“Thực ra, đó là sự ngẫu nhiên.
Ý tôi là, cha tôi chưa từng chơi bóng rổ trước đó.”
1.
Khi Vivek Ranadivé quyết định huấn luyện đội bóng rổ của cô con gái Anjali, anh đã đưa ra quyết định dựa trên hai nguyên tắc. Thứ nhất, anh sẽ không bao giờ cao giọng. Đây là giải bóng rổ chuyên nghiệp toàn quốc dành cho thiếu niên. Đội gồm phần lớn các thành viên mới 12 tuổi, độ tuổi mà theo anh không thể uốn nắn bằng việc la hét hay ra lệnh. Anh sẽ tiến hành mọi việc trên sân bóng như cách anh điều hành các hoạt động kinh doanh tại công ty phần mềm của mình. Anh sẽ bình tĩnh nói chuyện, nhẹ nhàng thuyết phục các cô gái về lợi thế của phương pháp tiếp cận mà anh đưa ra bằng lý lẽ và dẫn chứng cụ thể.
Nguyên tắc thứ hai quan trọng hơn. Ranadivé có vẻ rất lúng túng trước cách chơi bóng rổ của người Mỹ. Anh đến từ Mumbai, lớn lên với môn cricket và bóng đá. Anh sẽ không bao giờ quên lần đầu tiên xem một trận bóng rổ. Anh nghĩ môn bóng rổ thật xuẩn ngốc. Đội A sẽ ghi bàn và sau đó ngay lập tức rút lui về cuối sân nhà. Đội B chuyền bóng từ biên và đưa bóng xuống phía rổ của đội A, nơi các cầu thủ đội A đang kiên nhẫn chờ đợi. Và cứ thế, quá trình này sẽ đảo ngược lại.
Sân bóng rổ tiêu chuẩn dài 28,5m. Nhìn chung, cả đội sẽ thường chỉ bảo vệ được 7m và để sơ hở 21m còn lại. Thường thì các đội sẽ chơi theo lối tấn công toàn sân – họ sẽ giằng co với đối phương để đưa bóng dâng lên phần sân của đối thủ. Nhưng họ chỉ làm vậy mỗi lần được vài phút. Ranadivé nghĩ, suy cho cùng, đội mạnh có các cầu thủ cao, dẫn bóng và ném tốt; họ có thể thực hiện chuẩn xác những “vở kịch đã được chuẩn bị công phu” ở cuối sân của đối phương. Tại sao các đội yếu lại mở đường cho các đội mạnh thực hiện dễ dàng những hành động mà họ vốn đã giỏi?
Ranadivé quan sát các nữ cầu thủ nhí của mình. Morgan và Julia là những cầu thủ bóng rổ nghiêm túc. Nicky, Angela, Dani, Holly, Annika, và cả con gái anh, Anjali, chưa từng biết nhiều đến môn bóng rổ. Chúng cũng không cao đều, không giỏi dẫn bóng hay ném rổ. Chúng cũng không miệt mài luyện tập trên sân mỗi tối. Ranadivé sống ở Menlo Park, khu trung tâm của Thung lũng Silicon, California. Theo Ranadivé, đội bóng của anh gồm toàn những “cô gái tóc vàng”. Chúng là con gái của các nhân viên lập trình máy tính và dân mê công nghệ. Chúng tham gia vào các dự án khoa học, đọc những cuốn sách dày, có nội dung phức tạp và mơ trở thành nhà sinh học biển. Ranadivé biết nếu chúng chơi theo cách thông thường, nếu chúng để đối thủ thoải mái chuyền bóng về phần sân của chúng mà không cản phá, chúng sẽ cầm chắc phần thua trước các đối thủ vốn coi bóng rổ là một niềm đam mê. Ranadivé đã đặt chân lên đất Mỹ năm 17 tuổi chỉ với 50 đô-la trong túi. Anh không phải là người dễ đầu hàng số phận. Nguyên tắc thứ hai của anh là đội sẽ chơi tấn công toàn sân trong mọi trận đấu và trong mọi thời gian trận đấu diễn ra. Cuối cùng, đội của anh đã vô địch quốc gia. “Thực ra, đó là một sự tình cờ,” Anjali Ranadivé nói. “Ý tôi là, cha tôi chưa từng chơi bóng rổ trước đó.”
2.
Giả sử bạn phải thống kê mọi cuộc chiến tranh giữa các cường quốc và các nước nhỏ diễn ra trong 200 năm qua. Giả sử các cường quốc có dân số và được trang bị vũ trang gấp ít nhất 10 lần so với các đối thủ “thấp bé nhẹ cân” hơn của mình. Khả năng bạn cho rằng chiến thắng thuộc về kẻ mạnh chiếm bao nhiêu phần trăm? Theo tôi, hầu hết chúng ta đều đưa ra con số tuyệt đối, 100%. Lợi thế gấp 10 lần là một khoảng cách quá lớn. Nhưng câu trả lời thực tế có thể khiến bạn vô cùng ngạc nhiên. Theo tính toán của nhà khoa học chính trị Ivan Arreguín-Toft một vài năm trước đây, chưa đến 1/3 số người cho rằng kẻ yếu sẽ thắng.
