“Thỏ là con vật láu cá nhất trong số các loài động vật mà Thượng đế đã tạo ra.”

1.

“Bức ảnh nổi tiếng nhất trong lịch sử về phong trào dân quyền Mỹ đã được chụp vào ngày 3/5/1963, bởi Bill Hudson, một nhiếp ảnh gia của Associated Press. Hudson ở Birmingham, Alabama, nơi các nhà hoạt động của Martin Luther King Jr. đã đối đầu với ủy viên Hội đồng An toàn Cộng đồng về Phân biệt Chủng tộc Eugene “Bull” Connor của thành phố. Bức ảnh cho thấy một thiếu niên bị một chú chó nghiệp vụ tấn công. Thậm chí cho đến ngày nay, nó vẫn không mất đi sức ảnh hưởng gây kinh hoàng. Hudson đã đưa cuộn phim ngày đó của mình cho biên tập viên của anh, Jim Laxon. Laxon đã quan sát kỹ các bức ảnh của Hudson cho đến khi ông nhìn thấy bức ảnh cậu bé đang nghiêng người về phía con chó. Ông nói, sau này, ông đã bị cuốn vào “sự bình tĩnh đến không ngờ của chàng trai trẻ trước hàm răng nhe ra gầm ghè của giống chó săn Đức.” Ông chưa từng có cảm xúc nào như vậy về một bức ảnh kể từ sau khi công bố bức ảnh đoạt giải Pulitzer 17 năm trước về một phụ nữ nhảy từ cửa sổ trên tầng cao trong một vụ cháy khách sạn ở Atlanta. 

Laxon đã rửa bức ảnh. Ngày hôm sau, tờ New York Times đã đăng nó tràn 3 cột trên trang nhất của số ra ngày thứ Bảy, cũng như ở hầu hết mọi tờ báo lớn trên toàn nước Mỹ. Tổng thống Kennedy đã nhìn thấy bức ảnh và vô cùng thảng thốt. Bộ trưởng Ngoại giao, Dean Rusk, lo lắng rằng nó sẽ “gây rắc rối cho bạn bè của chúng tôi ở nước ngoài và khiến kẻ thù của chúng tôi khoái chí.” Bức ảnh này đã được đưa ra thảo luận tại Quốc hội, trong các phòng khách và vô số lớp học. Trong một thời gian, người Mỹ hầu như không bàn luận về thứ gì khác. Đó là một hình ảnh, như một nhà báo nói, có thể “đốt cháy mãi mãi... chàng trai gầy gò, ăn mặc bảnh bao trông như đang nghiêng người về phía con chó, hai cánh tay buông thõng, bình tĩnh nhìn thẳng như muốn nói – “Tao đây, cắn đi.” Trong nhiều năm, Martin Luther King và đội ngũ các nhà hoạt động vì dân quyền đã chiến đấu với các luật lệ và chính sách phân biệt chủng tộc vốn đã bao phủ toàn khu vực Nam Mỹ – những quy tắc đã khiến người da đen không thể có được công ăn việc làm, được bỏ phiếu, được học hành, hoặc thậm chí được sử dụng các đài phun nước giống như người da trắng. Một năm sau, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật mang tính bước ngoặt về Dân quyền vào năm 1964, một trong những phần quan trọng nhất liên quan đến pháp luật trong lịch sử Hoa Kỳ. Người ta cho rằng, Luật Dân quyền thường được “viết ở Birmingham.”

2.

Năm 1963, khi Martin Luther King đến Birmingham, phong trào của ông đang rơi vào khủng hoảng. Ông vừa trải qua 9 tháng chỉ đạo các cuộc biểu tình chống lại nạn phân biệt ở Albany, Georgia, cách đó 200 dặm về phía nam, và ông đã thất thểu rời Albany mà không có được chiến thắng đáng kể nào. Chiến thắng lớn nhất mà phong trào dân quyền đã giành được đến thời điểm này là quyết định của Tòa án Tối cao trong sự vụ nổi tiếng, Brown kiện Hội đồng Giáo dục vào năm 1954, tuyên bố nạn phân biệt chủng tộc tại các trường công lập là không hợp hiến. Nhưng gần một thập kỷ trôi qua, tại các trường công lập thuộc Deep South, nạn phân biệt chủng tộc vẫn còn nhức nhối. Trong những năm 1940 và đầu những năm 1950, các tiểu bang miền Nam được quản lý bởi các chính trị gia khá ôn hòa sẵn sàng thừa nhận phẩm giá của người da đen. Trong những năm qua, Alabama đã có một thống đốc tên là “Big Jim” Folsom, người ưa nói câu “tất cả mọi người đều như nhau.” Vào đầu những năm 1960, tất cả những người ôn hòa đã “biến mất”. Các bang đều nằm trong tay các nhà cầm quyền cứng rắn. Phía Nam có vẻ càng ngày càng tụt hậu. 

Còn Birmingham? Đó là thành phố có nạn phân biệt chủng tộc cao nhất ở Mỹ. Nó được gọi là “Johannesburg của phía Nam.” Khi chuyến xe chở các nhà hoạt động dân quyền đang trên đường đến Birmingham, cảnh sát địa phương đứng yên khi các gã Klan ép xe buýt của họ phải táp vào lề đường và châm lửa đốt. Những người da đen cố gắng để di chuyển vào khu phố dành cho người da trắng đã bị những người theo Đảng 3K ở khu vực trong thành phố xử ép thường xuyên đến mức Birmingham còn được gọi là Bombingham. “Ở Birmingham,” Diane McWhorter viết trong cuốn Carry Me Home (tạm dịch: Hãy mang tôi về nhà), “thực tế về khoa học hình sự là cách chắc chắn nhất để ngăn chặn làn sóng tội phạm – trộm cắp, hiếp dâm, bất cứ điều gì – là ta phải ra ngoài kia và bắn một vài kẻ tình nghi. 

