(CẢNH.—Một căn phòng rộng mang phong cách cổ kính trong nhà ĐẠI TÀM HÒRSTER. Phía cuối phòng là cửa hai cánh đang mở thông ra tiền sảnh. Tường bên trái có ba cửa sổ. Giữa bức tường đối diện được dựng một bục cao. Trên bục có một chiếc bàn nhỏ bày hai ngọn nến, một bình nước cùng cốc, và một chiếc chuông. Căn phòng được thắp sáng bởi những ngọn đèn đặt giữa các cửa sổ. Ở góc trái phía trước có một chiếc bàn đặt nến và một chiếc ghế. Phía bên phải là một cánh cửa và vài chiếc ghế kê gần đó. Căn phòng gần như chật kín đông đảo người dân đủ mọi tầng lớp, trong đó có một vài phụ nữ và học sinh. Mọi người vẫn đang ùn ùn kéo vào từ phía sau, và chẳng mấy chốc căn phòng đã kín chỗ.)

Công dân thứ nhất (gặp một người quen). Ơ kìa, Lamstad! Anh cũng có mặt ở đây cơ à?

Công dân thứ hai. Tôi đi họp công cộng suốt, chẳng sót buổi nào.

Công dân thứ ba. Chắc là mang cả còi đi để thổi rồi chứ gì!

Công dân thứ hai. Đương nhiên rồi. Anh không mang à?

Công dân thứ ba. Có chứ! Lão Evensen bảo lão ấy còn mang cả tù và bằng sừng cơ mà.

Công dân thứ hai. Lão Evensen được đấy! (Đám đông cười rộ lên.)

Công dân thứ tư (tiến lại gần họ). Này, nói cho tôi biết tối nay có chuyện gì thế?

Công dân thứ hai. Bác sĩ Stockmann chuẩn bị đọc diễn văn công kích ngài Thị trưởng.

Công dân thứ tư. Nhưng Thị trưởng là anh trai bác sĩ cơ mà.

Công dân thứ nhất. Xưa nay bác sĩ Stockmann có phải tay sợ sệt ai đâu.

Công dân thứ ba. Nhưng bác sĩ đuối lý rồi; báo “Sứ giả Nhân dân” đăng rõ thế cơ mà.

Công dân thứ hai. Ừ, chắc lần này bác sĩ đuối lý thật, vì chẳng có nổi Hội Chủ nhà lẫn Câu lạc bộ Công dân nào cho mượn phòng để tổ chức họp.

Công dân thứ nhất. Hắn ta còn chẳng mượn được cả phòng họp ở khu nhà tắm khoáng.

Công dân thứ hai. Không, tôi cũng đoán thế.

Một người ở góc khác trong đám đông. Này — rốt cuộc chúng ta phải ủng hộ phe nào đây?

Một người khác đứng cạnh. Cứ nhìn Aslaksen mà làm theo.

Billing (lách qua đám đông, kẹp cặp tài liệu dưới nách). Xin lỗi các vị — phiền nhường đường cho tôi qua một chút nhé? Tôi làm phóng viên cho tờ “Sứ giả Nhân dân”. Cảm ơn nhiều! (Anh ta ngồi xuống chiếc bàn bên trái.)

Một công nhân. Ai thế nhỉ?

Công nhân thứ hai. Không nhận ra à? Billing chuyên viết bài cho báo của Aslaksen đấy.

(ĐẠI TÁ HORSTER đưa BÀ STOCKMANN và PETRA bước qua cánh cửa bên phải. EJLIF và MORTEN đi theo sau họ.)

Horster. Tôi nghĩ các vị có thể ngồi ở đây; lỡ có bề gì náo nhiệt quá, mọi người cứ việc chuồn ra ngoài cho dễ.

Bà Stockmann. Anh có nghĩ sẽ xảy ra xô xát không?

Horster. Với cái đám đông thế này thì khó nói trước lắm. Nhưng cứ ngồi xuống đi, đừng lo lắng gì cả.

Bà Stockmann (ngồi xuống). Thật quá chu đáo khi anh đã nhã ý cho chồng tôi mượn căn phòng này.

Horster. Ồ, dẫu sao nếu không ai chịu cho mượn...

Petra (ngồi xuống cạnh mẹ). Và đó cũng là một hành động rất gan dạ đấy, Đại tá Horster.

Horster. Ôi dào, có gì to tát lắm đâu.

(HOVSTAD và ASLAKSEN lách qua đám đông.)

Aslaksen (tiến lại phía HORSTER). Bác sĩ vẫn chưa đến à?

Horster. Bác sĩ đang đợi ở phòng bên cạnh. (Đám đông gần cửa ra vào phía sau có tiếng xôn xao.)

Hovstad. Kìa — ngài Thị trưởng đến rồi!

Billing. Ừ, có mọc sừng thì lão ấy cũng vẫn cứ đến đấy thôi!

(PETER STOCKMANN từ từ lách qua đám đông, cúi đầu lịch sự, rồi đứng vào vị trí sát bức tường bên trái. Ngay sau đó, BÁC SĨ STOCKMANN bước vào từ cửa bên phải. Ông mặc áo khoác dài màu đen, thắt cà vạt trắng. Tiếng vỗ tay thưa thớt, yếu ớt vang lên rồi nhanh chóng chìm xuống. Căn phòng chìm vào tĩnh lặng.)

Bác sĩ Stockmann (nói nhỏ). Em thấy thế nào, Katherine?

Bà Stockmann. Vẫn ổn, cảm ơn anh. (Hạ giọng.) Nhớ đừng có nổi nóng đấy, Thomas.

Bác sĩ Stockmann. Ôi, anh biết cách kiềm chế mà.

(Nhìn đồng hồ, bước lên bục và cúi chào.) Đã quá mười lăm phút rồi — vậy tôi xin phép bắt đầu. (Lấy bản thảo từ trong túi ra.)

Aslaksen. Tôi nghĩ trước tiên chúng ta nên bầu ra một chủ tọa đoàn đã.

Bác sĩ Stockmann. Không, hoàn toàn không cần thiết.

Một số người trong đám đông. Đúng đấy — đúng thế!

Peter Stockmann. Tôi dĩ nhiên cũng cho rằng chúng ta cần phải có một chủ tọa.

Bác sĩ Stockmann. Nhưng tôi triệu tập cuộc họp này là để đọc bài diễn thuyết cơ mà, Peter.

Peter Stockmann. Bài diễn thuyết của bác sĩ Stockmann rất có thể sẽ dẫn đến những cuộc tranh cãi gay gắt.

Tiếng người trong đám đông. Bầu chủ tọa đi! Bầu chủ tọa đi!

Hovstad. Xem ra nguyện vọng chung của hội nghị là nên bầu một vị chủ tọa.

Bác sĩ Stockmann (kìm nén sự bực dọc). Thôi được — cứ để hội nghị quyết định đi.

Aslaksen. Ngài Thị trưởng có nhã ý đảm nhận trọng trách này không?

Ba người đàn ông (vỗ tay). Hoan hô! Hoan hô!

Peter Stockmann. Vì nhiều lý do mà các vị sẽ dễ dàng thông cảm, tôi xin phép được từ chối. Nhưng may mắn thay, trong chúng ta có một người mà tôi nghĩ sẽ được tất cả các vị tín nhiệm. Đó chính là Chủ tịch Hội Chủ nhà, ngài Aslaksen.

Nhiều giọng nói. Đúng đấy — Aslaksen! Hoan hô Aslaksen!

(BÁC SĨ STOCKMANN cầm bản thảo, đi qua đi lại trên bục.)

Aslaksen. Vì các đồng bào đã tín nhiệm trao cho tôi trọng trách này, tôi không thể chối từ.

