——Bàn về việc truyện ngắn không ngắn và những vấn đề khác. Chúng ta có truyền thống vinh quang về truyện ngắn. Tác phẩm của tiên sinh Lỗ Tấn là điển phạm của chúng ta. Chúng ta cũng có không ít tác giả truyện ngắn kiệt xuất, Sa Đinh, Trương Thiên Dực, Ngải Vu, cùng những cái tên khác có thể kể ra một danh sách dài. Chúng ta cũng không thiếu cơ hội học hỏi những kiệt tác truyện ngắn thế giới, tác phẩm của Maupassant và Chekhov từ lâu đã được giới thiệu rộng rãi. Thế nhưng nhìn vào tình hình gần đây, truyện ngắn đều viết rất dài, tác phẩm của các bạn trẻ, bài năm sáu nghìn chữ thì cực kỳ hiếm thấy, bài hơn vạn chữ đã được coi là ngắn rồi. Việc kéo dài truyện ngắn dường như đã trở thành một phong khí.
Lấy số lượng chữ nhiều hay ít làm tiêu chuẩn cho trường thiên và đoản thiên, giống như một cách nói thời xưa, lấy trên mười vạn chữ làm trường thiên, năm sáu vạn chữ làm trung thiên, khoảng một vạn chữ mới gọi là đoản thiên: đây tuy là cách giản tiện, nhưng hôm nay chúng ta cũng không nhất thiết phải tuân thủ nghiêm ngặt nó. Vấn đề đặt ra trước mắt chúng ta hôm nay là: ngoài việc số chữ nhiều hay ít ra, tiểu thuyết dài và ngắn rốt cuộc có sự khác biệt như thế nào về phương pháp viết? Nói một cách khác, nếu không phải vì tham nhiều mà vụ việc, một nhà văn chân thành muốn viết một truyện ngắn, thế nhưng sau khi đặt bút lại "không thể tự dừng", kết quả miễn cưỡng kết thúc, tính số chữ thì nằm giữa trung và đoản, bàn về thể chế thì vừa giống trường thiên co rút lại, lại vừa như đoản thiên bị kéo dài ra: nguyên nhân nằm ở đâu?
Thế là chúng ta lại nhớ đến một cách nói khác của thời xưa, đây là cách lập luận dựa trên sự khác biệt về phương pháp lấy tư liệu. Theo cách nói này, trường thiên là sự phát triển theo chiều dọc, đoản thiên là sự khảo sát theo chiều ngang; tiểu thuyết trường thiên viết về mặt cắt dọc của nhân sinh, còn đoản thiên viết về mặt cắt ngang của nhân sinh, ví như cắt ngang một thân cây, quan sát vòng năm, có thể biết được tuổi của cây, truyện ngắn tuy chỉ viết về một góc cắt ngang của nhân sinh, nhưng từ hiện tượng của đoạn cắt này vẫn có thể nhìn thấy sự tất yếu của tiền nhân hậu quả, lẽ cũng giống như vậy. Nếu chúng ta thừa nhận cách nói này, thì sự khác biệt về phương pháp viết giữa trường thiên và đoản thiên, tự nhiên có thể coi là đã có lời giải đáp.