Eugene “Bull” Connor, ủy viên an ninh cộng đồng của thành phố, là một người đàn ông nhỏ thó với đôi tai to bản và giọng nói “ễnh ương”. Ông nổi lên vào năm 1938 khi một cuộc họp chính trị được tổ chức tại trung tâm thành phố Birmingham với các đại biểu da đen lẫn da trắng. Connor buộc một sợi dây thừng dài vào một chiếc cọc đóng ở bãi cỏ bên ngoài hội trường, kéo chiếc dây xuống giữa lối đi và khẳng định – phù hợp với các pháp lệnh phân biệt chủng tộc của thành phố – rằng người da đen ngồi phía bên này sợi dây còn người da trắng ở bên ngược lại. Khi đến Birmingham, King đã yêu cầu đội ngũ lập kế hoạch của mình gặp mặt. “Tôi phải nói với các anh,” ông nói, “rằng theo đánh giá của tôi, một số người ngồi đây hôm nay sẽ không thể sống sót trở về từ chiến dịch này.” Sau đó, ông đã đi quanh căn phòng và đưa cho mọi người xem một bài điếu văn giả. Một trong những trợ lý của King sau này thừa nhận rằng ông không hề muốn đến Birmingham: “Khi tôi hôn tạm biệt vợ và các con của tôi, tôi không nghĩ mình sẽ được gặp lại họ nữa.” 

King đã phải đấu với một đối thủ mạnh hơn và bị đánh bại. Ông là kẻ yếu. Tuy nhiên, ông có lợi thế − sự khác biệt mang tính nghịch lý tương tự như chứng khó đọc ở David Boies hoặc thời thơ ấu khốn khó như Jay Freireich. Ông xuất thân từ một cộng đồng luôn là kẻ yếu. Đến khi các cuộc biểu tình về dân quyền chạm đến Birmingham, người Mỹ gốc Phi đã trải qua vài trăm năm học cách đối phó với sự yếu thế và những kẻ thù mạnh hơn. Trong suốt hành trình đó, họ đã học được một vài mánh khóe giúp họ chiến đấu với những kẻ mạnh.

3.

Trong truyền thuyết, thường hay có một vị anh hùng xuất hiện dưới hình dáng ngây ngô, vô hại nhưng có khả năng chiến thắng nhiều đối thủ lớn hơn mình nhiều lần nhờ sự tinh ranh và nhanh nhẹn của bản thân. Trong số nô lệ Mỹ, các anh hùng nhỏ bé thường là những chú thỏ Brer đuôi ngắn. “Thỏ là con vật láu cá nhất trong số các loài động vật mà Thượng đế đã tạo ra,” một người từng là nô lệ đã kể lại trong một cuộc trao đổi với các nhà văn học dân gian 100 năm trước đây:

Nó không phải là loài lớn nhất, mạnh nhất mà láu cá nhất. Nếu gặp rắc rối, nó sẽ trốn thoát bằng cách đánh lừa đối phương sa bẫy. Khi bị rớt xuống một chiếc giếng sâu, thay vì la hét và khóc lóc, nó sẽ huýt sáo và ca hát đến khi con sói đi ngang qua nghe thấy tiếng hát của nó. Sói ta sẽ thò đầu xuống nhìn và thỏ ta sẽ nói, “Hãy đi khỏi đây đi. Ở đây không đủ chỗ cho 2 người đâu. Ở trên đó có vẻ nóng, chứ dưới này mát lắm, thật tuyệt làm sao. Sao ngươi không nhảy vào chiếc xô đó và xuống đây. Thỏ ta khiến sói tò mò đến mức liền nhảy ngay vào chiếc xô để xuống dưới. Khi sói xuống dưới, thỏ được kéo lên trên, đến lúc này, thỏ ta cười và nói “Đó là cuộc sống, sẽ có lúc lên voi, lúc xuống chó.”

Trong câu chuyện nổi tiếng nhất về Thỏ Brer, Sói Brer đã bẫy thỏ bằng cách tạo ra búp bê bằng nhựa đường. Thỏ Brer đã tìm cách lấy con búp bê đó và bị mắc kẹt. Càng cố thoát, nó càng bị dính chặt. “Ta không quan tâm ngươi làm gì với ta, Sói Brer,” Thỏ cầu xin Sói đang hả hê, “nhưng đừng quẳng ta vào đám cây mâm xôi.” Tất nhiên, Sói đã làm vậy – và Thỏ, vốn được sinh ra và lớn lên trong những tán lá mâm xôi dại, đã dùng những chiếc gai của loài cây này để tách mình ra khỏi con búp bê và trốn thoát. Sói đã bị đánh bại. Thỏ ngồi vắt chéo chân trên một khúc gỗ gần đó, đắc thắng.

Những câu chuyện về những vị anh hùng tinh ranh láu cá chất chứa trong đó niềm mong ước của những nô lệ về một ngày có được vị thế cao hơn những ông chủ da trắng của họ. Nhưng như sử gia Lawrence Levine viết, đó cũng là những “câu chuyện đau đớn có thật dạy ta về nghệ thuật sống sót và thậm chí giành chiến thắng khi đối mặt với một môi trường thù địch.” Những người Mỹ gốc Phi đông hơn và áp đảo hơn, và ý tưởng thấm đẫm trong các câu chuyện về Thỏ Brer đó là kẻ yếu có thể giành chiến thắng ngay cả trong những cuộc thi bất cân đối nhất nếu họ sẵn sàng sử dụng trí thông minh của mình. Thỏ Brer hiểu Sói Brer theo cách mà thậm chí ngay cả Sói Brer cũng không thể hiểu nổi mình. Nó nhận thấy đối thủ của mình, Sói Brer là kẻ rất hiểm ác, nó sẽ thẳng tay trừng trị Thỏ theo cách mà Thỏ ta muốn né tránh. Vì vậy, Thỏ ta đã lừa Sói bằng cách giả rằng nó không thể chịu được việc bị ném vào bụi mâm xôi. Levine cho rằng trong suốt thời kỳ bị đàn áp lâu dài, người Mỹ gốc Phi đã rút ra được những bài học về các anh hùng nhỏ bé nhưng láu cá: 

Những ghi chép còn lại theo các nhà quan sát thế kỷ XIX về chế độ nô lệ và theo bản thân những người làm chủ đã chỉ ra rằng một số lượng đáng kể nô lệ đã nói dối, lừa dối, ăn cắp, giả vờ mắc bệnh, giả vờ hiểu sai mệnh lệnh, đặt đá dưới các gùi bông để đủ định mức, phá hỏng các công cụ, đốt tài sản của chủ, tự làm bị thương để trốn việc, làm việc hời hợt, chăm sóc cây trồng thờ ơ, ngược đãi động vật nuôi đến mức chủ của họ thường cảm thấy cần phải sử dụng những con la kém hơn là những con ngựa bởi la có sức chịu hơn ngựa trước sự “thẳng tay” của nô lệ. 