Arreguín-Toft sau đó đã đặt ra một câu hỏi khá khác biệt. Chuyện gì sẽ xảy ra trong những cuộc đối đầu giữa kẻ mạnh và kẻ yếu khi bên yếu giống như David, không tuân theo “luật chơi” của bên mạnh, thay vào đó chọn sử dụng chiến thuật khác biệt hoặc độc đáo? Câu trả lời là: trong những trường hợp đó, tỷ lệ chiến thắng của bên yếu từ 28,5% tăng lên 63,6%. Để hiểu rõ hơn về điểm này, ta lấy ví dụ về Hoa Kỳ và Canada, dân số của Hoa Kỳ gấp 10 lần dân số của Canada. Nếu hai nước giao đấu, và Canada chọn một chiến lược hoàn toàn khác biệt, lịch sử cho rằng bạn nên đặt cược vào Canada.
Chúng ta thường cho rằng kẻ yếu hầu như không bao giờ có thể chiến thắng: đó là lý do tại sao câu chuyện về David và Goliath đã gây được tiếng vang mạnh mẽ như vậy trong nhiều năm qua. Nhưng theo Arreguín-Toft, kẻ yếu hoàn toàn có thể giành chiến thắng. Vậy tại sao chúng ta lại bị sốc khi David đánh bại Goliath? Tại sao chúng ta lại mặc nhiên cho rằng người nhỏ bé hơn, nghèo khó hơn hoặc có tay nghề kém hơn thì sẽ gặp bất lợi hơn?
Ví dụ, một trong những kẻ yếu nhưng lại giành chiến thắng trong danh sách của Arreguín-Toft là T. E. Lawrence (ông được biết đến nhiều hơn với cái tên Lawrence của Ả-rập), chỉ huy quân đội Ả-rập trong cuộc nổi dậy chống lại quân Thổ Nhĩ Kỳ đóng chiếm Ả-rập khi Chiến tranh thế giới lần thứ I gần kết thúc. Quân đội nước Anh đã giúp đỡ quân Ả-rập trong cuộc nổi dậy này với mục đích phá hỏng tuyến đường sắt dài do Thổ Nhĩ Kỳ xây dựng chạy từ Damascus tiến sâu vào sa mạc Hejaz.
Đó là một nhiệm vụ khó khăn. Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu lực lượng quân đội được trang bị vô cùng hiện đại. Ngược lại, Lawrence dẫn đầu một nhóm người Bedouin. Họ không phải là đội quân tinh nhuệ mà là dân du mục. Sir Reginald Wingate, một trong những tướng chỉ huy của quân Anh, gọi họ là “đám dân đen chưa từng biết bóp cò súng là gì.” Nhưng họ giỏi chịu đựng và rất cơ động. Người lính Bedouin điển hình mang trên mình duy nhất một khẩu súng trường, 100 viên đạn, 20 kg bột mì, điều đó có nghĩa là họ có thể hành quân được 110 dặm mỗi ngày trên sa mạc, ngay cả trong mùa hè. Họ mang không quá một nửa panh nước uống, bởi họ rất giỏi tìm nguồn nước ở sa mạc. “Lợi thế của chúng tôi là tốc độ và thời gian, thay vì khả năng chiến đấu,” Lawrence đã viết. “Nguồn lực sẵn có lớn nhất của chúng tôi là các bộ lạc, những người không được huấn luyện để chuyên tham gia chiến đấu, những người chỉ sở hữu sự cơ động, sự bền bỉ, sự nhanh nhẹn, hoạt bát, lòng can đảm và am hiểu về địa hình khu vực.” Tướng Maurice de Saxe nổi tiếng trong thế kỷ XVIII cho rằng, nghệ thuật chiến đấu nằm ở đôi chân thay vì đôi tay, và quân đội của Lawrence sở hữu những đôi chân như thế. Vào mùa xuân năm 1917, “đám dân đen” của Lawrence đã phá hủy 60 đường ray và cắt đứt một đường điện báo tại Buair vào ngày 24/3, phá hoại một đoàn tàu và 25 đường ray tại Abu al-Naam vào ngày 25/3, phá hủy 15 đường ray và cắt một đường điện báo tại Istabl Antar vào ngày 27/3, đột kích và diệt gọn một đồn trú của quân Thổ Nhĩ Kỳ và làm trật một đường ray xe lửa vào ngày 29/3, trở lại Buair và phá hoại tuyến đường sắt qua đây một lần nữa vào ngày 31/3, phá hủy một đường ray ở Hedia vào ngày 3/4, làm hỏng một đường xe lửa thuộc khu vực Wadi Daiji vào ngày 4 và 5/4, và tấn công nơi đây lần hai vào ngày 6/4.