(Tiếng vỗ tay vang dội. ASLAKSEN bước lên bục.)

Billing (vừa viết vừa lẩm bẩm). "Ngài Aslaksen đã được bầu với sự nhiệt tình tột bậc."

Aslaksen. Và giờ đây, khi đang ở cương vị này, tôi xin phép được phát biểu vài lời ngắn gọn. Tôi vốn là một con người điềm đạm và yêu chuộng hòa bình, luôn tin vào sự ôn hòa thận trọng, và — và — vào sự thận trọng ôn hòa. Tất cả bạn bè của tôi đều có thể làm chứng cho điều đó.

Nhiều giọng nói. Đúng thế! Quá chuẩn, Aslaksen!

Aslaksen. Qua trường đời và kinh nghiệm thực tế, tôi đã học được rằng sự ôn hòa chính là đức tính quý giá nhất mà một người công dân có thể sở hữu —

Peter Stockmann. Nghe hay lắm! Nghe hay lắm!

Aslaksen. — Và hơn thế nữa, chính sự thận trọng và ôn hòa mới là những yếu tố giúp một con người có thể cống hiến nhiều nhất cho cộng đồng. Do đó, tôi xin mạn phép góp ý với vị đồng bào đáng kính của chúng ta — người đã triệu tập cuộc họp này — rằng ngài ấy nên cố gắng giữ mình nằm thật chặt trong khuôn khổ của sự ôn hòa.

Một người đứng cạnh cửa. Ba tiếng hoan hô cho Hội Ôn hòa nào!

Một giọng nói. Xấu hổ quá!

Nhiều giọng nói. Suỵt! — Suỵt!

Aslaksen. Đề nghị các vị không ngắt lời! Có ai muốn phát biểu ý kiến gì nữa không?

Peter Stockmann. Thưa ngài Chủ tọa.

Aslaksen. Xin mời ngài Thị trưởng phát biểu.

Peter Stockmann. Xét đến mối quan hệ cận huyết mà ai nấy đều rõ giữa tôi và vị Y sĩ đương nhiệm của khu nhà tắm khoáng, lẽ ra tôi không nên lên tiếng trong buổi tối hôm nay. Nhưng cương vị chính thức của tôi đối với khu nhà tắm cùng nỗi bận tâm sâu sắc đến lợi ích sống còn của thị trấn buộc tôi phải đưa ra một kiến nghị. Tôi dám chắc rằng ở đây không có một công dân nào lại cho rằng việc tung ra những thông tin sai lệch và phóng đại về tình hình vệ sinh của khu nhà tắm cũng như toàn thị trấn là một điều đáng hoan nghênh cả.

Nhiều giọng nói. Không, không! Chắc chắn là không! Chúng tôi phản đối điều đó!

Peter Stockmann. Vì vậy, tôi xin đề xuất rằng hội nghị không nên cho phép vị Y sĩ đọc hay đưa ra bất kỳ bình luận nào về bài diễn văn mà ông ta đã chuẩn bị.

Bác sĩ Stockmann (thiếu kiên nhẫn). Không cho phép ư —! Chuyện quái quỷ gì thế này —!

Bà Stockmann (ho khan). Hèm! — Hèm!

Bác sĩ Stockmann (trấn tĩnh lại). Thôi được, cứ nói tiếp đi!

Peter Stockmann. Trong bài viết gửi cho tờ “Sứ giả Nhân dân”, tôi đã trình bày những sự thật cốt lõi trước công chúng theo một cách thức sao cho mọi công dân công tâm đều có thể dễ dàng tự đưa ra nhận định của riêng mình. Qua đó, các vị có thể thấy rằng kết quả chính từ các đề xuất của vị Y sĩ — ngoài việc cấu thành một lời khiển trách nhắm vào các bậc tai to mặt lớn của thị trấn — sẽ chỉ mang lại gánh nặng tài chính không cần thiết cho những người đóng thuế, ít nhất là hàng ngàn bảng Anh.

(Có tiếng la ó phản đối và một vài tiếng huýt sáo vang lên trong khán phòng.)

Aslaksen (gõ chuông). Đề nghị giữ trật tự, thưa các vị! Tôi xin ủng hộ kiến nghị của ngài Thị trưởng. Tôi hoàn toàn đồng tình với ngài ấy rằng có uẩn khúc đằng sau phong trào do bác sĩ phát động này. Hắn ta thì lớn tiếng nói về khu nhà tắm; nhưng mục tiêu nhắm tới lại là một cuộc cách mạng — hắn muốn hất cẳng ban quản lý thị trấn để trao quyền vào những bàn tay mới. Không ai nghi ngờ thiện chí của bác sĩ — không ai có thể phủ nhận điều đó, bản thân tôi cũng là một người tin tưởng vào quyền tự trị của nhân dân, với điều kiện nó không đè nặng lên vai người nộp thuế. Nhưng tình huống ở đây lại hoàn toàn ngược lại; và đó là lý do tại sao tôi thà chịu chết — xin mạn phép dùng từ tha lỗi — chứ nhất quyết không hùa theo bác sĩ trong chuyện này. Đôi khi người ta phải trả giá quá đắt cho một thứ gì đó; đó là quan điểm của tôi.

(Tiếng vỗ tay vang dội từ mọi phía.)

Hovstad. Bản thân tôi cũng thấy mình cần phải lên tiếng làm rõ lập trường. Thoạt đầu, phong trào của bác sĩ Stockmann dường như giành được một mức độ đồng cảm nhất định, thế nên tôi đã ủng hộ nó một cách khách quan nhất có thể. Nhưng chẳng mấy chốc chúng tôi có lý do để nghi ngờ rằng mình đã để bản thân bị dắt mũi bởi những lời miêu tả sai lệch về tình hình thực tế —

Bác sĩ Stockmann. Miêu tả sai lệch —!

Hovstad. Ồ, cứ gọi là một sự phản ánh chưa hoàn toàn đáng tin cậy đi. Tuyên bố của ngài Thị trưởng đã minh chứng cho điều đó. Tôi hy vọng không ai ở đây còn hoài nghi về lập trường tự do chủ nghĩa của tôi; thái độ của tờ “Sứ giả Nhân dân” đối với các vấn đề chính trị trọng đại vốn đã rõ mười mươi với tất cả mọi người. Nhưng lời khuyên từ những bậc từng trải và thấu đáo đã thuyết phục tôi rằng, trong những vấn đề thuần túy mang tính địa phương, một tờ báo cần phải tiến hành một cách thận trọng chừng mực.

Aslaksen. Tôi hoàn toàn nhất trí với vị diễn giả vừa rồi.

Hovstad. Và trong vấn đề trước mắt chúng ta đây, hiện là một thực tế không thể chối cãi rằng bác sĩ Stockmann đang bị dư luận quay lưng. Vậy thưa các vị, nhiệm vụ đầu tiên và hiển nhiên nhất của một chủ bút là gì? Chẳng phải là làm việc hài hòa với độc giả của mình sao? Chẳng phải anh ta đã nhận được một thứ ủy thác ngầm để không ngừng nghỉ và kiên trì cống hiến cho phúc lợi của những người mà quan điểm của họ được anh ta đại diện đó sao? Hay là tôi đã lầm tưởng trong chuyện này?

Tiếng từ đám đông. Không, không! Anh nói hoàn toàn đúng!

Hovstad. Tôi đã phải trải qua một cuộc dằn vặt dữ dội để cắt đứt quan hệ với một người mà thời gian qua tôi vẫn thường xuyên lui tới làm khách — một người cho đến tận ngày hôm nay vẫn có thể tự hào vì giành được thiện cảm trọn vẹn từ các đồng bào của mình — một người có nhược điểm duy nhất, hoặc ít ra là trầm trọng nhất, là luôn để con tim lấn át lý trí.