Những người mắc chứng khó đọc sẽ bù đắp cho những khiếm khuyết của mình bằng cách hình thành các kỹ năng khác – đôi lúc – được chứng minh là lợi thế. Bị đánh bom hoặc bị mồ côi cha mẹ có thể là trải nghiệm khiến bạn bị tổn thương nặng nề hoặc khiến bạn mạnh mẽ hơn. Bài học về câu chuyện liên quan đến những kẻ láu cá là khó khăn tích cực thứ ba: sự tự do sẽ bất ngờ nảy sinh từ hoàn cảnh không còn gì để mất. Họ đã làm được điều đó nhờ phá vỡ các quy tắc. 

Wyatt Walker là giám đốc điều hành của Hội nghị lãnh đạo Kitô giáo phía Nam, tổ chức được điều hành bởi King. Walker đã gắn bó với Birmingham từ đầu, sắp xếp đội quân ít ỏi của King chống lại các lực lượng phân biệt chủng tộc. King và Walker không hề ảo tưởng rằng họ có thể chống lại nạn phân biệt chủng tộc theo cách thông thường. Họ không thể đánh bại Bull Connor tại các cuộc thăm dò, trên đường phố, hay trong các tòa án. Họ không thể đối đầu với hắn bằng sức mạnh. Dù vậy, những gì họ có thể làm là đóng vai Thỏ Brer và tìm cách để Connor ném họ vào bụi cây mâm xôi. 

“Wyatt,” King nói, “anh phải tìm cách gây bão khiến Bull Connor đáp trả.” Đó chính xác là những gì Walker đã làm. Và “cơn bão” được Wyatt Walker tạo ra là bức ảnh về một thiếu niên bị tấn công bởi một chú chó nghiệp vụ − nghiêng người về phía con chó, cánh tay buông thõng với ánh mắt như muốn nói, “tao đây, cắn đi.”

4.

Wyatt Walker là một mục sư Baptist đến từ Massachusetts. Ông gia nhập phong trào cùng với Martin Luther King vào năm 1960. Ông là “cánh tay phải”, một nhà tổ chức kiêm tham vấn cho King. Ông là một nhà hoạch định láu cá – với dáng người nhỏ nhắn, thanh nhã và vẻ ngoài thông minh, bộ ria mép mờ và khiếu hài hước độc nhất vô nhị. Vào mỗi chiều thứ Tư, ông dành thời gian để chơi golf. Ông luôn gọi phụ nữ là “cưng”. Khi còn trẻ, ông tham gia Liên đoàn Cộng sản trẻ bởi, như ông nói – đó là một trong những cách duy nhất mà một người da đen trong những năm qua có thể gặp gỡ một phụ nữ da trắng. Một lần, khi thuyết giảng ở Petersburg, một thị trấn nhỏ ở Virginia, ông cùng gia đình và một vài tùy tùng xuất hiện tại một thư viện công cộng địa phương chỉ dành cho người da trắng, với mục đích bị bắt giữ vì vi phạm luật phân biệt chủng tộc của thị trấn. Ông đã giơ một cuốn tiểu sử về người anh hùng vĩ đại của người da trắng phía Nam, Robert E. Lee, vị tướng trong cuộc nội chiến, người đã dẫn đầu quân đội miền Nam trong cuộc chiến bảo vệ chế độ nô lệ ra trước các nhiếp ảnh gia và phóng viên. Ông chắc chắn đã “chạm đúng nhiều chỗ ngứa” của thành phố này. 

Ở Birmingham, King, Walker và Fred Shuttlesworth đã tạo nên một bộ ba. Shuttlesworth là gương mặt lâu năm của cuộc đấu tranh dân quyền ở Birmingham, nhà thuyết giáo địa phương mà các thành viên Đảng 3K không thể giết. King là vị tiên tri, đầy duyên dáng và lôi cuốn. Nhưng Walker lại là một bí ẩn, ông không cho phép mình được chụp ảnh với King. Thậm chí ở Birmingham, nhiều người của Bull Connor không biết Walker trông như thế nào. “Nếu anh ngáng đường tôi, tôi sẽ lao vào anh,” là cách Walker miêu tả phong cách quản lý của mình. “Tôi không có thời gian ‘buông lơi và rảnh rỗi.’ Chúng tôi đang nắm giữ dây cương của một cuộc cách mạng.” 

Một lần, ở Birmingham, khi King phát biểu, một người đàn ông da trắng nặng khoảng 200 pound đã lao lên sân khấu và bắt đầu thụi vào King. Các trợ lý của King vội vàng lao đến để bảo vệ anh, McWhorter viết: 

Họ ngạc nhiên khi thấy King là người che chắn, bảo vệ cho kẻ tấn công mình. Ông ôm anh ta đầy lo lắng và, khi khán giả bắt đầu hát những bài hát cổ động phong trào, ông đã nói với anh ta rằng sự nghiệp của họ chỉ là giúp hạn chế bạo lực, rằng “chúng tôi sẽ giành chiến thắng”. Sau đó, King giới thiệu anh ta với đám đông, như thể anh ta là một vị khách bất ngờ. Roy James, 24 tuổi, người New York, sống trong một ký túc xá của Đức Quốc xã Mỹ ở Arlington, Virginia, bắt đầu khóc trong vòng tay King. 

King là người rất có đạo đức, người không đi lạc khỏi các nguyên tắc của mình ngay cả khi bị tấn công. Walker thích gọi mình là người thực dụng. Ông đã từng bị tấn công bởi một “bị thịt” − cao 6 feet, nặng 260 pound − khi ông đang đứng trước một tòa án ở Bắc Carolina. Walker đã không ôm lấy kẻ tấn công. Ông đứng dậy và đánh trả, bị đánh gục rồi sau đó lại tự đứng dậy và đánh trả. Lần thứ ba, Walker kể lại sau đó, “hắn tóm được tôi, và đánh gục tôi gần như hoàn toàn. Nhưng tôi đã đứng dậy. Đến lúc này, anh biết đấy, nếu có con dao nào ở đó, tôi sẽ giết hắn.”