Đỉnh điểm là cuộc tấn công của Lawrence vào thành phố cảng Aqaba. Quân Thổ Nhĩ Kỳ kỳ vọng một cuộc tấn công từ các tàu của Anh tuần tra trên vùng Vịnh Aqaba từ phía tây. Tuy nhiên, Lawrence đã phát lệnh tấn công từ phía đông, tiến vào thành phố từ khu vực sa mạc không được phòng bị, và để làm được điều đó, ông đã dẫn đầu cuộc hành quân táo bạo, kéo dài 600 dặm – từ Hejaz vòng lên phía bắc tiến vào sa mạc Syria, và sau đó trở xuống phía Aqaba. Khi đó là mùa hè, và đạo quân phải băng qua những khu vực khắc nghiệt nhất ở Trung Đông, vì vậy Lawrence đã điều một đạo quân khác thực hiện một cuộc hành quân phụ tới vùng ngoại ô Damascus để đánh lừa quân Thổ Nhĩ Kỳ. “Năm nay, thung lũng đầy rắn chuông, rắn hổ mang và rắn đen,” Lawrence viết trong cuốn Seven Pillars of Wisdom (tạm dịch Bảy trụ cột của trí tuệ) về một giai đoạn trong cuộc hành quân:
Chúng tôi không thể dễ dàng lấy nước khi trời tối, bởi rắn bơi đầy trong vũng hoặc cuộn thành búi ở mép bờ. Hai lần, lũ rắn chuông đã kéo đến khi thấy chúng tôi vừa uống cà phê vừa tranh luận. Ba lính đã bị cắn chết, bốn người hồi phục sau nỗi sợ hãi và đau đớn kinh hoàng, vết cắn sưng tấy lên do bị nhiễm độc. Người bị rắn cắn được điều trị bằng phương pháp Howeitat: buộc vết cắn với hỗn hợp da rắn nghiền và đọc Kinh Koran đến khi chết.
Cuối cùng họ cũng đến được Aqaba, đạo quân gồm vài trăm người của Lawrence đã giết và bắt giữ được 200 lính Thổ Nhĩ Kỳ trong khi chỉ để mất vài người. Quân Thổ Nhĩ Kỳ không ngờ được rằng đối thủ của mình có thể điên rồ đến mức băng qua sa mạc để tấn công họ.
Sir Reginald Wingate gọi quân lính của Lawrence là “đám dân đen chưa từng được đào tạo”. Trong mắt ông, quân Thổ Nhĩ Kỳ có lợi thế áp đảo. Nhưng rõ ràng, bạn đã thấy điều kỳ lạ xảy ra. Việc sở hữu nhiều binh sĩ và vũ khí cũng như nguồn lực như quân Thổ Nhĩ Kỳ rõ ràng là một lợi thế. Nhưng điều đó cũng khiến bạn mất tính cơ động và rơi vào thế phòng thủ. Trong khi đó, sự cơ động, sức bền, sự nhanh nhẹn và hoạt bát, lòng can đảm và am hiểu về địa hình khu vực mà “đám dân đen” của Lawrence sở hữu đã cho phép họ làm những điều tưởng chừng như không thể, cụ thể là, tấn công Aqaba từ phía đông, một chiến lược táo bạo mà quân Thổ Nhĩ Kỳ không bao giờ ngờ đến. Có những lợi thế phải đi kèm với rất nhiều nguồn lực, nhưng cũng có những lợi thế không cần đến các nguồn lực – và lý do kẻ yếu thường xuyên giành chiến thắng là bởi đối với họ có hay không có các nguồn lực cũng là một lợi thế.
Đây là một bài toán khó đối với chúng ta vì một số lý do. Theo tôi, chúng ta tự đưa ra một định nghĩa rất cứng nhắc và hạn chế về lợi thế. Chúng ta nghĩ thứ này hữu ích nhưng không phải vậy và nghĩ thứ kia vô ích nhưng thực tế chúng lại khiến chúng ta mạnh hơn và khôn ngoan hơn. Phần thứ nhất của cuốn sách này sẽ tập trung khám phá những hậu quả do sai lầm đó gây nên. Khi thấy những gã khổng lồ, tại sao chúng ta lại mặc nhiên cho rằng hắn sẽ là kẻ chiến thắng? Và để trở thành những người không chấp nhận sự sắp đặt “mặc nhiên” như David, như Lawrence, như Vivek Ranadivé và đội bóng rổ của anh, ta cần những gì?
