự dịu dàng và kiềm chế đặc biệt, như thể chàng sợ rằng chỉ một lời nói hay cử chỉ vô tình cũng có thể xúc phạm hay làm vấy bẩn sự thanh khiết thiên thần của nàng.
Kasatsky thuộc về những người đàn ông của thập niên 1840 (giờ đây không còn tìm thấy họ nữa), những người vừa cố tình và chẳng chút cắn rứt lương tâm dung túng cho sự không trong sạch của bản thân, lại vừa đòi hỏi sự thanh khiết lý tưởng và thánh thiện ở người phụ nữ của mình, coi tất cả những phụ nữ chưa chồng trong giới của họ đều sở hữu sự thanh khiết ấy, và đối xử với họ đúng như vậy. Có rất nhiều điều giả tạo và tai hại trong quan điểm này, xét về sự phóng túng mà đàn ông tự cho phép mình, nhưng đối với phụ nữ, cái nhìn lỗi thời đó (hoàn toàn khác biệt với quan điểm của những người trẻ ngày nay, những kẻ chỉ nhìn thấy ở mỗi cô gái một con cái đang tìm bạn tình) theo tôi, lại có giá trị. Các cô gái, khi nhận thấy sự sùng bái như vậy, đã cố gắng với mức độ thành công khác nhau để trở thành những nữ thần.
Đó là quan điểm của Kasatsky về phụ nữ, và đó là cách chàng nhìn nhận vị hôn thê của mình. Hôm đó chàng đặc biệt yêu nàng, nhưng không hề trải qua chút dục vọng xác thịt nào. Ngược lại, chàng nhìn nàng với sự tôn thờ dịu dàng như một thực thể không thể chạm tới.
Chàng đứng thẳng người dậy, đứng trước mặt nàng với cả hai tay đặt trên thanh kiếm.
"Anh mới nhận ra hạnh phúc mà một người đàn ông có thể trải nghiệm là như thế nào! Và chính em, người yêu dấu của anh, đã mang lại cho anh hạnh phúc này," chàng nói với một nụ cười rụt rè.
Những lời âu yếm vẫn chưa trở nên quen thuộc giữa họ, và cảm thấy mình thấp kém về mặt đạo đức, chàng cảm thấy sợ hãi khi phải dùng những lời lẽ ấy với một thiên thần như thế.
"Chính nhờ có em mà anh đã biết được bản thân mình. Anh đã nhận ra mình tốt hơn anh tưởng."
"Em đã biết điều đó từ lâu rồi. Đó là lý do vì sao em bắt đầu yêu anh."
Tiếng chim sơn ca hót líu lo gần đó và những tán lá tươi mới xào xạc, lay động bởi một cơn gió thoảng qua.
Chàng cầm tay nàng và hôn lên đó, nước mắt trào ra nơi khóe mắt.
Nàng hiểu rằng chàng đang cảm ơn nàng vì đã nói rằng nàng yêu chàng. Chàng lặng lẽ bước vài bước tới lui, rồi lại tiến lại gần và ngồi xuống bên cạnh nàng.
"Em biết không... anh phải nói với em... lúc bắt đầu tán tỉnh em, anh không phải là không có mục đích. Anh muốn gia nhập giới thượng lưu; nhưng sau đó... điều đó trở nên thật tầm thường so với em—khi anh thực sự hiểu em. Em không giận anh vì điều đó chứ?"
Nàng không trả lời mà chỉ khẽ chạm vào tay chàng. Chàng hiểu rằng điều đó có nghĩa: "Không, em không giận."
"Em đã nói rằng..." Chàng ngập ngừng. Có vẻ quá táo bạo để nói ra. "Em đã nói rằng em bắt đầu yêu anh. Anh tin điều đó—nhưng có điều gì đó đang làm em bận lòng và ngăn trở tình cảm của em. Đó là gì vậy?"
"Vâng—bây giờ hoặc không bao giờ!" nàng nghĩ. "Dù sao thì anh ấy cũng sẽ biết thôi. Nhưng bây giờ anh ấy sẽ không bỏ rơi mình. Ôi, nếu anh ấy làm thế, thật kinh khủng!" Và nàng ném một cái nhìn đầy yêu thương vào vóc dáng cao lớn, cao quý và mạnh mẽ của chàng. Nàng yêu chàng giờ đây còn hơn cả đã từng yêu Sa hoàng, và nếu không vì phẩm giá của Hoàng đế, nàng sẽ không chọn ngài thay vì chàng.