Thế nhưng vấn đề vẫn có thể đi xa hơn nữa. Hãy tùy ý lấy vài tác phẩm cổ điển nước ngoài làm ví dụ, thử khảo sát xem. Cái gọi là "tổ tiên của văn học châu Âu" là "Iliad" và "Odyssey", bàn về độ dài thì chúng bằng nhau, bàn về pháp viết thì lại không giống nhau. "Odyssey" viết về những sự việc trong mười năm, nhưng thời gian câu chuyện trong "Iliad" đầu cuối chỉ trong vài ngày; đây chẳng phải một cái là mặt cắt dọc còn cái kia là mặt cắt ngang đó sao? Nếu chúng ta đem "Iliad" so sánh với truyện ngắn điển hình của cận đại, thì sẽ nhận được kết luận thế nào? Lại như "Ivanhoe" của Scott, một bộ cự tác hơn hai mươi vạn chữ, thế nhưng thời gian câu chuyện chiếm giữ cũng chỉ vài ngày, hơn nữa tập trung vào một sự việc, cái này so sánh với truyện ngắn điển hình cận đại thì sẽ nhận được kết luận thế nào? Nhưng chúng ta còn có thể nói rằng, "Iliad" là sử thi, ngày "Ivanhoe" hoàn thành, cái gọi là "truyện ngắn cận đại" còn chưa ra đời, sự phát triển của các bộ môn, các thể chế văn học đều có tính lịch sử của nó, "Iliad" nếu có thể coi là thủy tổ của truyện ngắn cận đại, vậy thì "Ivanhoe" hẳn cũng nên là một trong những vị liệt tổ chứ? Truyện ngắn cận đại được phát triển từ chúng mà ra. Chúng ta lại lấy thêm một ví dụ nữa. Đó chính là "Thời gian ơi, tiến lên!" của Katayev, đây cũng là cự tác hơn hai mươi vạn chữ, đây hoàn toàn là thứ của mặt cắt ngang, nó không chỉ thời gian câu chuyện chỉ có hai mươi bốn giờ, từ các loại bút pháp mà nhìn, cũng không phải cái lối nhịp nhàng, chặt chẽ của tiểu thuyết trường thiên. Đây là tác phẩm hiện đại, là tác phẩm ra đời sau khi đã có những tác phẩm điển phạm rạng rỡ của Chekhov, Maupassant... thế nhưng việc không thể coi "Thời gian ơi, tiến lên!" là truyện ngắn, thì tự nó cũng không cần bàn cãi nhiều.
Nói đến đây, dường như càng làm càng hồ đồ rồi. Sự phân chia dài ngắn đã không nằm ở số chữ nhiều hay ít, mà lại cũng không hoàn toàn ở cách viết là cắt dọc hay cắt ngang, vậy rốt cuộc nên lấy cái gì làm chuẩn đây?
Tôi nghĩ: số lượng chữ nhiều hay ít là một điều kiện, cắt dọc hay cắt ngang cũng là một điều kiện, nhưng không thể nói là chỉ gói gọn trong hai điều này, mà cũng còn nên có những điều kiện khác. Hãy thử vẫn lấy tác phẩm nước ngoài làm ví dụ để nghiên cứu. Chúng ta hãy xem một truyện ngắn không hề ngắn của Maupassant là "Viên Mỡ". Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Maupassant, nhưng lại không thể coi là tác phẩm điển phạm cho truyện ngắn của ông - bởi vì thật sự không ngắn. Thế nhưng chính vì không ngắn, ngược lại lại cho chúng ta một sự thuận tiện để khảo sát phương pháp viết của nó. "Viên Mỡ" viết về một mặt cắt ngang, câu chuyện tập trung vào một điểm - một manh mối, có sóng gió, có cao trào, nhân vật cũng không phải là ít, mười người trên chiếc xe ngựa đó đều được miêu tả không sót một ai. Chúng ta có thể nói, nếu tất cả tư liệu của truyện ngắn "Viên Mỡ" mà dùng để viết một trường thiên hơn mười vạn chữ, thì tình cảnh cũng sẽ không cảm thấy mỏng manh. Thế nhưng Maupassant đã viết chúng thành một truyện ngắn; tuy là một truyện ngắn dài khoảng hai vạn chữ, nhưng không thể tranh cãi được rằng đó là một truyện ngắn. Maupassant đã dùng thủ pháp gì để viết? Trước tiên, ông khiến những nhân vật ở các tầng lớp