Đội bóng rổ của Ranadivé đại diện cho Redwood City tham gia giải đấu bóng rổ nhà nghề toàn Mỹ dành cho học sinh lớp 7 và 8. Các cô gái luyện tập tại Paye’s Place, một phòng tập thể dục ở gần San Carlos. Bởi Ranadivé chưa từng chơi bóng rổ trước đây, nên anh đã thuê một vài chuyên gia để giúp mình. Đầu tiên là Roger Craig, một cựu vận động viên chuyên nghiệp làm việc cho công ty phần mềm của Ranadivé. Sau khi Craig ký kết xong hợp đồng lao động, anh đã tuyển dụng thêm con gái mình, Rometra, một người từng chơi bóng rổ ở trường đại học. Rometra là người có thể đảm nhiệm tốt việc “vô hiệu hóa” cầu thủ chơi hay nhất trong đội đối thủ. Bọn trẻ trong đội rất quý Rometra. “Chị ấy như chị cả của chúng tôi vậy,” Anjali Ranadivé nói. “Thật tuyệt vời khi chị ấy ở đây.”
Chiến lược của Redwood City được xây dựng xung quanh hai thời hạn mà mọi đội bóng rổ phải đáp ứng để nâng tầm đội bóng. Đầu tiên là thời gian dành cho các cú chuyền bóng trong sân. Khi một đội ghi điểm, một cầu thủ của đội còn lại sẽ đưa bóng ra ngoài sân và có 5 giây để chuyền nó cho một đồng đội trên sân. Nếu thời hạn đó bị bỏ lỡ, bóng sẽ thuộc về đội còn lại. Thường thì đó không phải là vấn đề, bởi các đội thường không nán lại để cản các đường chuyền bóng trong sân. Thay vào đó, họ chạy ngay về phần sân của mình. Nhưng Redwood City đã không làm vậy. Mỗi cô gái trong đội đều phải kèm chặt một đối thủ của mình. Khi đội chơi tấn công, hậu vệ của đội sẽ kèm chặt tiền vệ của đối phương mà cô được giao nhiệm vụ ngăn đối thủ bắt được bóng. Trái lại, các cô gái của Redwood City có chiến lược tích cực hơn nhưng cũng rủi ro hơn. Họ đứng phía trước cầu thủ của đối phương để ngăn họ bắt được bóng trong những đường chuyền trong sân ngay từ đầu. Và họ không có người kèm cầu thủ ném bóng. Tại sao vậy? Ranadivé sử dụng một cầu thủ đảm nhận vị trí hậu vệ thứ hai để kèm cầu thủ chơi hay nhất của đội đối thủ.
Ranadivé nói. “Trong bóng đá, một tiền vệ có thể chạy theo bóng. Họ có thể chạy dọc sân nhưng rất khó để có thể kết thúc được một đường chuyền.” Đối với bóng rổ, việc đó khó khăn hơn nhiều. Sân nhỏ. Thời hạn 5 giây. Quả bóng nặng và lớn hơn. Thường thì, các đội Redwood City tham đấu thường không thể thực hiện các đường chuyền trong sân trong thời hạn 5 giây. Hoặc cầu thủ chuyền bóng nào đó, hoảng sợ với suy nghĩ rằng, 5 giây đã hết, sẽ vội vàng ném bóng đi. Hoặc đường chuyền bóng của họ sẽ bị chặn bởi một cầu thủ của Redwood City.
Thời hạn thứ hai trong bóng rổ buộc một đội phải đưa bóng sang cuối sân của đối thủ trong vòng 10 giây, và nếu các đối thủ Redwood City đáp ứng được thời hạn đầu tiên và có thể thực hiện các đường chuyền trong sân kịp thời, các cô gái sẽ chuyển hướng sự chú ý sang thời hạn thứ hai. Họ sẽ kèm chặt tuyển thủ đón các đường chuyền trong sân và đặt “bẫy” cô ta. Anjali đảm nhận nhiện vụ này. Cô sẽ chạy nước rút và cùng một đồng đội khác cản cầu thủ dẫn bóng, vươn tay cao để cản bóng và có thể cướp bóng. Cầu thủ trong đội đối phương có thể sẽ vội vàng ném bóng – hoặc giữ chặt bóng và trì hoãn đến khi trọng tài thổi còi kết thúc tình huống giằng co.
”Thời gian đầu, không ai trong chúng tôi biết chơi phòng thủ hay bất cứ điều gì liên quan”, Anjali cho biết. “Vì vậy, cha tôi nói rằng trong suốt trận đấu, ‘việc của các con là kèm chặt ai đó và không để chúng bắt được bóng trong những đường chuyền trong sân.’ Chúng tôi sẽ tấn công và cướp bóng, liên tục như vậy. Việc đó khiến mọi người lo lắng. Có rất nhiều đội giỏi hơn chúng tôi, họ đã được thi đấu cọ sát nhiều lần, và chúng tôi buộc phải đánh bại họ.”