"Nghe này! Em không thể lừa dối anh. Em phải nói cho anh biết. Anh hỏi đó là gì ư? Đó là vì em đã từng yêu trước đây."
Nàng lại đặt tay mình lên tay chàng với một cử chỉ khẩn cầu. Chàng im lặng.
"Anh muốn biết đó là ai sao? Đó là—Hoàng đế."
"Tất cả chúng ta đều yêu ngài ấy. Anh có thể hình dung ra em, một nữ sinh tại Viện giáo dục..."
"Không, chuyện đó xảy ra sau này. Em đã từng mê muội, nhưng rồi nó cũng qua... Em phải nói với anh..."
"Vậy thì sao chứ?"
"Không, không đơn giản như vậy—" Nàng lấy tay che mặt.
"Cái gì? Em đã dâng hiến mình cho ngài ấy sao?"
Nàng im lặng.
"Nhân tình của ngài ấy?"
Nàng không trả lời.
Chàng bật đứng dậy và đứng trước mặt nàng, đôi hàm run rẩy, mặt tái mét như xác chết. Giờ chàng mới nhớ lại cảnh Hoàng đế, khi gặp chàng trên đại lộ Nevsky, đã ân cần chúc mừng chàng như thế nào.
"Lạy Chúa, con đã làm gì thế này! Stiva!"
"Đừng chạm vào ta! Đừng chạm vào ta! Ôi, đau đớn quá!"
Chàng quay lưng bước về phía ngôi nhà. Ở đó, chàng gặp mẹ nàng.
"Có chuyện gì vậy, Vương tử? Tôi..." Bà im bặt khi nhìn thấy khuôn mặt chàng. Máu đột ngột dồn lên não chàng.
"Bà đã biết, và lợi dụng tôi để che đậy cho họ! Nếu bà không phải là đàn bà...!" chàng hét lên, giơ nắm đấm khổng lồ lên, rồi quay ngoắt đi và bỏ chạy.
Nếu người tình của vị hôn thê là một thường dân, chàng đã giết hắn rồi, nhưng đó lại là vị Sa hoàng kính yêu của chàng.
Ngày hôm sau, chàng nộp đơn xin nghỉ phép và xuất ngũ, rồi viện cớ ốm đau để không phải gặp ai, chàng bỏ về quê.
Chàng dành trọn mùa hè tại ngôi làng của mình để thu xếp công việc. Khi mùa hè qua đi, chàng không quay lại Petersburg nữa, mà vào một tu viện và trở thành một nhà sư.
Mẹ chàng viết thư cố gắng can ngăn chàng khỏi quyết định dứt khoát này, nhưng chàng trả lời rằng mình cảm nhận được tiếng gọi của Chúa, thứ vượt lên trên mọi cân nhắc khác. Chỉ có chị gái chàng, người cũng kiêu hãnh và đầy tham vọng như chàng, mới hiểu được em trai.
Chị chàng hiểu rằng chàng xuất gia là để đứng cao hơn những kẻ vốn coi mình là bề trên của chàng. Và chị đã hiểu đúng. Bằng cách trở thành một nhà sư, chàng tỏ ý khinh miệt tất cả những gì từng có vẻ quan trọng đối với người khác và đối với cả chính chàng khi còn trong quân ngũ, và giờ đây chàng đã leo lên một tầm cao mà từ đó chàng có thể nhìn xuống những kẻ mà trước đây chàng từng đố kỵ.... Nhưng không chỉ có thế, như Varvara giả định, là điều ảnh hưởng đến chàng. Trong chàng còn có một thứ khác—một đức tin tôn giáo chân thành mà Varvara không biết, nó đan xen với lòng kiêu hãnh và khát vọng vượt trội, dẫn lối cho chàng. Sự vỡ mộng về Mary, người mà chàng từng nghĩ là thanh khiết như thiên thần, cùng nỗi đau bị xúc phạm, đã quá mạnh mẽ khiến chàng rơi vào tuyệt vọng, và sự tuyệt vọng ấy dẫn chàng—đến với cái gì? Đến với Chúa, đến với đức tin thuở ấu thơ chưa bao giờ bị hủy hoại trong lòng chàng.