Vào một đêm đáng nhớ, ba người họ − Walker, King và Shuttlesworth – chuẩn bị thuyết giảng trước 1.500 người ở nhà thờ First Baptist tại Montgomery, khi nhà thờ này bị một đám đông người da trắng giận dữ dọa đốt cháy rụi. Linh cảm có điều chẳng lành, King đã chọn đường chính. “Cách duy nhất để chúng ta có thể cứu được mọi người,” ông nói với những người khác, “đó là chúng ta, những người lãnh đạo, phải dâng mình cho đám đông.” Shuttlesworth, không hề nao núng: “Nếu đó là những gì chúng ta phải làm, hãy làm thế đi.” Walker? Ông nhìn qua King và tự nhủ: “Chắc anh ta mất trí rồi.” (Cuối cùng, quân đội liên bang đã đến và giải tán đám đông.) Sau đó, Walker ủng hộ việc không sử dụng bạo lực. Nhưng ông luôn cho rằng sự thay đổi không phải tự nhiên xuất hiện. 

“Đôi khi tôi thích nghi hoặc thay đổi tinh thần để hoàn thành một việc nào đó bởi tôi là người phải chịu trách nhiệm về kết quả”, ông từng nói. “Tôi đã làm điều đó một cách có ý thức. Tôi không thể đạo đức với Bull Connor. “Walker thích dùng mánh với Connor. “Tôi đã đến Birmingham để đi xe Bull,” ông nháy mắt tuyên bố trên đường đi. Ông có thể giả giọng miền Nam, gọi giả danh đến sở cảnh sát khu vực và phàn nàn về đại điểm “lũ nô lệ” đang hướng đến trong cuộc biểu tình, dẫn họ vào một cuộc truy tìm vô vọng. Hoặc ông có thể dẫn đầu một cuộc diễu hành giả, đi loanh quanh, qua các hành lang văn phòng và lối đi, cho đến khi cảnh sát cuống cuồng lên. “Ồ, đó là quãng thời gian tuyệt vời,” ông nói, nhớ lại những trò hề mà ông đã tạo ra ở Birmingham. 

Mọi người gọi Martin Luther King là “Ngài Chỉ huy” hay, có lúc lại gọi ông là “De Lawd”. Còn Walker là Thỏ Brer.

5.

Kế hoạch mà Walker đưa ra đối với Birmingham được gọi là Dự án C. Điểm diễn ra là nhà thờ Baptist trên phố 16, bên cạnh công viên Kelly Ingram, cách trung tâm thành phố Birmingham vài khu phố. Dự án C có ba đợt, mỗi đợt được thiết kế có quy mô lớn hơn và khiêu khích hơn đợt trước đó. Nó bắt đầu với một loạt đợt biểu tình ngồi tại các doanh nghiệp địa phương. Đó là cách thu hút sự chú ý của phương tiện truyền thông đến vấn đề phân biệt chủng tộc ở Birmingham. Vào ban đêm, Shuttlesworth và King sẽ chỉ đạo các cuộc gặp mặt đại chúng để cộng đồng người da đen địa phương giữ vững được tinh thần cao. Giai đoạn thứ hai là một cuộc tẩy chay các doanh nghiệp ở trung tâm thành phố, gây áp lực tài chính lên cộng đồng doanh nghiệp da trắng nhằm xem xét lại hoạt động của họ đối với các khách hàng da đen. (Ví dụ, trong các cửa hàng bách hóa, người da đen không được sử dụng nhà vệ sinh hoặc phòng thay đồ, vì sợ rằng quần áo mà người da đen đã thử lại được người da trắng thử tiếp.) Giai đoạn 3 là một loạt các cuộc tuần hành lớn nối tiếp sau cuộc tẩy chay và lúc này, các nhà tù đầy ắp người – nhưng khi Connor cạn sức lực, ông ta không thể khiến vấn đề dân quyền biến mất chỉ đơn giản bằng cách bắt giữ những người biểu tình. Ông ta sẽ phải đối mặt trực tiếp với họ. 

Dự án C là một cuộc đối đầu lớn. Để hiệu quả, thì Connor phải đánh trả. Như King nói, Connor phải bị kích động đến mức “ra tay” – do đó King đã để cuộc đối đầu tự tiết lộ yếu điểm. Nhưng không có gì đảm bảo rằng ông ta sẽ làm điều đó. King và Walker vừa chạy xong chiến dịch dài hạn của họ ở Albany, Georgia, và họ thất bại ở đó bởi sở trưởng Sở Cảnh sát Albany, Laurie Pritchett, đã không mắc bẫy. Ông đã ra lệnh cho các viên cảnh sát của mình không sử dụng bạo lực hay vũ lực quá mức. Ông rất thân thiện và lịch sự. Ông có thể không có quan điểm riêng về quyền dân sự, nhưng ông đối xử với King rất lịch sự. Báo chí khu vực phía Bắc đã đến Albany để thu thập thông tin về cuộc đối đầu giữa người da trắng và da đen, và ngạc nhiên nhận thấy, họ khá thích Pritchett. Cuối cùng, khi King bị tống vào tù, một người đàn ông bí ẩn ăn mặc bảnh bao – được đích thân Pritchett cử đến – xuất hiện ngay hôm sau đó để bảo lãnh cho ông. Làm thế nào bạn có thể là một người tử vì đạo nếu bạn được thả ngay khi bạn vừa vào đó?

Có lúc, Pritchett chuyển đến một nhà nghỉ ở trung tâm thành phố để quan sát những vụ bạo lực bùng phát. Giữa một cuộc thương thuyết dài với King, Pritchett đã nhận được điện tín từ thư ký. Nhiều năm sau đó, Pritchett nhớ lại:

Tôi thấy lo ngại về điều đó bởi Tiến sĩ King hỏi tôi đó có phải là tin xấu không. Tôi nói, “Không thưa ngài. Chỉ có điều đây là kỷ niệm ngày cưới lần thứ 12 của tôi, nên vợ tôi gửi cho tôi một bức điện tín. “Và ông ấy nói ‘Ý anh hôm nay là ngày kỷ niệm của anh?’ Và tôi nói, ‘Đúng vậy, tôi đã vắng nhà ít nhất ba tuần rồi.’ Ông tiếp tục, ‘Vậy, Pritchett, đêm nay anh hãy về nhà, ngay bây giờ để kỷ niệm ngày cưới đi. Tôi hứa với anh sẽ không có gì xảy ra ở Albany, Georgia, cho đến ngày mai, và anh hãy đưa vợ anh ra ngoài ăn tối, làm bất cứ điều gì anh muốn, và vào 10 giờ ngày mai, chúng ta sẽ tiếp tục nỗ lực.”