Redwood City đã dẫn trước 4-0, 6-0, 8-0, 12-0. Có lần là 25-0. Bởi họ thường đón được bóng ngay dưới rổ của đối phương, nên không cần phải nỗ lực ném bóng xa, với tỷ lệ thành công thấp nhưng lại đòi hỏi kỹ năng và sự điêu luyện. Họ lên rổ chuẩn xác. Trong một trong số ít các trận đấu mà Redwood City để thua vào năm đó, và chỉ thua 3 điểm. Chơi với đội hình chỉ gồm 4 cầu thủ, họ cũng ép sân đối thủ.
“Lối chơi phòng thủ có thể giúp chúng tôi giấu được các điểm yếu,” Rometra Craig nói. “Chúng tôi có thể giấu đi thực tế là chúng tôi không có những cầu thủ ném bóng giỏi, không có đội hình cao nhất. Bởi miễn là chúng tôi chơi phòng thủ tốt, chúng tôi sẽ cướp được bóng và lên rổ dễ dàng. Tôi rất thẳn thắn với bọn trẻ. Tôi nói với chúng, ‘Chúng ta không phải là đội chơi tốt nhất hiện nay.’ Nhưng chúng hiểu nhiệm vụ của mình.” Một bé gái 12 tuổi đáp lại lời của Rometra. “Họ chơi rất tuyệt vời mà”, nó nói.
Lawrence đã tấn công vào điểm yếu nhất của quân Thổ Nhĩ Kỳ – những tiền đồn hoang vu và xa xôi nhất thuộc các tuyến đường sắt thay vì các địa điểm mạnh của chúng. Redwood City đã tấn công vào các đường chuyền trong sân, điểm yếu dễ tấn công nhất của các đội mạnh. David đã từ chối tiến gần đến khu vực của Goliath, vị trí bất lợi đối với anh. Anh đứng ở khoảng cách đủ xa, lấy cả thung lũng làm địa thế của mình. Các cô gái của Redwood City cũng sử dụng chiến thuật tương tự. Họ bảo vệ cả 28m trên sân bóng rổ. Lối chơi tấn công toàn sân liên quan đến sức bền của đôi chân thay vì đôi tay. Dùng nỗ lực để thay khả năng. Đó là thứ bóng rổ dành cho những người như quân lính Bedouin của Lawrence, những người “không quen với chiến tranh chính thống, trong tay họ chỉ có sự cơ động, sự bền bỉ, sự nhanh nhạy, hoạt bát và lòng can đảm...”
“Đó là một chiến lược gây ra sự kiệt sức,” Roger Craig nói. Ông và Ranadivé đã ở trong phòng họp tại công ty phần mềm của Ranadivé, hồi tưởng về mùa giải mơ ước của họ. Ranadivé đứng trước một tấm bảng trắng, phác thảo ra những điểm phức tạp của lối chơi tấn công của Redwood City. Craig đang ngồi tại bàn.
“Đội của chúng ta phải có thể lực hơn các đội khác,” Ranadivé nói.
”Đúng là họ phải chạy nhiều!” Craig nói, gật đầu.
”Chúng ta luyện tập theo chiến thuật trong bóng đá,” Ranadivé nói. “Tôi bắt chúng chạy liên tục. Tôi không thể dạy chúng các kỹ năng chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn, và vì vậy tất cả đều phải có thể lực và hiểu biết cơ bản về luật chơi. Đó là lý do thái độ đóng vai trò rất quan trọng đối với chiến thuật này, bởi chúng sẽ thấm mệt đấy.”
Toàn bộ triết lý của Redwood City được dựa trên sự sẵn sàng nỗ lực hết mình.
“Có lần, một số thành viên mới gia nhập đội bóng,” Ranadivé kể, “do đó, trong buổi tập đầu tiên, tôi nhắc chúng: ‘Các em hãy xem đây, chúng ta sẽ phải làm thế này,’ và tôi hướng dẫn chúng. Tôi nói, ‘Mọi điều đều liên quan đến thái độ.’”
3.