Một vài tiếng rời rạc. Đúng thế thật! Hoan hô Stockmann!

Hovstad. Nhưng bổn phận của tôi đối với cộng đồng buộc tôi phải dứt khoát rạch ròi với ông ấy. Và còn một lý do nữa thôi thúc tôi phản đối ông ấy, cũng như ngăn chặn ông ấy chừng nào hay chừng ấy trên con đường nguy hiểm mà ông ấy đã chọn; đó chính là sự quan tâm dành cho gia đình ông ấy —

Bác sĩ Stockmann. Xin vui lòng quay lại chuyện cấp nước và cống rãnh đi!

Hovstad. — Xin nhắc lại là sự quan tâm dành cho người vợ và những đứa con của ông ấy — những kẻ mà ông ấy vẫn chưa lo nổi chỗ dựa nào.

Morten. Có phải chúng cháu không hả mẹ?

Bà Stockmann. Suỵt!

Aslaksen. Bây giờ tôi xin đưa kiến nghị của ngài Thị trưởng ra biểu quyết.

Bác sĩ Stockmann. Chẳng cần thiết đâu! Tối nay tôi chẳng có ý định bàn về đống rác rưởi dưới khu nhà tắm ấy nữa. Không; tôi có những chuyện hoàn toàn khác để nói với các vị cơ.

Peter Stockmann (nói nhỏ). Lại trò gì nữa đây?

Một kẻ say rượu (gần cửa ra vào). Tôi là người đóng thuế! Và vì thế, tôi cũng có quyền được lên tiếng! Quan điểm toàn diện — vững chắc — không thể tưởng tượng nổi của tôi là —

Nhiều giọng nói. Trật tự đi, cái bọn ở dưới tận cùng phía sau kia!

Những người khác. Lão ta say mèm rồi! Lôi cổ nó ra ngoài đi! (Họ tống cổ hắn ra ngoài.)

Bác sĩ Stockmann. Tôi có được phép phát biểu không?

Aslaksen (gõ chuông). Xin mời bác sĩ Stockmann phát biểu trước hội nghị.

Bác sĩ Stockmann. Chỉ vài ngày trước thôi, tôi rất muốn xem có ai dám bén mảng tước đoạt quyền lên tiếng của tôi như cách người ta vừa làm tối nay không! Lúc ấy tôi sẽ bảo vệ những quyền thiêng liêng của một con người bằng tất cả sự hung mãnh của một con sư tử! Nhưng giờ thì sao cũng được; tôi còn những điều quan trọng hơn thế nhiều muốn nói với các vị cơ. (Đám đông xích lại gần ông hơn, nổi bật trong số đó là MORTEN KIIL.)

Bác sĩ Stockmann (nói tiếp). Mấy ngày qua tôi đã suy ngẫm và trăn trở rất nhiều — trăn trở về vô vàn điều rắc rối đến mức cuối cùng cái đầu tôi như muốn nổ tung —

Peter Stockmann (hắng giọng). Hèm!

Bác sĩ Stockmann. — Nhưng cuối cùng tôi đã hệ thống lại được mọi thứ trong đầu, và rồi tôi nhìn thấu suốt toàn bộ tình hình. Đó chính là lý do tại sao tôi đứng đây vào đêm nay. Tôi có một lời khải thị vô cùng lớn lao muốn gửi đến các vị, hỡi các đồng bào của tôi! Tôi sẽ hé lộ cho các vị một phát hiện có tầm vóc vĩ đại hơn rất nhiều so với cái chuyện cỏn con là nguồn nước của chúng ta bị nhiễm độc hay khu nhà tắm chữa bệnh đang tọa lạc trên một thứ đất đai ô uế.

Nhiều giọng nói (la hét). Đừng có lôi chuyện nhà tắm ra nữa! Bọn tao không thèm nghe! Dẹp ngay mấy thứ đó đi!

Bác sĩ Stockmann. Tôi đã nói với các vị rồi, điều tôi muốn bàn tới chính là phát hiện vĩ đại mà tôi vừa tìm ra gần đây — phát hiện rằng toàn bộ các mạch nguồn đời sống đạo đức của chúng ta đều đã bị đầu độc, và toàn bộ cấu trúc xã hội dân sự của chúng ta đang được xây dựng trên nền đất ô uế của những lời dối trá.

Giọng của những công dân hoang mang. Nó đang nói cái quái gì thế kia?

Peter Stockmann. Thật là một sự vu khống trơ trẽn —!

Aslaksen (tay đặt trên chuông). Tôi yêu cầu người phát biểu tiết chế lại ngôn từ.

Bác sĩ Stockmann. Tôi vẫn luôn yêu thị trấn quê hương mình bằng thứ tình cảm máu thịt chỉ có thể dành cho nơi chôn rau cắt rốn thời niên thiếu. Ngày rời khỏi đây tôi hãy còn trẻ; thế mà sự tha hương, nỗi nhớ nhung cùng những ký ức lại như khoác thêm một lớp hào quang rực rỡ lên cả thị trấn lẫn những con người nơi đây. (Ít tiếng vỗ tay và hoan hô.) Và tôi đã ở đó, ròng rã bao nhiêu năm trời ở một cái xó xỉnh kinh hoàng tít tận phương bắc xa xôi. Khi tiếp xúc với một số cư dân sống rải rác giữa những hòn đá núi, tôi đã thường nghĩ rằng giá như người ta cử đến đó một bác sĩ thú y thay vì một kẻ như tôi thì chắc sẽ có ích hơn cho những sinh linh đói kém nghèo khổ ấy biết mấy. (Đám đông xầm xì bàn tán cây đắng.)

Billing (đặt bút xuống). Có quỷ mới tin nổi tôi vừa được nghe cái gì —!

Hovstad. Thật là một sự sỉ nhục đối với một cộng đồng dân cư đáng kính!

Bác sĩ Stockmann. Từ từ đã nào! Tôi không nghĩ có ai lại dám buộc tội tôi đã quên mất thị trấn quê hương khi ở trên đó cả. Tôi khi ấy tựa như một con vịt biển đang ấp trứng trên tổ của mình, và thứ mà tôi ấp ủ chính là các bản vẽ thiết kế cho khu nhà tắm này. (Tiếng vỗ tay lẫn tiếng phản đối.) Và rồi khi số phận cuối cùng cũng ban ơn cho tôi niềm hạnh phúc lớn lao được trở về quê hương — tôi xin đảm bảo với các vị, tôi cứ nghĩ trên đời này mình chẳng còn gì để mà mong mỏi nữa. Hoặc đúng hơn là, tôi chỉ có một điều mong mỏi duy nhất — tha thiết, bền bỉ, cháy bỏng — đó là được cống hiến cho thị trấn quê hương và đem lại phúc lợi cho cộng đồng.

Peter Stockmann (ngước nhìn trần nhà). Anh chọn một cách thể hiện thật là kỳ lạ — hèm!

Bác sĩ Stockmann. Và thế là, với đôi mắt bị che mờ trước thực tế phũ phàng, tôi chìm đắm trong hạnh phúc. Nhưng vào sáng hôm qua — không, chính xác là vào chiều hôm qua — con mắt tâm trí của tôi đã mở trừng trừng, và điều đầu tiên tôi nhận ra chính là sự ngu ngốc đến mức khổng lồ của chính quyền —. (Huyên náo, tiếng la hét và cười cợt, BÀ STOCKMANN cứ ho khúc khích mãi không thôi.)