khác nhau cùng ngồi trên một chiếc xe ngựa "lánh nạn" (câu chuyện bắt đầu từ đây), tiếp theo, ông dùng một chuyện nhỏ trên thực tế có khả năng xảy ra một trăm phần trăm - xe ngựa đến trễ, người trên xe đều đói rét, mà chỉ mình người đàn bà mang biệt danh "Viên Mỡ" (một cô kỹ nữ) là mang theo thức ăn phong phú - để miêu tả "nhã lượng" và "hòa thiện" của những người "cao quý" khác cùng trên xe, cuối cùng, ông lại dùng một chuyện nhỏ khác trên thực tế có khả năng xảy ra một trăm phần trăm - sau khi xe đến trạm, sĩ quan quân đội Đức chiếm đóng muốn "đánh thuế" trên người "Viên Mỡ", "Viên Mỡ" kiên quyết không chịu, mà những người "cao quý" khác cùng trên xe lại dùng hết mọi phương pháp để "thuyết phục" cô - làm cho bản chất của những người "cao quý" kia hoàn toàn bị lộ tẩy. Câu chuyện đến đây đã đạt đến cao trào, nhưng vẫn còn phần kết: sau khi "Viên Mỡ" hy sinh vì lợi ích của những người cùng trên xe, lại không hề nhận được lời cảm ơn, trái lại còn rước lấy sự sỉ nhục "qua cầu rút ván" của những con người "cao quý" kia, mà điều này, Maupassant vẫn dùng chuyện ăn uống trên xe để thể hiện (lần này là "Viên Mỡ" quên mang thức ăn còn những người khác thì chuẩn bị rất đầy đủ), tạo một sự hô ứng, một sự đối chiếu với những gì đã viết ở phần mở đầu.
Đó chính là bút pháp của "Viên Mỡ". Câu chuyện rất đơn giản, nhưng viết thành khoảng hai vạn chữ chúng ta lại không hề cảm thấy nó bị kéo dài quá mức. Nhân vật khá đông đảo và phức tạp, nhưng chỉ viết thành khoảng hai vạn chữ chúng ta cũng không hề cảm thấy nó cẩu thả hay khô khan, mỗi nhân vật đều được miêu tả một cách sinh động thấu đáo. Từ tác phẩm này, tôi nghĩ chúng ta phần nào có thể lĩnh ngộ được một chút về cách viết truyện ngắn - cách viết nằm ngoài việc số lượng chữ nhiều hay ít cũng như cắt dọc hay cắt ngang.
Bởi vì việc truyện ngắn thích kéo dài, ngày nay dường như đã trở thành một phong khí, cho nên ở đây tôi mới chọn ra "Viên Mỡ" dài tới hơn hai vạn chữ để nghiên cứu. Ý của tôi là muốn giải thích rằng: nếu viết dài ra, đó tuyệt đối không phải là kéo dài, viết ngắn lại cũng tuyệt đối không phải là ép buộc làm ngắn, đây chưa phải là vấn đề biết cắt gọt hay không mà là tác giả lấy tư liệu từ góc độ nào, xử lý bằng thủ pháp gì. Truyện ngắn dường như tự có quy tắc của nó. Tất nhiên trên thế giới tuyệt đối không có quy tắc nào bất biến, cũng không có quy tắc nào vạn toàn "phóng chi tứ hải nhi giai chuẩn, đãi chi bách thế nhi bất hoặc" (áp dụng khắp bốn biển đều chuẩn xác, chờ đợi trăm đời mà không nghi hoặc), nhưng chúng ta vẫn phải thừa nhận là có quy tắc.
Còn đối với truyện ngắn dưới một vạn chữ, chúng ta chỉ cần nghiên cứu tác phẩm của tiên sinh Lỗ Tấn, là có thể lĩnh ngộ được cái tam muội trong đó.
Có người nói: Truyện ngắn hiện nay không thể ngắn, đôi khi là biểu thị việc tác giả tuy có tư liệu nhưng năng lực tiêu hóa chưa đủ, cho nên lôi thôi lếch thếch, cặn bã chưa loại bỏ. Nếu trong những ví dụ cá biệt, điều này cũng là sự thật, vậy thì, việc coi trọng điều kiện số lượng chữ nhiều hay ít hơn một chút, trước hết cầu cho ngắn được, có lẽ là bốc thuốc đúng bệnh. Còn như về miêu tả mà cầu cho tinh luyện, thì đó là việc phụ về kỹ thuật, là ABC của viết văn, ở đây tạm không bàn thêm nữa.
Ngày 21 tháng 1 năm 1945