Tháng Giêng năm 1971, Đại học Fordham Rams đã đấu với Đại học Massachusetts Redmen. Trận đấu diễn ra ở Amherst, tại đấu trường huyền thoại nổi tiếng được biết đến với cái tên Cage, nơi Redmen chưa từng để thua trận nào kể từ tháng 12 năm 1969. Kỷ lục của họ là 11-1. Ngôi sao của Redmen không ai khác ngoài Julius Erving – Tiến sĩ. J – một trong những vận động viên chơi bóng rổ vĩ đại nhất. Đội UMass chơi rất tốt. Thế nhưng Fordham lại là đội gồm những đứa trẻ bướng bỉnh đến từ Bronx và Brooklyn. Cầu thủ trung phong của họ bị rách đầu gối ngay trong tuần đầu luyện tập và phải ở ngoài sân, điều đó có nghĩa là cầu thủ cao nhất trong đội chỉ cao 1m98. Tiền vệ chính – các tiền vệ hầu như đều cao bằng các cầu thủ trung phong – là Charlie Yelverton, người chỉ cao 1m88. Nhưng ngay từ tiếng còi khai cuộc, đội Rams đã chơi tấn công trên toàn sân và không để đối phương “lấn sân”. “Chúng tôi dẫn trước 13-6, và phần còn lại của trận đấu thực sự rất gay cấn,” Digger Phelps, huấn luyện viên của Fordham vào thời điểm đó, nhớ lại. “Chúng là những đứa trẻ gan góc. Chúng tôi đấu trên toàn sân. Chúng tôi biết rằng sớm hay muộn chúng tôi cũng sẽ khiến đối thủ bầm dập.” Phelps đưa một cô nhóc người Ireland, hoặc Ý “không hề biết mệt mỏi” từ Bronx vào sân để cùng một cầu thủ khác kèm Erving, và lần lượt 2 đứa trẻ đều phạm lỗi và phải ra sân. Không ai chơi tốt được như Erving. Điều đó không quan trọng. Fordham đã thắng 87-79.
Trong giới bóng rổ, có vô số những câu chuyện như thế về các trận đấu huyền thoại nơi các David đã chọn cách chơi tấn công toàn sân để đánh bại các Goliath. Thế nhưng, lối chơi này lại không bao giờ được sử dụng rộng rãi. Digger Phelps đã làm gì trong mùa giải sau khi vô cùng thất vọng về UMass? Ông không bao giờ sử dụng lối chơi toàn sân một lần nào nữa. Và huấn luyện viên của UMass, Jack Leaman, người bị hạ ngay tại chính phòng tập thể dục của mình bởi một nhóm trẻ đường phố – đã học được gì từ thất bại đó và sử dụng lối chơi tấn công trong lần tới khi ông sở hữu một đội yếu? Ông không làm vậy. Rất nhiều người trong giới bóng rổ không thực sự tin tưởng lối chơi tấn công bởi nó không hoàn hảo: nó có thể bị đánh bại bởi một đội được huấn luyện bài bản với cách xử lý bóng chuyên nghiệp và những cầu thủ chuyền bóng có kỹ năng. Thậm chí Ranadivé cũng thừa nhận điều đó. Tất cả những gì mà đối thủ cần làm để đánh bại Redwood City là chơi phản công. Các cô gái không chơi đủ giỏi để “tự xử chính chiêu trò của mình”. Nếu các cô gái của Ranadivé hay những đứa trẻ cứng đầu của Fordham chơi theo cách thông thường, chúng có thể sẽ bị thua 30 điểm. Tấn công là cơ hội tốt nhất giúp kẻ yếu đánh bại được những kẻ mạnh. Theo logic, thì mọi đội được coi là yếu thế nên chơi theo cách đó. Thế thì, tại sao họ lại không làm vậy?
Arreguín-Toft cũng phát hiện ra khuôn mẫu khó hiểu tương tự. Khi kẻ yếu thế sử dụng chiến thuật như David, họ thường giành chiến thắng. Nhưng nhìn chung, những kẻ yếu thế lại không làm vậy. Trong 202 cuộc đối đầu không cân sức thuộc cơ sở dữ liệu của Arreguín-Toft, những kẻ yếu chọn đấu trực diện với kẻ mạnh thì trong 152 trận, họ để thua đến 119 lần. Năm 1809, quân Peru chọn đấu trực diện với quân Tây Ban Nha và đã thất bại; năm 1816, Gruzia đối đấu trực tiếp với Nga và cũng bị thua; năm 1817, Pindaris cũng bị thua Anh sau khi sử dụng lối đánh thông thường; trong cuộc nổi loạn của người Kandya vào năm 1817, Sri Lanka cũng thua quân Anh; năm 1823, người Miến Điện đã chọn chiến lược thông thường để chiến đấu chống lại người Anh và bị thua. Danh sách những thất bại kiểu này kéo dài vô tận.
Điều đó sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu bạn không nghĩ đến cuộc hành quân đường trường xuyên sa mạc tiến đến Aquaba của đội quân Lawrence. Binh lính có thể dễ dàng mặc quần áo sáng màu và hành quân trong tiếng khua chiêng múa trống thay vì bí mật hành quân băng qua hơn 1014km đường xuyên qua sa mạc đầy rắn độc trên lưng lạc đà. Các cầu thủ cũng sẽ dễ dàng rút lui, hồi sức sau mỗi lần ghi điểm thay vì chạy liên tục, kèm người và cản bóng trên khắp sân. Chiến lược dành cho những kẻ yếu thế thật khó khăn.