Pritchett đã không ném King vào “bụi cây mâm xôi”. Thật vô vọng. Không lâu sau đó, King sắp xếp đồ đạc và rời thị trấn.

Walker nhận ra rằng thất bại ở Birmingham sẽ xuất hiện ngay sau khi sự sụp đổ Albany gây họa. Trong những năm qua, tin tức buổi tối trên truyền hình đã được rất nhiều hộ gia đình Mỹ theo dõi, và Walker muốn đưa Dự án C lên các chương trình truyền hình Mỹ hàng tối. Nhưng ông biết rằng nếu chiến dịch được cho là diễn tiến theo chiều hướng tiêu cực, các phương tiện truyền thông có thể mất hứng thú và bỏ rơi nó. 

“Theo nguyên tắc chung, Walker khẳng định rằng mọi thứ phải được xây dựng dần,” Taylor Branch viết. “Nếu họ cho mọi người thấy sức mạnh, thì sẽ nhận được sự hỗ trợ tăng lên. Tuy nhiên, khi đã bắt đầu, họ không thể quay đầu lại. Walker cho biết, về cục diện, chiến dịch Birmingham có quy mô nhỏ hơn Albany. Điều đó có nghĩa họ phải có sự chuẩn bị để đưa hàng nghìn người vào tù cùng lúc.” 

Vài tuần sau đó, Walker đã bắt đầu thấy chiến dịch mất dần động lực quý giá. Nhiều người da đen ở Birmingham lo lắng – một cách chính đáng – rằng nếu bị bắt gặp đi với King, họ sẽ bị ông chủ da trắng của mình sa thải. Trong tháng Tư, một trong những trợ tá của King đã nói trước 700 người tại một buổi lễ nhà thờ và chỉ có thể thuyết phục 9 người diễu hành cùng anh. Ngày hôm sau, Andrew Young – một người khác của King – đã thử một lần nữa, và lần này chỉ có 7 tình nguyện viên. Tờ báo dành cho người da màu địa phương bảo thủ cho rằng Dự án C “thật lãng phí và vô giá trị”. Các phóng viên và nhiếp ảnh gia túc trực tại đó để ghi lại những cảnh tượng của cuộc đối đầu giữa người da đen và da trắng đang dần kiệt sức. Connor ra lệnh bắt giữ thường xuyên nhưng chủ yếu chỉ ngồi và nhìn. Walker thường xuyên liên lạc với King khi King di chuyển giữa Birmingham và nhà của ông ở Atlanta. “Wyatt,” King đã nói với anh ta hàng trăm lần, “anh phải tìm cách để Bull Connor động thủ.” Walker lắc đầu. “Ngài Chỉ huy, tôi nghĩ không có cách nào nhưng sẽ cố gắng.”

Bước đột phá đã xuất hiện vào ngày Chủ nhật Lễ lá (Ngày Chủ nhật trước Lễ Phục sinh). Walker đã có 22 người biểu tình sẵn sàng. Cuộc diễu hành sẽ được anh trai của King, Alfred Daniel hay còn gọi là AD, dẫn đầu. “Cuộc biểu tình diễn ra chậm chạp,” Walker kể lại. “Chúng tôi được cho là sẽ hành quân vào khoảng 2 giờ 30 phút nhưng cuộc hành quân không diễn ra cho đến tận 4 giờ. Trong thời gian đó, những người biết được về cuộc biểu tình đã tụ tập trên khắp các đường phố. Đến khi chúng tôi sẵn sàng diễu hành, đã có hàng ngàn người qua lại khu vực ba tòa nhà này, xếp hàng dọc theo hai bên đường đi như các khán giả để quan sát.”

Ngày hôm sau, Walker mở báo để đọc các bài viết của các phương tiện truyền thông về những gì đã xảy ra, và anh ngạc nhiên khi thấy các phóng viên đăng tin hoàn toàn sai lệch. Các báo cho rằng có 1.100 người biểu tình ở Birmingham. “Tôi đã gọi cho Tiến sĩ King và nói: ‘Tiến sĩ, tôi đã tìm ra cách!’” Walker nhớ lại. “‘Tôi không thể nói cho anh trên điện thoại, nhưng tôi đã tìm ra cách!’ Vậy là chúng tôi đã quyết định kéo dài các cuộc diễu hành cho đến giờ tan tầm. Họ sẽ dạt sang một phía và cuộc biểu tình sẽ trông giống như có hàng ngàn người tham gia. Chúng tôi đã không diễu hành vào giữa trưa, 2 giờ, 4 giờ hay 6 giờ chiều. Nhưng các báo đều đưa tin có khoảng 1.400 người biểu tình.”

Đó là một tình huống được rút ra từ một trong những câu chuyện ngụ ngôn nổi tiếng nhất – câu chuyện về Terrapin, một con rùa thấp kém đua với một con hươu. Nó nấp gần ngay vạch đích và để các anh em của mình ẩn nấp rải rác trên dọc hành trình và xuất hiện vào những thời điểm chiến lược, ra vẻ như thể nó đã tham gia cuộc đua từ đầu chí cuối. Sau đó, tại vạch đích, nó xuất hiện ngay trước huơu để tuyên bố rằng mình chiến thắng. Hươu ta hoàn toàn bị lừa, bởi như Terrapin được biết, đối với hươu, “lũ rùa ấy, con nào chả giống con nào.”

Những kẻ yếm thế phải học được các sắc thái biểu cảm của người da trắng – cúi đầu, độ sâu của giọng điệu, hoặc khẩu hình miệng. Sự sống sót của họ phụ thuộc vào điều đó. Nhưng những người có vị trí quyền lực không phải lúc nào cũng nhìn vào các điểm yếu. Những tầng lớp thượng lưu ở Birmingham giống như con hươu. “Họ quan sát mọi thứ qua lăng kính của người da trắng,” Walker giải thích, một cách hân hoan. “Họ thậm chí không thể phân biệt giữa người biểu tình da đen và khán giả da đen. Tất cả những gì họ biết đó là người da đen.” 