Peter Stockmann. Thưa ngài Chủ tọa!

Aslaksen (gõ chuông). Dựa trên quyền hạn của tôi —!

Bác sĩ Stockmann. Bắt bẻ từng câu từng chữ với tôi làm gì cho tiểu tiết hỡi ngài Aslaksen. Ý tôi chỉ đơn giản là tôi đã ngửi thấy cái mùi hôi hám không tài nào tưởng nổi mà các bậc lãnh đạo của chúng ta đã gây ra dưới khu nhà tắm ấy. Tôi căm thù tận xương tủy mấy kẻ lãnh đạo! — Thời gian qua tôi đã quá ngấy cái đám người ấy rồi. Bọn chúng chẳng khác nào lũ dê đực thả rông trên một đám rừng non mới trồng; đi đến đâu là phá hoại đến đấy. Bọn chúng cản trở đường đi của một con người tự do bất kể anh ta quay mặt về hướng nào, và điều tôi thích nhất lúc này là nhìn thấy chúng bị tiêu diệt sạch sẽ như bất kỳ loài sâu bọ nào khác —. (Huyên náo.)

Peter Stockmann. Thưa ngài Chủ tọa, lẽ nào chúng ta lại để lọt tai những ngôn từ như thế này sao?

Aslaksen (tay đặt trên chuông). Bác sĩ —!

Bác sĩ Stockmann. Tôi không tài nào hiểu nổi tại sao mãi đến tận bây giờ tôi mới có được một hình dung rành mạch về bản chất của đám quý tộc nửa mùa này, trong khi ngày nào tôi cũng phải chứng kiến ngay tại thị trấn này một mẫu vật điển hình vô cùng xuất sắc của bọn chúng — chính là anh trai tôi, Peter — một kẻ chậm chạp và bảo thủ cố chấp trong những thành kiến ngu muội —. (Tiếng cười cợt, huyên náo và la ó. BÀ STOCKMANN ngồi ho không ngớt. ASLAKSEN giật chuông liên hồi.)

Kẻ say rượu (lại lẻn được vào trong). Có phải nó đang nói về tôi không? Tên tôi là Petersen, chuẩn xác luôn — nhưng có quỷ tha ma bắt tôi nếu tôi —

Giọng điên tiết. Tống cổ cái thằng say xỉn ấy ra ngoài! Lôi nó ra. (Hắn lại bị ném ra ngoài.)

Peter Stockmann. Kẻ vừa rồi là ai thế nhỉ?

Công dân thứ nhất. Tôi không biết hắn là ai, thưa ngài Thị trưởng.

Công dân thứ hai. Hắn không phải người ở đây.

Công dân thứ ba. Tôi đoán hắn là một tên thợ đào ở bên mạn — (phần còn lại không nghe rõ).

Aslaksen. Rõ ràng là hắn đã nốc quá nhiều bia. Mời bác sĩ tiếp tục; nhưng xin hãy cố gắng giữ gìn ngôn từ cho ôn hòa.

Bác sĩ Stockmann. Thôi được, thưa các vị, tôi sẽ không nói gì thêm về các bậc lãnh đạo của chúng ta nữa. Và nếu có ai đó, qua những gì tôi vừa phát biểu, lại tưởng rằng mục đích của tôi tối nay là để công kích những kẻ đó thì họ đã nhầm — nhầm to rồi. Bởi vì tôi mang một niềm xác tín đầy an ủi rằng đám ký sinh trùng này — tất cả những di tích đáng kính của một trường phái tư tưởng đang chết dần chết mòn — đang tự đắp đường lót dạ một cách cực kỳ hoàn hảo cho sự diệt vong của chính chúng; chẳng cần đến sự trợ giúp của bất kỳ vị bác sĩ nào để giục chúng đi nhanh hơn xuống mồ đâu. Và cũng chẳng phải những kẻ kiểu đó mới là mối đe dọa cấp bách nhất đối với cộng đồng. Không phải bọn chúng là những kẻ đóng vai trò chủ mưu nhất trong việc đầu độc các mạch nguồn đạo đức và làm vấy bẩn mảnh đất chúng ta đang đứng. Không phải bọn chúng là những kẻ thù nguy hiểm nhất đối với chân lý và tự do trong chúng ta.

Tiếng gào thét từ mọi phía. Thế thì ai? Là ai chứ? Nêu tên ra! Nêu tên đi!

Bác sĩ Stockmann. Cứ tin tôi đi — tôi sẽ nêu tên chúng ra! Đó chính xác là phát hiện vĩ đại mà tôi đã tìm ra ngày hôm qua. (Nâng cao giọng.) Kẻ thù nguy hiểm nhất đối với chân lý và tự do trong chúng ta chính là phe đa số gọn gàng — phải, chính là phe đa số tự do gọn gàng khốn kiếp ấy — đúng vậy đấy! Giờ thì các người đã rõ rồi nhé! (Huyên náo dữ dội. Hầu hết đám đông đang la hét, dậm chân và huýt sáo. Vài người lớn tuổi hơn trong số đó trao đổi những cái nhìn lén lút và có vẻ như đang rất phấn khích. BÀ STOCKMANN đứng phắt dậy với vẻ mặt đầy lo lắng. EJLIF và MORTEN bước đến đe dọa mấy đứa học sinh đang giở trò phá phách. ASLAKSEN giật chuông khẩn khoản đòi trật tự. HOVSTAD và BILLING cùng lúc tranh nhau nói nhưng chẳng nghe rõ được gì. Cuối cùng sự yên tĩnh cũng được lập lại.)

Aslaksen. Với tư cách là Chủ tọa, tôi yêu cầu diễn giả rút lại những lời lẽ thiếu suy nghĩ vừa rồi.

Bác sĩ Stockmann. Không bao giờ, thưa ngài Aslaksen! Chính khối đa số trong cộng đồng của chúng ta mới là kẻ tước đoạt tự do của tôi và tìm cách ngăn cản tôi nói lên sự thật.

Hovstad. Phe đa số luôn luôn nắm chân lý về phía mình.

Billing. Cả lẽ phải nữa, thề có Chúa!

Bác sĩ Stockmann. Phe đa số chưa bao giờ nắm chân lý về phía mình cả. Chưa bao giờ, tôi xin nhắc lại! Đó là một trong những lời dối trá xã hội mà một con người độc lập, thông minh phải kiên quyết chiến đấu chống lại. Ai mới là thành phần chiếm đa số trong dân số của một quốc gia? Là những kẻ thông minh, hay đám ngu ngốc? Tôi không nghĩ các vị lại đi chối cãi thực tế rằng hiện nay, đám đông ngu ngốc đang chiếm một tỷ lệ áp đảo tuyệt đối trên toàn thế giới này cả. Nhưng lạy Chúa tôi! — các vị không bao giờ có thể ngụy biện rằng việc đám người ngu ngốc cai trị những kẻ thông minh là điều đúng đắn được! (Huyên náo và tiếng la ó.) Ồ, đúng vậy — các vị có thể la hét át giọng tôi, tôi biết chứ! Nhưng các vị không tài nào phản bác lại được tôi đâu. Phe đa số nắm sức mạnh trong tay — thật đáng buồn thay; nhưng họ không hề nắm chân lý. Tôi đứng về phía chân lý — tôi và một vài cá nhân đơn độc khác. Thiểu số luôn luôn đúng. (Huyên náo bùng lên.)

Hovstad. À há! — hóa ra bác sĩ Stockmann đã trở thành một nhà quý tộc kể từ ngày hôm kia rồi cơ à!