Người duy nhất có vẻ thông hiểu những bài học của trận đấu nổi tiếng giữa Fordham và Đại học Massachusetts là một hậu vệ khá gầy trong đội sinh viên năm nhất của UMass có tên là Rick Pitino. Cậu không vào sân ngày hôm đó. Cậu quan sát rất kỹ. Ngay cả bây giờ, hơn bốn thập kỷ sau đó, Rick vẫn có thể đọc tên gần hết các cầu thủ trong đội Fordham. “Họ chơi với lối tấn công bất ngờ mà tôi chưa từng thấy trước đây,” Pitino chia sẻ. “5 chàng trai cao từ 1m88 đến 1m98. Thật không ngờ họ có thể ‘bao cả sân’. Tôi đã nghiên cứu điều đó. Họ không thể nào đánh bại chúng tôi. Không ai có thể đánh bại chúng tôi tại Cage.”
”Pitino đã trở thành huấn luyện viên trưởng tại Đại học Boston vào năm 1978 năm 25 tuổi, và anh đã dùng lối chơi tấn công để đưa trường mình vào giải đấu NCAA lần đầu tiên trong 24 năm. Với cương vị huấn luyện, tại Providence College, Pitino đã huấn luyện một đội bóng để thua 11-20 vào năm trước đó. Các cầu thủ đều thấp và gần như không có tài năng – một bản sao của Rams Fordham. Họ chơi tấn công và dừng bước ở một trận đấu còn khá xa với giải vô địch quốc gia. Nhiều lần trong sự nghiệp, Pitino đã đạt được thành tích phi thường mà chỉ có trong tay chút ít tài năng so với các đối thủ cạnh tranh của mình.
“Có rất nhiều huấn luyện viên đến để học hỏi về lối chơi tấn công mỗi năm,” Pitino nói. Anh hiện là huấn luyện viên trưởng đội bóng rổ Đại học Louisville, và Louisville đã trở thành “thánh địa Mecca” đối với mọi David muốn học cách đánh bại các Goliath. “Họ gửi e-mail cho tôi. Họ nói với tôi rằng họ không thể làm điều đó. Họ không biết các cầu thủ của họ có thể trụ lâu được không.” Pitino lắc đầu. “Mỗi ngày, chúng tôi luyện tập 2 giờ. Các cầu thủ di chuyển gần như liên tục trong buổi luyện tập.” Chúng tôi dành rất ít thời gian nói chuyện. Khi chúng tôi sửa sai – khi Pitino và các huấn luyện viên dừng chơi để hướng dẫn – “đó hầu hết là các lỗi 7 giây, vì thế hầu như chúng tôi không bao giờ được nghỉ ngơi. Chúng tôi phải luôn hoạt động.” 7 giây! Các huấn luyện viên đến Louisville ngồi trên khán đài và thấy bi quan với khả năng hoạt động liên tục đó. Để chơi theo luật của David, bạn phải bi quan. Bạn phải nghĩ đến trường hợp xấu nhất. Ranadivé là như vậy. Khi nhìn các thành viên trong đội của anh, bạn sẽ nghĩ rằng việc không có khả năng chuyền, dẫn bóng và ném bóng là bất lợi lớn nhất của họ. Nhưng thực tế, đó lại là điểm giúp khả thi hóa chiến lược để chiến thắng của họ.
Trước khi Redwood City tham gia các trận và giành chiến thắng, bao giờ các huấn luyện viên của đội đối thủ cũng vô cùng giận dữ. Họ cho rằng Redwood City chơi không đẹp – việc sử dụng chiến thuật tấn công toàn sân để đấu với những học sinh chỉ mới 12 tuổi, những cầu thủ nhí chỉ mới bắt đầu nắm bắt được các nguyên lý cơ bản của trận đấu là hành động không đúng đắn. Phe đối thủ cho rằng, bóng rổ thanh thiếu niên chỉ nhằm mục đích giúp các em học hỏi kỹ năng. Họ nghĩ đội của Ranadivé đã không đáp ứng được mục đích của việc chơi bóng rổ. Tất nhiên, bạn cũng dễ dàng cho rằng khi chơi tấn công, một nữ sinh 12 tuổi sẽ học được nhiều bài học có giá trị hơn – rằng nỗ lực có thể bù cho khả năng và những thỏa thuận ngầm được đưa ra để thử thách các thành viên trong đội. Nhưng các huấn luyện viên của đội đối thủ khi bị Redwood City dẫn trước với số điểm chênh lệch lớn lại không hứng thú với triết lý đó.
Roger Craig nói rằng ông có lúc giật mình trước những gì ông được tận mục sở thị. “Các huấn luyện viên khác sẽ hét vào mặt những bé gái chỉ đáng tuổi con mình, mắng chúng, thậm chí sỉ nhục chúng. Họ sẽ hét lên với các trọng tài rằng, ‘Phạm lỗi! Phạm lỗi rồi!’ Nhưng chúng tôi không phạm lỗi. Chúng tôi chỉ chơi phòng thủ tích cực mà thôi.”