Connor là một người kiêu ngạo thích vênh vang khắp Birmingham rằng, “Ở đây, chúng tôi là người đưa ra luật lệ.” Ông ta ngồi uống rượu bourbon mỗi sáng ở khách sạn Molton, dự đoán chắc nịch rằng King “sẽ chẳng còn người da đen nào.” Bây giờ, ông ta bị sốc khi nhìn ra ngoài cửa sổ và thấy hàng loạt những chú rùa Terrapin. Hàng ngàn người biểu tình chỉ mang tính tượng trưng này là một đòn khiêu khích. “Bull Connor quyết không để những người da đen đến được quảng trường thành phố,” Walker nói. “Tôi cầu trời ông ta sẽ tìm cách ngăn chúng tôi lại. Birmingham hẳn sẽ bị đánh chiếm nếu Bull để chúng tôi xuống được quảng trường thành phố và cầu nguyện. Nếu vậy, thì chuyện gì sẽ xảy ra? Sẽ không có phong trào biểu tình, không công khai. “Brer Connor, Làm ơn. Dù ông có làm gì đi chăng nữa, đừng ném tôi vào bụi cây mâm xôi.” Và tất nhiên, đó là những gì Connor đã làm. 

Một tháng trước cuộc biểu tình, Walker và King đã tăng cường gây sức ép. Một trong những thành viên trong đội Birmingham, James Bevel, đã hướng dẫn các học sinh địa phương về nguyên tắc phản kháng bất bạo động. Bevel là một Pied Piper: một anh chàng cao, hói đầu, có giọng nói hấp dẫn, đội một chiếc mũ yarmulke, mặc quần yếm. Vào ngày thứ Hai cuối cùng trong tháng Tư, anh đã thả truyền đơn ở tất cả các trường trung học da đen xung quanh các quận: “Hãy đến với Nhà thờ Baptist đường 16 vào trưa thứ Năm. Vào cửa tự do.” Tay DJ nổi tiếng nhất của thành phố – Shelley, dân chơi Stewart – cũng đã gửi cùng một thông điệp đến người hâm mộ trẻ của mình: “Hỡi các chàng traicô gái, sẽ có một bữa tiệc tại công viên.” FBI nghe ngóng được kế hoạch và thông báo với Bull Connor, người đã tuyên bố rằng bất kỳ thanh thiếu niên nào trốn học sẽ bị đuổi. Điều đó chẳng làm nên sự khác biệt. Bọn trẻ lũ lượt kéo đến. Walker đã gọi ngày hôm đó là “Ngày định mệnh”.

Vào lúc 1 giờ, các cánh cửa nhà thờ được mở ra, và các trung úy của King bắt đầu để bọn trẻ ra ngoài. Họ giữ các khẩu hiệu có dòng chữ “Tự do” hay “Tôi sẽ chết để gìn giữ mảnh đất này.” Họ hát bài “We shall overcome” (tạm dịch: Chúng ta sẽ vượt qua) và “Ain’t gonna get nobody turn me around” (tạm dịch: Sẽ không ai khiến ta dừng bước). Bên ngoài nhà thờ, các nhân viên cảnh sát của Connor đang đứng đợi. Bọn trẻ quỳ xuống và cầu nguyện, sau đó lấp đầy các cửa xe chở tù nhân. Sau đó, hàng tá khác bước ra. Cứ tiếp tục như vậy, cho đến khi người của Connor bắt đầu mơ hồ hiểu rằng tình thế đã bị đẩy lên mức cao hơn. 

Một sỹ quan cảnh sát phát hiện ra Fred Shuttlesworth. “Này, Fred, anh có bao nhiêu người vậy?”

“Ít nhất một ngàn hơn,” anh trả lời. 

“Chúa ơi,” tên sỹ quan nọ thốt lên. 

Đến cuối ngày, hơn 600 học sinh bị tống vào tù. 

Ngày hôm sau – thứ Sáu, 1.500 học sinh bỏ học để đến nhà thờ Baptist ở phố 16. Lúc 1 giờ, chúng chưa vào được đến nhà thờ. Các đường phố xung quanh công viên Kelly Ingram đã được chặn bởi cảnh sát và nhân viên cứu hỏa. Họ có đường ống nước áp suất cao trên xe cứu hỏa, và “những chiếc vòi rồng” này giúp kiểm soát đám đông. Walker biết rằng nếu các cuộc biểu tình có quy mô quá lớn đến mức áp đảo cảnh sát Birmingham, Connor sẽ sẵn sàng ra lệnh bật vòi rồng. Anh muốn Connor làm vậy. “Trời Birmingham đang rất nóng,” anh giải thích. “Tôi đã yêu cầu Bevel kéo dài cuộc cuộc biểu tình thêm chút nữa để các nhân viên cứu hỏa ngồi ngoài đó, và chết cháy trong ánh nắng mặt trời.” 

Còn lũ chó thì sao? Connor nóng lòng muốn sử dụng Quân đoàn K-9 của thành phố. Chớm xuân năm đó, trong một bài phát biểu, Connor đã tuyên bố rằng để chống lại những người biểu tình dân sự phải cần đến 100 chó săn Đức. “Tôi muốn thấy lũ chó làm việc,” Connor gầm gừ, như thể mọi thứ bắt đầu mất kiểm soát ở công viên Kelly Ingram – và không có gì khiến Walker hạnh phúc hơn thế. Ông để bọn trẻ diễu hành trên các đường phố, và giờ đây, Connor muốn để lũ chó săn Đức tấn công chúng? Tất cả mọi người trong trại của King biết hậu quả của việc ai đó đăng một bức ảnh chó nghiệp vụ tấn công một đứa trẻ.

Connor đứng quan sát lũ trẻ đang tiến đến gần hơn. “Đừng tiến nữa,” hắn nói. “Nếu các ngươi tiến thêm nữa, chúng ta sẽ cho mở vòi rồng.” Nhà tù của Connor đã đầy ắp người. Hắn không thể bắt giữ thêm. Bọn trẻ vẫn tiếp tục tiến lên. Các nhân viên cứu hỏa do dự. Họ không quen với việc kiểm soát đám đông. Connor quay sang sỹ quan đứng đầu đội quân cứu hỏa: “Mở vòi ra hoặc cuốn gói đi.” Các nhân viên cứu hỏa mở các van ống xả áp suất cao. Bọn trẻ bám vào nhau nhưng vẫn bị thổi ngược về phía sau. Nước xé toạc áo của chúng và ép chúng vào tường.

Trở lại nhà thờ, Walker bắt đầu đưa các nhóm trẻ khác đến đầu kia của công viên để mở một mặt trận khác. Connor không còn xe chữa cháy nữa. Nhưng hắn cho rằng không đứa trẻ da màu nào được bước sang Birmingham của những người da trắng. “Mang lũ chó đến đây,” Connor ra lệnh gọi điện đến 8 quân đoàn K-9. Những đứa trẻ ngày một tiến đến gần hơn. Một con chó săn Đức lao vào một cậu bé. Cậu bé cúi đầu, cánh tay buông thõng, ánh mắt như thể muốn nói, “Tao đây, cắn đi!” Ngày thứ Bảy, hình ảnh này được chạy trên trang nhất của mọi tờ báo trên khắp cả nước.