Bác sĩ Stockmann. Tôi đã nói từ trước rồi, tôi không có ý định phí hoài dù chỉ một lời với cái đám tiểu nhân còi cọc, ngực lép, thở hồng hộc mà chúng ta đang bỏ lại phía sau kia. Cuộc sống sôi động rần rật ngoài kia từ lâu đã chẳng thèm đếm xỉa gì đến bọn chúng nữa. Tôi đang muốn nói đến số ít, những con người lẻ tẻ trong chúng ta, những kẻ đã hấp thụ được những chân lý mới mẻ và đầy sinh khí. Những con người ấy đang đứng tựa như ở các tiền đồn, tiến xa đến mức khối đa số gọn gàng kia vẫn chưa tài nào bắt kịp; và chính tại đó, họ đang chiến đấu vì những chân lý hãy còn quá non trẻ trong thế giới ý thức để có thể quy tụ được một lượng đáng kể người ủng hộ về phe mình.

Hovstad. Thế ra bây giờ bác sĩ lại thành một kẻ nổi loạn rồi sao!

Bác sĩ Stockmann. Lạy Chúa tôi — dĩ nhiên là thế rồi, thưa ngài Hovstad! Tôi dự định sẽ phát động một cuộc cách mạng chống lại cái luận điệu dối trá rằng phe đa số độc quyền nắm giữ chân lý. Đâu là thứ chân lý mà phe đa số thường hay hậu thuẫn? Đó là những chân lý đã cũ rích đến mức chúng bắt đầu mục nát tơi tả rồi. Và một khi chân lý đã già nua đến thế, thì nó cũng đang trên đà biến thành một lời dối trá rồi đấy, thưa các vị. (Tiếng cười cợt và la ó chế giễu.) Vâng, tin hay không tùy các vị; nhưng chân lý hoàn toàn không sống thọ được như Methuselah — như một số kẻ vẫn tưởng tượng đâu. Một chân lý có cấu trúc bình thường, xin hãy nhớ cho, thường sống được khoảng mười bảy hoặc mười-tám, hay tối đa là hai mươi năm — hiếm khi nào lâu hơn. Nhưng những chân lý già cỗi đến mức ấy thì đã rách bươm xơ xác đến đáng sợ rồi, thế mà ngặt một nỗi phải đợi đến lúc đó khối đa số mới chịu công nhận và giới thiệu chúng ra với cộng đồng như một thứ dưỡng chất đạo đức lành mạnh. Chẳng có mấy giá trị dinh dưỡng trong thứ thực phẩm kiểu đó đâu, tôi xin đảm bảo với các vị thế; và với tư cách là một bác sĩ, tôi phải biết điều này chứ. Những cái gọi là "chân lý của phe đa số" ấy chẳng khác nào món thịt ướp muối từ năm ngoái — giống như món thịt giăm bông ôi thiu, hôi hám; và chúng chính là cội nguồn của căn bệnh ghẻ lở đạo đức đang hoành hành khắp các cộng đồng của chúng ta.

Aslaksen. Xem ra vị diễn giả đang lạc đề đi quá xa rồi đấy.

Peter Stockmann. Tôi hoàn toàn đồng tình với ngài Chủ tọa.

Bác sĩ Stockmann. Anh bị điên thật rồi hay sao hả Peter? Tôi vẫn đang bám sát chủ đề của mình một cách sát sao nhất có thể chứ bộ; bởi vì chủ đề của tôi chính xác là thế này đây, rằng chính quần chúng, chính khối đa số — cái khối đa số gọn gàng chết tiệt này — mới là kẻ đầu độc các mạch nguồn đời sống đạo đức và làm vấy bẩn mảnh đất chúng ta đang đứng.

Hovstad. Và tất cả những chuyện này chỉ vì khối đa số rộng lượng và đông đảo của nhân dân đã đủ khôn ngoan để chỉ bày tỏ sự kính trọng đối với những chân lý đã được xác thực và kiểm chứng rõ ràng mà thôi sao?

Bác sĩ Stockmann. Ồ, ngài Hovstad thân mến của tôi ơi, xin đừng có thốt ra những lời ngớ ngẩn về những chân lý đã được kiểm chứng rõ ràng ấy nữa! Những chân lý mà quần chúng đang ngợi ca lúc này chính là những chân lý mà các chiến sĩ ở tiền đồn từng tôn thờ từ thời của ông cha chúng ta. Còn những chiến sĩ tiền đồn như chúng tôi ngày nay thì chẳng thèm đếm xỉa gì đến chúng nữa; và tôi tin rằng chẳng có chân lý nào được kiểm chứng đích thực ngoài điều này, rằng không một cộng đồng nào có thể sống một cách lành mạnh nếu nó chỉ nuôi sống bản thân bằng những thứ chân lý vô tủy cũ kỹ đó.

Hovstad. Thế nhưng, thay vì cứ đứng đó dùng những lời chung chung mơ hồ, sẽ thú vị hơn biết bao nếu ngài cho chúng tôi biết những chân lý vô tủy cũ kỹ mà chúng ta đang dùng để nuôi sống bản thân ấy rốt cuộc là gì.

(Tiếng vỗ tay từ rất nhiều phía.)

Bác sĩ Stockmann. Ồ, tôi có thể tuôn ra cả một dây những thứ ghê tởm ấy; nhưng trước hết tôi xin phép chỉ giới hạn ở một chân lý đã được kiểm chứng rất kỹ, mà thực chất sâu xa bên trong nó là một lời dối trá bẩn thỉu, nhưng ngài Hovstad cùng tờ “Sứ giả Nhân dân” và toàn bộ đám hậu thuẫn của tờ báo ấy vẫn đang ngày đêm dùng nó để nuôi sống bản thân.

Hovstad. Và đó là —?

Bác sĩ Stockmann. Đó chính là học thuyết mà các anh đã thừa hưởng từ tổ tiên và đang hô hào bất cẩn khắp mọi nơi — học thuyết cho rằng công chúng, đám đông, quần chúng mới là phần cốt yếu của dân số — rằng họ cấu thành nên Nhân dân — rằng những con người bình dân, thành phần vô học và kém cỏi trong cộng đồng, lại có quyền phán xét và tán thành, chỉ đạo và cai trị ngang bằng với những cá nhân độc lập, có trí tuệ vượt trội trong đó.

Billing. Thôi quỷ tha ma bắt tôi đi nếu tôi lại —

Hovstad (cùng lúc, la to). Hỡi các đồng bào, xin hãy ghi nhớ kỹ điều đó!

Nhiều giọng nói (tức giận). Ô hò! — bọn ta không phải là Nhân dân đấy phỏng! Chỉ có tầng lớp ưu tú mới được quyền cai trị thôi đấy phỏng!

Một công nhân. Tống cổ cái thằng dám nói nhảm này xuống dưới đi!

Người khác. Lôi nó ra ngoài!

Người khác (gọi lớn). Thổi tù và đi, Evensen!

(Tiếng tù và thổi vang dội, lọt thỏm giữa những tiếng huýt sáo và tiếng hò la giận dữ.)

Bác sĩ Stockmann (khi tiếng ồn đã hơi lắng xuống). Hãy tỏ ra có lý trí chút đi! Các vị không thể chịu nổi việc được nghe tiếng nói của sự thật lấy một lần hay sao? Tôi hoàn toàn không kỳ vọng các vị sẽ đồng tình ngay lập tức với tôi; nhưng quả tình tôi đã mong chờ ngài Hovstad sẽ thừa nhận tôi nói đúng sau khi anh ta đã lấy lại được chút bình tĩnh. Anh ta vẫn tự nhận mình là một nhà tự do tư tưởng —

Giọng nói (xầm xì ngạc nhiên). Tự do tư tưởng, hắn vừa nói gì cơ? Hovstad là một kẻ tự do tư tưởng á?