“Có lần, chúng tôi đấu với đội đến từ Đông San Jose,” Ranadivé nói. “Họ rất có kinh nghiệm. Bọn trẻ như sinh ra để trở thành cầu thủ bóng rổ vậy. Chúng tôi đã ‘nghiền nát’ họ. Chúng tôi dẫn gần 20-0. Chúng tôi thậm chí không để họ thực hiện được đường chuyền nào, và huấn luyện viên đối thủ cáu tiết đến mức vớ lấy một chiếc ghế ở gần và ném nó. Ông ta bắt đầu la lối bọn trẻ, và tất nhiên, ông ta càng hét, chúng càng căng thẳng.” Ranadivé lắc đầu. “Cuối cùng, vị trọng tài đã phải cưỡng chế ông ta ra khỏi tòa nhà. Tôi sợ. Tôi nghĩ ông ta không chịu đựng được việc bị thua bởi theo ông ta, những cô gái của đội chúng tôi chơi kém hơn, nhưng chúng tôi lại hạ được họ.”
Cách sử dụng kỹ năng và khả năng hiện thực hóa chúng tốt nhất có thể là những phẩm chất để phân biệt một cầu thủ bóng rổ lý tưởng. Khi trận đấu tiến triển theo hướng nỗ lực thay vì khả năng, không ai có thể ngờ được rằng: sự hòa trộn đầy bất ngờ giữa những pha cướp bóng, những cú ném chuẩn xác, các cầu thủ đối phương hoảng loạn rồi vội vàng ném bóng ra ngoài biên. Bạn phải là nhân tố ngoại lai, chưa từng biết đến bóng rổ hoặc một đứa trẻ ngồi ở băng ghế dự bị, để đủ cam đảm chơi theo cách đó.
Chúng ta dành rất nhiều thời gian nghĩ về những cách mà uy tín, nguồn lực và việc thuộc các tổ chức ưu tú khiến chúng ta có lợi thế hơn. Chúng ta không dành thời gian nghĩ về cách mà những loại lợi thế về vật chất hạn chế các quyền chọn của mình. Vivek Ranadivé đã đứng ở đường biên khi cha mẹ và các huấn luyện viên của các đội đối thủ dè bỉu mình. Mọi người đều tỏ vẻ bất mãn. Ranadivé thì không. Đó thực sự là sự ngẫu nhiên. Ý tôi là, cha tôi chưa từng chơi bóng rổ trước đây. Tại sao anh lại quan tâm đến những gì giới bóng rổ nghĩ về mình? Ranadivé huấn luyện một đội những học sinh nữ không có năng khiếu chơi môn thể thao này. Anh là kẻ yếu thế, kẻ lạc loài nhưng chính điều đó đã cho anh sự tự do để thử nghiệm những điều không ai dám mơ tưởng.
4.
Tại giải quốc gia, các cô gái của Redwood City giành chiến thắng ở hai trận đầu. Tại vòng ba, họ phải đấu với đối thủ đến từ Quận Cam. Redwood City làm khách, ngoài ra trọng tài cũng do đối thủ lựa chọn. Trận đấu diễn ra lúc 8 giờ sáng. Đội Redwood City phải rời khách sạn từ lúc 6 giờ để tránh tắc đường. Các trọng tài đã không tin vào chiến thuật “một, hai, ba, thái độ”, họ không nghĩ chơi theo lối chặn các đường chuyền trong sân là bóng rổ đích thực. Trọng tài bắt đầu bắt phạm lỗi liên tục.
“Chúng phạm lỗi chạm bóng,” Craig nói. Thật tệ! Đó quả là một ký ức đau lòng.
”Các cô gái của tôi không hiểu,” Ranadivé nói. “Trọng tài bắt lỗi chúng tôi gấp 4 lần so với đối thủ.”
“Mọi người la ó,” Craig nói. “Thật tồi tệ.”
“Tỷ lệ lỗi 2-1 là điều dễ hiểu nhưng 4-1 thì thế nào?” Ranadivé lắc đầu.
“Một cầu thủ phạm lỗi bị đuổi khỏi sân.”
“Chúng tôi đã không ngờ đến. Chúng tôi vẫn còn cơ hội để giành chiến thắng. Vậy mà...”
Ranadivé ra hiệu dừng chiến thuật tấn công. Anh phải làm vậy. Các cầu thủ của Redwood City đã rút về phần sân của mình và thụ động chờ đối thủ dắt bóng xuống. Các cô gái của Redwood City không chạy. Họ dừng lại và cân nhắc giữa mỗi đường đi bóng. Họ chơi bóng rổ theo cách “vốn có”, và cuối cùng họ bị thua – nhưng là sau khi chứng minh được Goliath không khổng lồ như gã vẫn tưởng.