6.

Hành vi của Wyatt Walker có khiến các bạn khó chịu không? Jame Forman, một nhân vật chủ chốt trong phong trào dân quyền trong những năm qua, đã ở cùng Walker khi Connor triển khai các đơn vị K-9 đầu tiên. Forman cho biết, Walker bắt đầu nhảy lên sung sướng. “Chúng ta sẽ tạo được phong trào. Chúng ta sẽ thấy sự tàn bạo của lũ cảnh sát.” Forman đã choáng váng. Walker cũng như bất kỳ ai trong số họ đều nhận thức được việc Birmingham có thể nguy hiểm như thế nào. Anh đã ở trong phòng khi King đưa cho mọi người một bài điếu văn giả. Làm thế nào ông ấy có thể nhảy lên sung sướng khi thấy những người biểu tình bị tấn công bởi chó nghiệp vụ? 

Sau ngày định mệnh, King và Walker nghe thấy mọi người bàn tán về nó khắp nơi. Vị thẩm phán xét xử người biểu tình bị bắt nói rằng những kẻ “lừa bọn trẻ” tham gia vào cuộc biểu tình “nên bị bỏ tù”. Tại Quốc hội, một trong những dân biểu của Alabama gọi việc lợi dụng bọn trẻ là việc làm “đáng xấu hổ”. Thị trưởng Birmingham lên án “những kẻ khuấy động phong trào vô trách nhiệm và thiếu suy nghĩ” đã coi bọn trẻ như “các công cụ”. Malcolm X – nhà hoạt động da đen đổi mới hơn King về mọi khía cạnh – nói “những người chân chính sẽ không lôi kéo lũ trẻ vào con đường nguy hiểm.” Tờ New York Times đã đăng bài cho rằng King đã tham gia vào “những trò chơi chính trị chết người” và Time đã nhiếc móc anh là kẻ dùng trẻ em như “đội quân du kích”. Bộ trưởng Tư pháp Mỹ, Robert F. Kennedy, đã cảnh báo rằng “kéo học sinh tham gia vào các cuộc biểu tình đường phố là một việc làm nguy hiểm,” và nói: “Một đứa trẻ bị thương, tàn tật hoặc chết là cái giá mà không ai trong số chúng ta có thể trả nổi.”

Vào tối thứ Sáu, sau ngày thứ hai của cuộc biểu tình, King phát biểu tại Nhà thờ Baptist đường 16 trước cha mẹ của những đứa trẻ bị bắt. Họ biết rõ những nguy hiểm và sự nhục nhã của một người da đen ở Birmingham. Chúa nói rằng Ngài sẽ còn đi xa hơn nữa. Bạn có thể tưởng tượng được cảm giác của họ khi thấy con cái mình đang mòn mỏi trong các nhà tù của Bull Connor? King đứng dậy và cố gắng để làm rõ tình hình: “Các con của quý vị đang ở trong tù... Đừng lo lắng về chúng... Chúng đang đánh đổi để lấy niềm tin, chúng đang chịu đựng để khiến đất nước này trở thành một quốc gia tốt đẹp hơn.” Đừng lo lắng về chúng? Taylor Branch viết rằng có những tin đồn, “thật giả” – về “những con chuột, việc bị đánh đập, giường bê tông, nhà vệ sinh bẩn thỉu, những cuộc tấn công trong nhà tù, và những đợt kiểm tra bệnh hoa liễu thô bạo.” 75 đến 80 trẻ bị tống vào các xà lim dành cho 8 người. Một số được đưa ra các hội chợ bang và giam không cho ăn uống ở các lồng giam trong những cơn mưa tầm tã. King phản ứng ra sao? “Nhà tù sẽ giúp chúng vượt lên trên cả những nghịch cảnh thường nhật,” anh ta nói một cách vô tình. “Nếu chúng muốn đọc sách, chúng tôi sẽ gửi cho chúng. Tôi thường đọc sách mỗi khi bị bắt.”

Walker và King đã cố gắng dựng nên bước tranh “con chó săn Đức tấn công cậu bé”. Nhưng để làm được vậy, họ đã phải chơi trò chơi hai mặt đầy phức tạp. Đối với Bull Connor, họ giả vờ rằng họ có số người biểu tình gấp hàng trăm lần con số thực tế. Đối với báo chí, họ giả vờ rằng họ bị sốc trước cách Connor để con chó nghiệp vụ tấn công lũ trẻ – nhưng lại đang cười thầm. Và để làm yên lòng các bậc phụ huynh có con em đang bị lôi ra làm bia đỡ đạn, họ giả vờ rằng nhà tù Bull Connor là một nơi tuyệt vời để con em họ hiểu được lý tưởng sống.

Nhưng chúng ta không nên ngỡ ngàng trước điều này. Những lựa chọn khác mà Walker và King có thể đưa ra là gì? Trong câu chuyện ngụ ngôn truyền thống về Rùa và Thỏ, Rùa đã thắng Thỏ bằng sự kiên trì và nỗ lực tuyệt đối. Chậm và chắc giành chiến thắng cuộc đua. Đó là một bài học hợp lý và mạnh mẽ, nhưng điều đó chỉ diễn ra trong thế giới mà Rùa và Thỏ chơi cùng luật. Trong một thế giới bất công, Terrapin phải đặt người thân của mình tại một số điểm dọc đường đua. Láu cá không phải là bản chất. Nó láu cá bởi nó cần phải thế. Trong cuộc đối đầu về dân quyền lớn tiếp theo ở Selma, Alabama, hai năm sau đó, một nhiếp ảnh gia của tạp chí Life đã đặt máy ảnh của mình xuống để đến giúp những đứa trẻ bị cảnh sát hành hung thô bạo. Sau đó, King đã khiển trách anh ta: “Thế giới không biết điều này, bởi anh đã không chụp lại khoảnh khắc đó. Tôi không bàng quan trước điều đó, nhưng việc quan trọng hơn đối với anh là chụp được những bức ảnh chúng bị đánh đập thay vì giúp đỡ chúng. “Anh cần hình ảnh.” Để đáp lại những lời phàn nàn về việc lợi dụng trẻ em, Fred Shuttlesworth đã nói rất hay: “Chúng tôi đã sử dụng những gì chúng tôi có.”