Hovstad (la lớn). Chứng minh đi, bác sĩ Stockmann! Tôi từng nói câu đó trên mặt báo hồi nào chứ?

Bác sĩ Stockmann (suy nghĩ). Không, quỷ thật, anh nói đúng đấy! — anh chưa bao giờ có đủ gan để làm điều đó cả. Thôi được, tôi sẽ không đẩy anh vào thế kẹt đâu, ngài Hovstad. Cứ cho là tôi mới là kẻ tự do tư tưởng vậy. Tôi sẽ chứng minh cho các vị thấy, một cách khoa học, rằng tờ “Sứ giả Nhân dân” đang dắt mũi các vị theo một cách vô cùng đáng xấu hổ khi nó bảo rằng các vị — rằng dân thường, đám đông, quần chúng mới là cốt lõi đích thực của Nhân dân. Tôi xin nói cho các vị hay, đó chỉ là một lời dối trá trên mặt báo mà thôi! Quần chúng bình dân chẳng qua chỉ là nguyên liệu thô để nhào nặn nên một dân tộc. (Tiếng rên rỉ, cười cợt và huyên náo.) Nào, chẳng lẽ không phải thế sao? Chẳng lẽ không có một khoảng cách khổng lồ giữa một giống loài được thuần dưỡng kỹ lưỡng và một loài vô thừa nhận hay sao? Lấy ví dụ như một con gà mái thả vườn thông thường đi. Các vị thu được thứ thịt gì từ một mớ xương xẩu quắt queo của một con gà như thế? Chẳng đáng là bao, đúng không nào! Và nó đẻ ra loại trứng gì? Một con quạ khoang hay quạ đen bình thường cũng có thể đẻ ra quả trứng chất lượng xấp xỉ như thế. Nhưng hãy nhìn những giống gà Tây Ban Nha hoặc gà Nhật Bản được thuần dưỡng cẩn thận, hay một con chim trĩ hoặc gà tây hảo hạng đi — khi ấy các vị sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt. Hoặc lấy ví dụ về loài chó, loài vật mà chúng ta đang có mối quan hệ vô cùng gắn bó. Hãy nghĩ trước tiên về một con chó lai tạp nham nham nhở — ý tôi là mấy con chó hoang lông xù thô kệch, giống kém chất lượng chẳng làm gì ngoài việc chạy rông ngoài đường và phóng uế lên vách tường nhà người ta. Hãy so sánh một trong những con chó hoang đó với một con chó săn poodle mà tổ tiên qua nhiều thế hệ đã được nuôi dưỡng trong nhà quý tộc, nơi chúng được thưởng thức những món ăn ngon nhất và có cơ hội lắng nghe những âm thanh dịu ngọt cùng âm nhạc. Các vị có nghĩ rằng bộ não của con chó poodle được phát triển ở một mức độ hoàn toàn khác biệt so với con chó hoang kia không? Dĩ nhiên là có rồi. Chính là những chú cún con thuộc dòng chó poodle thuần dưỡng kiểu đó mới được các huấn luyện viên dạy cho những trò khéo léo đến khó tin — những thứ mà một con chó hoang bình thường dẫu có trồng cây chuối cũng không tài nào học nổi. (Huyên náo và tiếng cười chế giễu.)

Một công nhân (la lên). Bộ ông định ám chỉ tụi này là chó đấy phỏng?

Công dân khác. Bác sĩ đừng có mà ví chúng tôi với động vật!

Bác sĩ Stockmann. Nhưng lạy Chúa tôi, chúng ta chính là thế đấy, các bạn của tôi ạ! Đúng là chúng ta là những sinh vật tuyệt vời nhất mà bất cứ ai cũng có thể mơ ước; nhưng ngay cả trong số chúng ta, những cá thể ưu tú xuất chúng vẫn rất hiếm hoi. Có một khoảng cách khổng lồ giữa những con người-chó-poodle và những con người-chó-hoang. Và điều buồn cười ở chỗ là, ngài Hovstad hoàn toàn đồng tình với tôi chừng nào câu chuyện chỉ xoay quanh mấy con vật bốn chân —

Hovstad. Đúng vậy, điều đó thì đúng hoàn toàn đối với bọn chúng.

Bác sĩ Stockmann. Rất tốt. Nhưng ngay khi tôi mở rộng nguyên lý đó và áp dụng nó lên những sinh vật hai chân, ngài Hovstad liền khựng lại. Anh ta không còn dám suy nghĩ độc lập, hay theo đuổi các ý tưởng của mình cho đến tận cùng logic của chúng nữa; thế là anh ta đảo lộn toàn bộ lý thuyết ấy và lớn tiếng tuyên bố trên tờ “Sứ giả Nhân dân” rằng chính những con gà mái thả vườn và lũ chó hoang đầu đường xó chợ mới là những mẫu vật ưu tú nhất trong cái vườn thú này. Nhưng muôn đời nay vẫn thế, hễ một kẻ còn vương vấn những gốc gác thấp hèn và chưa vươn lên nổi tầm vóc trí tuệ xuất chúng thì lúc nào cũng vậy thôi.

Hovstad. Tôi chẳng màng tranh giành bất kỳ sự xuất chúng nào cả, tôi là con của những người nông dân nghèo khó quê mùa, và tôi tự hào vì gốc gác của mình bám rễ sâu xa giữa những người dân lao động bình dân mà ngài đang sỉ nhục.

Giọng nói. Hoan hô Hovstad! Hoan hô! Hoan hô!

Bác sĩ Stockmann. Tầng lớp bình dân mà tôi muốn nói tới không chỉ nằm ở những nấc thang xã hội thấp kém đâu; bọn chúng bò lổm ngổm và lúc nhúc khắp xung quanh chúng ta — ngay cả ở những vị trí xã hội cao nhất cơ. Các vị chỉ cần nhìn vào ngài Thị trưởng tài hoa và quý phái của các vị mà xem! Anh trai Peter của tôi cũng bình dân đê tiện chẳng kém bất kỳ kẻ nào đang đi giày dép trên đời này đâu — (tiếng cười và huýt sáo)

Peter Stockmann. Tôi phản đối những lời ám chỉ mang tính cá nhân kiểu này.

Bác sĩ Stockmann (bình thản). — Và lý do không phải vì anh ta giống tôi, là hậu duệ của một lão cướp biển khốn kiếp nào đó ở vùng Pomerania hay đâu quanh đó — bởi vì tổ tiên chúng ta chính là thế —

Peter Stockmann. Một truyền thuyết vô lý. Tôi kịch liệt phủ nhận!

Bác sĩ Stockmann. — Mà bởi vì anh ta suy nghĩ theo những gì cấp trên của anh ta suy nghĩ, và ôm giữ những quan điểm giống hệt bọn họ. Những kẻ làm thế, xét về mặt trí tuệ, chẳng qua cũng chỉ là hạng bình dân; và đó là lý do tại sao ngài anh trai vĩ đại của tôi thực ra lại ở một trời một vực so với sự xuất chúng — và hệ quả là cũng cách rất xa tinh thần tự do tư tưởng.

Peter Stockmann. Thưa ngài Chủ tọa —!

Hovstad. Thế hóa ra ở cái đất nước này chỉ có những kẻ quyền cao chức trọng mới mang tư tưởng tự do thôi sao? Lại thêm một bài học mới toanh nữa đây! (Tiếng cười.)