Một người mắc chứng khó đọc, nếu cần phải thành công, đương nhiên, sẽ thành công. Gary Cohn đã nhảy vào taxi, giả vờ biết về các quyền chọn, và thật ngạc nhiên trước lượng người mắc chứng khó đọc đạt được thành công cũng từng có những khoảnh khắc tương tự như vậy trong sự nghiệp của họ. Brian Grazer, nhà sản xuất của Hollywood, đã thực tập ba tháng sau khi tốt nghiệp đại học như một thư ký trong bộ phận kinh doanh tại Warner Bros. Studio. Ông đẩy một chiếc xe đi quanh. “Tôi làm ở trong một văn phòng lớn với hai thư ký công đoàn”, anh nhớ lại. “Sếp tôi từng làm việc cho Jack Warner. Ông ấy là người tuyệt vời. Công ty có một văn phòng rất lớn, và tôi đã nói với ông ấy rằng, ‘tôi dùng nó được chứ?’ Văn phòng này lớn hơn văn phòng của tôi bây giờ. Ông nói, ‘được chứ! Anh dùng nó đi.’ Từ đó, công ty Brian Grazer đã ra đời. Tôi có thể hoàn thành công việc 1 ngày chỉ trong 1 giờ. Tôi sẽ sử dụng văn phòng và vị trí của tôi để có được quyền truy cập vào tất cả các hợp đồng pháp lý, hợp đồng kinh doanh, các phương pháp xử lý được trình lên Warner Brothers – tại sao họ lại thông qua hồ sơ, họ cân nhắc những gì. Tôi đã tận dụng thời gian đó để tích lũy kiến thức và thông tin về thị trường điện ảnh. Tôi gọi cho mọi người mỗi ngày. Và tôi sẽ nói, ‘tôi là Brian Grazer. Tôi làm việc tại bộ phận kinh doanh của Warner Brothers. Tôi muốn gặp anhchị.’”

Cuối cùng, anh bị sa thải, nhưng chỉ sau khi đã kéo dài đợt thực tập 3 tháng thành 1 năm và bán hai ý tưởng cho NBC với mức giá 5.000 đô-lamỗi ý tưởng.

Grazer và Cohn – hai kẻ ngoài cuộc với khả năng nắm bắt những khiếm khuyết – đã dùng chiêu trò. Họ đã giả vờ làm những ngành nghề mà họ không hề biết. Người đàn ông lái xe taxi cho rằng không ai dám cả gan nói rằng anh ta biết buôn bán các quyền chọn nếu thực sự anh ta không thể làm vậy. Và khi Brian Grazer gọi điện cho các khách hàng để nói rằng anh là Brian Grazer đến từ Warner Brothers, anh không muốn ám chỉ anh là Brian Grazer “chuyên đẩy chiếc xe thư đi khắp Warner Brothers”. Họ đã làm không “đúng”, giống như việc làm không “đúng” khi để bọn trẻ bị chó nghiệp vụ cắn. Nhưng chúng ta cần phải nhớ rằng định nghĩa của chúng ta về những gì được cho là đúng đắn thường không khớp với suy nghĩ của những người ở các vị trí đặc quyền. David không có gì để mất, và bởi vậy nên anh có quyền bất chấp những quy tắc do người khác đưa ra. Đó là cách mà những người có chút khác biệt so với phần còn lại trong chúng ta trở thành nhà buôn quyền chọn và nhà sản xuất Hollywood – và một nhóm nhỏ những người biểu tình “tay không” có cơ hội chống lại những kẻ như Bull Connor.

“Tôi vẫn nghĩ Ise là người chạy nhanh nhất trên thế giới,” hươu ta hoang mang than phiền sau cuộc chạy đua trong khi đó Terrapin đã dùng mánh khiến đối phương bị loại khỏi mọi cuộc cạnh tranh trên thế giới. 

7.

Cậu bé trong bức ảnh nổi tiếng của Bill Hudson là Walter Gadsden. Cậu là học sinh lớp 11 tại trung học Parker ở Birmingham, 15 tuổi, cao khoảng 6 feet. Cậu không phải là người biểu tình. Cậu là khán giả. Cậu xuất thân từ một gia đình da đen bảo thủ, chủ sở hữu của hai tờ báo ở Birmingham và Atlanta đã lên tiếng chỉ trích gay gắt King. Gadsden đã rời trường chiều hôm đó để xem những cảnh tượng đang diễn ra xung quanh công viên Kelly Ingram. 

Sỹ quan cảnh sát trong hình là Dick Middleton. Ông là một người khiêm tốn và dè dặt. “Quân đoàn K-9,” McWhorter viết, “nổi tiếng trong việc thu hút được những người thẳng thắn. Người giữ xích chó cũng không phải là người có tư tưởng phân biệt chủng tộc.” Tên của chú chó là Leo. 

Bây giờ hãy quan sát những khuôn mặt da den đứng xem trong hình. Họ không hề ngạc nhiên hay sợ hãi. Tiếp theo, hãy nhìn vào dây xích trong tay Middleton. Nó căng, như thể anh đang cố gắng ghìm Leo lại. Và nhìn vào tay trái của Gadsden. Cậu ta nắm lấy cánh tay Middleton. Hãy nhìn vào chân trái của Gadsden. Cậu ta đang đá Leo, phải không? Gadsden sau đó nói rằng cậu đã lớn lên cùng với những con chó và đã được dạy cách để tự bảo vệ mình. “Tôi đã tự động húc đầu gối vào đầu con chó,” cậu nói. Gadsden không phải là người tử vì đạo, thụ động nghiêng người về phía trước như muốn nói: “Tao đây, cắn đi”. Cậu rất bình tĩnh, một tay nắm cổ tay Middleton, để ra đòn chắc hơn. Sau đó, người ta đồn rằng cậu đã húc vỡ quai hàm của Leo. Bức ảnh của Hudson không phải là quan điểm nói chung của thế giới. Đó chỉ là chút mánh của Thỏ Brer gian trá mà thôi.

Bạn phải tận dụng những gì bạn có. 

Walker đã chia sẻ 20 năm sau đó. “Tôi muốn nói ít nhất hai hoặc ba lần. Nhưng một bức ảnh đáng giá ngàn lời.”