Bác sĩ Stockmann. Vâng, đó cũng là một phần trong phát hiện mới của tôi đấy. Và một phần khác nữa chính là sự phóng khoáng tâm hồn gần như đồng nhất với đạo đức. Đó là lý do tại sao tôi khẳng định rằng việc tờ “Sứ giả Nhân dân” ngày qua ngày ra rả tuyên truyền cái học thuyết sai trái rằng quần chúng, đám đông, khối đa số gọn gàng mới là những kẻ độc quyền sự phóng khoáng và đạo đức — còn thói hư tật xấu, sự suy đồi cùng mọi hình thức sa đọa trí tuệ là hệ quả của nền văn minh, hệt như thứ chất thải đang rỉ vào khu nhà tắm của chúng ta là hệ quả từ các xưởng thuộc da ở Molledal — là điều hoàn toàn không thể dung tha được! (Huyên náo và ngắt lời. BÁC SĨ STOCKMANN vẫn điềm nhiên, tiếp tục tuôn trào nhiệt huyết với một nụ cười trên môi.) Thế mà cái tờ “Sứ giả Nhân dân” ấy vẫn có thể ra oai rao giảng rằng quần chúng cần phải được nâng tầm lên các điều kiện sống cao hơn! Nhưng lạy Chúa tôi, nếu những bài giảng của tờ báo đó mà đáng tin, thì cái việc nâng tầng lớp quần chúng ấy lên hóa ra chẳng khác nào đẩy thẳng họ bước vào con đường trụy lạc hay sao! May mắn thay, cái lý thuyết cho rằng văn hóa làm con người ta hư hỏng chỉ là một lời dối trá cổ xưa mà tổ tiên tin theo và chúng ta đã vô tình thừa hưởng. Không, chính sự dốt nát, nghèo đói và những điều kiện sống tồi tàn mới là thứ đang làm việc cho ma quỷ! Trong một căn phòng không được thông gió và quét dọn mỗi ngày — vợ tôi là Katherine còn khẳng định rằng sàn nhà cũng phải được cọ rửa sạch sẽ nữa cơ, nhưng điều đó vẫn còn có thể tranh cãi — trong một căn phòng như thế, tôi xin nói cho các vị hay, con người ta sẽ đánh mất khả năng suy nghĩ hoặc hành động một cách đạo đức chỉ trong vòng hai hoặc ba năm. Thiếu oxy sẽ làm suy yếu lương tâm. Và chắc hẳn phải có sự thiếu hụt oxy trầm trọng ở rất nhiều ngôi nhà trong thị trấn này, tôi đoán thế, nếu nhìn vào thực tế là toàn bộ khối đa số gọn gàng kia lại có thể nhẫn tâm đến mức muốn xây dựng sự thịnh vượng của thị trấn trên một vũng bùn lầy lội của sự dối trá và lừa lọc.

Aslaksen. Chúng ta không thể cho phép một lời buộc tội nặng nề như thế ném vào một cộng đồng dân cư được.

Một công dân. Tôi đề nghị ngài Chủ tọa yêu cầu diễn giả ngồi xuống.

Giọng nói (tức giận). Đúng đấy! Quá chuẩn xác! Bắt hắn ngồi xuống đi!

Bác sĩ Stockmann (mất kiềm chế). Vậy thì tôi sẽ đi khắp các góc phố để gào thét sự thật! Tôi sẽ viết nó lên những tờ báo ở các thị trấn khác! Cả đất nước này sẽ phải biết chuyện gì đang xảy ra ở cái xó này!

Hovstad. Dường như ý định của bác sĩ Stockmann là muốn phá nát cái thị trấn này thì phải.

Bác sĩ Stockmann. Vâng, thị trấn quê hương thân yêu của tôi đến mức tôi thà phá hủy nó còn hơn phải nhìn thấy nó phát triển phồn thịnh dựa trên một lời dối trá.

Aslaksen. Chuyện này thực sự nghiêm trọng rồi đây. (Huyên náo và tiếng huýt sáo. BÀ STOCKMANN ho khan nhưng vô ích; chồng bà chẳng thèm đoái hoài gì đến bà nữa.)

Hovstad (gào lên át tiếng ồn). Phải là một kẻ thù của nhân dân thì mới muốn hủy diệt cả một cộng đồng chứ!

Bác sĩ Stockmann (với sự sục sôi dâng trào). Sự hủy diệt của một cộng đồng có xá gì, nếu nó phải sống bằng những lời dối trá? Nó cần phải bị san bằng thành bình địa. Tôi xin nhắc lại — Tất cả những kẻ sống bằng sự dối trá cần phải bị tiêu diệt sạch sẽ như loài sâu bọ! Các người sẽ chuốc lấy cái kết làm ô nhiễm cả đất nước; các người sẽ tạo ra một tình trạng mà toàn bộ đất nước sẽ xứng đáng bị hủy diệt theo. Và nếu sự tình đã đến bước đường ấy, tôi sẽ dõng dạc nói từ tận đáy lòng mình: Hãy để toàn bộ đất nước này lụi tàn, hãy để toàn bộ đám người đó bị tiêu diệt sạch trơn!

Giọng từ đám đông. Hắn ta đang ăn nói y hệt như một kẻ thù không đội trời chung của nhân dân!

Billing. Tiếng nói của nhân dân vừa cất lên kìa, thề có các đấng linh thiêng!

Toàn bộ đám đông (hét lớn). Đúng thế, đúng thế! Hắn là kẻ thù của nhân dân! Hắn căm ghét tổ quốc mình! Hắn căm thù chính đồng bào mình!

Aslaksen. Cả với tư cách là một công dân lẫn một cá nhân, tôi cảm thấy vô cùng chấn động trước những gì chúng ta vừa phải lắng nghe. Bác sĩ Stockmann đã tự phơi bày bản thân dưới một ánh sáng mà tôi chưa bao giờ dám tưởng tượng tới. Tôi vô cùng đau đớn buộc phải đồng tình với quan điểm mà tôi vừa nghe các đồng bào đáng kính của mình thốt lên; và tôi đề nghị chúng ta hãy bày tỏ quan điểm đó thành một nghị quyết. Tôi xin đưa ra nghị quyết như sau: "Hội nghị này tuyên bố coi ngài bác sĩ Thomas Stockmann, Y sĩ của khu nhà tắm, là kẻ thù của nhân dân." (Một cơn bão hoan hô và vỗ tay. Rất nhiều kẻ vây quanh BÁC SĨ và huýt sáo chế nhạo ông. BÀ STOCKMANN và PETRA đã đứng dậy khỏi ghế. MORTEN và EJLIF đang lao vào đánh nhau với mấy đứa học sinh vì tội huýt sáo; vài người lớn tuổi hơn phải xông vào can chúng ra.)

Bác sĩ Stockmann (nói với những kẻ đang huýt sáo chế nhạo mình). Ôi, cái lũ ngu ngốc này! Tôi nói cho các người biết rằng —

Aslaksen (gõ chuông). Chúng tôi không thể nghe bác sĩ nói nữa đâu. Một cuộc bỏ phiếu chính thức sắp được tiến hành; nhưng để tôn trọng cảm cá nhân, chúng ta sẽ bỏ phiếu kín bằng phiếu giấy chứ không bỏ phiếu bằng miệng. Anh có giấy trắng nào không, ngài Billing?

Billing. Tôi có cả giấy xanh lẫn giấy trắng ở đây này.

Aslaksen (tiến lại phía anh ta). Thế là ổn lắm; chúng ta sẽ tiến hành nhanh hơn theo cách đó. Cắt nó ra thành những dải nhỏ đi — vâng, đúng rồi đấy. (Nói với hội nghị.) Phiếu xanh nghĩa là không; phiếu trắng nghĩa là có. Tôi sẽ tự mình đi một vòng để thu phiếu. (PETER STOCKMANN rời khỏi phòng họp. ASLAKSEN cùng một, hai người nữa cầm mũ đựng những mẩu giấy đi vòng quanh phòng.)

Công dân thứ nhất (nói với HOVSTAD). Này, rốt cuộc có chuyện gì xảy ra với bác sĩ vậy? Chúng ta nên nghĩ thế nào về chuyện này đây?

Hovstad. Ồ, anh biết tính ngả nước ngả cái cứng đầu của lão ta rồi đấy.

Công dân thứ hai (nói với BILLING). Này Billing, anh hay lui tới nhà bọn họ — anh đã bao giờ để ý thấy gã đó nghiện ngập gì chưa?

Billing. Chịu chết chẳng biết phải nói thế nào nữa. Lần nào sang nhà cũng thấy có sẵn rượu mạnh trên bàn cả.

Công dân thứ ba. Tôi cứ thấy có khi đôi lúc lão ta đứt mạch máu não điên khùng lên mất rồi ấy chứ.

Công dân thứ nhất. Tự hỏi không biết gia đình nhà lão có ai bị điên hay không nhỉ?

Billing. Chắc là có đấy chứ chẳng đùa đâu.

Công dân thứ tư. Không, chẳng qua chỉ là thói ganh ghét hiểm độc thuần túy thôi; hắn muốn trả thù đời vì chuyện nọ chuyện kia ấy mà.

Billing. Vâng, quả tình là đợt gần đây hắn có đánh tiếng đòi tăng lương nhưng không được đáp ứng.

Các công dân (đồng thanh). A! — thế thì dễ bề hiểu được tại sao lại thế rồi!

Kẻ say rượu (lại lọt được vào giữa đám đông). Tôi muốn lấy một tờ phiếu xanh! Và tôi cũng muốn lấy cả phiếu trắng nữa cơ!

Giọng nói. Lại cái thằng say xỉn đó rồi! Tống cổ nó ra ngoài!

Morten Kiil (tiến lại gần BÁC SĨ STOCKMANN). Này Stockmann, ông có thấy mấy trò khỉ gió của ông dẫn đến kết cục gì chưa hả?

Bác sĩ Stockmann. Tôi đã làm tròn bổn phận của mình.

Morten Kiil. Thế cái câu ông vừa phun ra về mấy xưởng thuộc da ở Molledal là thế nào?

Bác sĩ Stockmann. Ông nghe rõ mười mươi còn gì. Tôi bảo đấy là cội nguồn của mọi thứ rác rưởi.

Morten Kiil. Cả xưởng thuộc da của tôi nữa á?

Bác sĩ Stockmann. Rất tiếc là xưởng thuộc da của ông lại là cái bẩn thỉu tồi tệ nhất.

Morten Kiil. Ông có dám đưa cái câu đó lên báo chí không?

Bác sĩ Stockmann. Tôi sẽ chẳng giấu giếm bất cứ điều gì.

Morten Kiil. Chuyện đó có thể khiến ông phải trả giá đắt đấy, Stockmann. (Bước ra ngoài.)

Một kẻ mập mạp (tiến lại gần ĐẠI TÁ HORSTER, hoàn toàn phớt lờ mấy người phụ nữ). Này Đại tá, hóa ra anh lại cho mấy kẻ thù của nhân dân mượn nhà để họp đấy phỏng?

Horster. Tôi nghĩ tôi có quyền làm bất cứ điều gì tôi muốn với tài sản của mình chứ, ngài Vik.

Kẻ mập mạp. Thế thì anh cũng chẳng thể phàn nàn gì khi tôi làm điều tương tự với tài sản của tôi đâu nhé.

Horster. Ý ông là gì, thưa ngài?

Kẻ mập mạp. Sáng mai anh sẽ nhận được tin từ tôi. (Quay lưng bỏ đi.)

Petra. Chẳng phải đó là chủ nhà thuê của anh sao, Đại tá Horster?

Horster. Đúng vậy, đó chính là ông chủ tàu Vik.

Aslaksen (cầm xấp phiếu bầu trên tay, bước lên bục và gõ chuông). Thưa các vị, xin cho phép tôi được công bố kết quả. Dựa trên số phiếu của tất cả những người có mặt ở đây ngoại trừ đúng một người —

Một thanh niên. Đó chính là thằng say xỉn đấy!

Aslaksen. Bằng số phiếu của tất cả mọi người nơi đây trừ một gã nát rượu, hội nghị công dân này tuyên bố bác sĩ Thomas Stockmann chính là kẻ thù của nhân dân. (Tiếng la hò và vỗ tay.) Ba tiếng hoan hô cho cộng đồng dân cư lâu đời và đáng kính của chúng ta nào! (Tiếng vỗ tay vang lên lần nữa.) Ba tiếng hoan hô cho ngài Thị trưởng tài năng và xông xáo — người đã vô cùng trung kiên dập tắt những rung động của tình cảm gia đình! (Tiếng hoan hô.) Hội nghị tuyên bố bế mạc. (Bước xuống bục.)

Billing. Ba tiếng hoan hô cho ngài Chủ tọa!

Toàn bộ đám đông. Ba tiếng hoan hô cho Aslaksen! Muôn năm!

Bác sĩ Stockmann. Áo khoác và mũ của tôi đâu, Petra? Thưa Đại tá, tàu của anh còn chỗ cho hành khách đi đến Thế giới Mới không?

Horster. Cho bác và gia đình, chúng tôi lúc nào cũng sẵn sàng chừa chỗ, thưa bác sĩ.

Bác sĩ Stockmann (khi PETRA mặc áo khoác giúp ông). Tốt lắm. Đi nào, Katherine! Đi thôi các con!

Bà Stockmann (nói nhỏ). Thomas thân yêu, chúng ta hãy đi lối cửa sau đi anh.

Bác sĩ Stockmann. Không có lối cửa sau nào cho tôi hết, Katherine. (Nâng cao giọng.) Các người sẽ còn phải nghe nhiều hơn về cái gã kẻ thù của nhân dân này, trước khi hắn kịp giũ sạch bụi dưới giày để rời khỏi các người! Tôi không phải kẻ rộng lượng dễ tha thứ như một Ai đó; tôi không mở miệng nói rằng: "Xin hãy tha thứ cho bọn họ, vì bọn họ không biết mình đang làm gì."

Aslaksen (la lên). Đó là một sự so sánh phạm thượng đấy, bác sĩ Stockmann!

Billing. Thề có Chúa đúng là thế! Thật kinh khủng khi phải nghe một kẻ đứng đắn thốt ra những lời đó.

Một giọng khàn đặc. Lại còn dám đe dọa chúng ta nữa cơ à!

Giọng khác (kích động). Đi đập nát cửa sổ nhà hắn đi! Dìm cổ hắn xuống vịnh phì-oóc đi!

Giọng khác. Thổi tù và lên, Evensen! Píp, píp!

(Tiếng tù và thổi, tiếng huýt sáo và tiếng la hét điên cuồng. BÁC SĨ STOCKMANN cùng gia đình đi ra ngoài qua đường sảnh, HORSTER chém tay dọn đường cho họ.)

Toàn bộ đám đông (gào thét đuổi theo sau lưng họ). Kẻ thù của nhân dân! Kẻ thù của nhân dân!

Billing (vừa thu dọn giấy tờ). Cho quỷ tha ma bắt nếu tối nay tao lại sang uống rượu toddy với nhà Stockmann nhé!

(Đám đông ùn ùn đổ về hướng lối thoát. Tiếng huyên náo vẫn tiếp tục vang lên bên ngoài; tiếng hét "Kẻ thù của nhân dân!" vọng lại từ phía ngoài xa.)