—— Bàn về nhu cầu tiểu thuyết trường thiên (dài) ngày càng nhiều và việc sáng tác chúng

Trò chuyện phiếm với bạn bè, ai cũng có ý kiến thế này: Đầu thời kỳ kháng chiến, “báo cáo” (ký sự) thịnh hành một thời, sự anh dũng liệt oanh của binh sĩ nơi tuyến đầu, lòng nghĩa hiệp của dân chúng vùng chiến địa, sự tàn bạo hung ác của kẻ thù, đó đều là những đối tượng miêu tả chính yếu nhất lúc bấy giờ; tuy nhiên chẳng bao lâu sau, những yêu cầu cao hơn đã xuất hiện, đó chính là vấn đề từng được thảo luận sôi nổi lúc bấy giờ: “Làm thế nào để tạo ra những tác phẩm vĩ đại?” Vì đã cảm thấy không thỏa mãn với những “báo cáo” ngắn ngủi biểu hiện một chút ít hiện thực kháng chiến vốn dường như đã quá nhiều (thực ra vẫn còn chê ít) lúc bấy giờ, thế nên đương nhiên, “tác phẩm vĩ đại” trong tâm trí mọi người lúc đó, về mặt nội dung, nhất định phải phản ánh được toàn diện hiện thực kháng chiến, vạch trần ra những vấn đề nghiêm trọng dần dần lộ rõ theo tiến trình kháng chiến, cũng như nhu cầu cấp bách và sự thức tỉnh chính trị của quần chúng nhân dân, còn về mặt hình thức thì đương nhiên không thể không là trường thiên. Hôm nay, vào năm thứ tám của cuộc kháng chiến, tiểu thuyết trường thiên đã có vài bộ, hơn nữa dường như viết trường thiên cũng đã trở thành một phong khí nhất thời, nhưng nhìn lại những yêu cầu của năm xưa, chúng ta lại nên đưa ra lời bình luận thế nào đây?

Các chủ hiệu sách sẽ nói với bạn rằng: Tiểu thuyết trường thiên dễ bán hơn. Tại sao lại dễ bán? Nhu cầu của độc giả đối với trường thiên mạnh hơn so với truyện ngắn. “Độc giả không có hứng thú với truyện ngắn, đặc biệt là không có hứng thú với những “báo cáo” từng thịnh hành một thời vào đầu kỳ kháng chiến.” Các nhà kinh doanh sách đã rút ra kết luận như thế từ việc kinh doanh của họ. Nhưng tại sao độc giả lại đặc biệt hứng thú với trường thiên? Trong sổ sách ghi chép của các nhà xuất bản không tìm thấy câu trả lời. Theo tôi nghĩ, đó là vì yêu cầu của độc giả đối với việc nhận thức hiện thực đời người đã tăng lên, những vấn đề mà độc giả tiếp xúc trong cuộc sống ngày càng nhiều và tạp nham hơn, tâm lý khao khát muốn thấu hiểu các mặt động thái của xã hội trong thời đại này của độc giả ngày càng mãnh liệt và cấp bách hơn, độc giả ngày càng cảm thấy rõ rệt từng ngày rằng mọi việc diễn ra xung quanh đều liên quan mật thiết đến tiền đồ cuộc sống của họ, — và cuối cùng, ngày nay độc giả càng khao khát muốn hiểu rõ kháng chiến đang tiến hành như thế nào, sẽ tiếp tục tiến hành ra sao, những nhược điểm về xã hội, chính trị, kinh tế, quân sự... bị phơi bày trong kháng chiến phải làm sao mới có thể khắc phục, những nhược điểm này có mối quan hệ nhân quả thế nào? Nhìn từ khía cạnh này, thì lý do độc giả đặc biệt hứng thú với tiểu thuyết trường thiên không khó để hiểu. Đây là một tâm lý lành mạnh. Vì thế, nhu cầu đối với tiểu thuyết trường thiên tăng lên, đương nhiên cũng là một hiện tượng tốt. Các nhà văn cũng đã tiếp nhận yêu cầu này của xã hội. Việc tiểu thuyết trường thiên xuất hiện nhiều trong những năm gần đây, tôi cho rằng nên nhìn nhận như thế. Tuy nhiên, tiểu thuyết trường thiên của chúng ta đã thỏa mãn yêu cầu của độc giả hay chưa? Đã khiến độc giả nhờ đó mà nhận thức được diện mạo chính của hiện thực kháng chiến hay chưa? Đã giải đáp được những thắc mắc đầy bụng của độc giả hay chưa? Độc giả yêu cầu tiểu thuyết trường thiên, chúng ta đã tiếp nhận yêu cầu đó, đã cung cấp những tác phẩm dài, nhưng công việc của chúng ta đã làm thế nào? Về điểm này, chúng ta lại nên đưa ra lời bình luận thế nào đây?

Mỗi khi nói đến đây, cảm xúc của cá nhân tôi rất nhiều, một mặt là hổ thẹn, mà mặt khác, tâm trạng bực bội cũng không phải là không có. Bản thân mình cũng từng dùng chút sức lực vào khía cạnh này, hơn nữa, cái hương vị “khi cầm bút, khí thế gấp bội lời văn, đến lúc viết xong, tâm ý đã vơi đi một nửa” cũng không chỉ một lần nếm trải, điều này, nếu cũng được coi là nỗi niềm tự biết thì xin mượn một góc “Thanh Văn”, để cầu xin sự trao đổi, cầu xin sự kiểm chứng.

Tiểu thuyết trường thiên xuất bản trong tám năm qua, tôi gần như đã đọc bảy tám phần mười, khiến tôi tâm phục mà vui mừng, cả thảy được ba bốn bộ, còn như thứ mà ngọc cùng đá lẫn lộn, mà tâm lực của tác giả càng đáng khâm phục, thì cũng chín phần mười. Tuy nhiên, ngồi một mình suy ngẫm, thường thường cho rằng phàm những tác phẩm lấy tư liệu từ cuộc sống trước kháng chiến so sánh với những tác phẩm miêu tả hiện thực kháng chiến, thì cái hương vị đó luôn có vẻ hơi khác biệt. Cái gọi là “khác biệt” này, không phải là vấn đề chiều sâu tư tưởng có đủ hay không, cũng không phải vấn đề kỹ thuật có viên mãn hay không, mà là sự ảnh hưởng từ tâm trạng của tác giả khi hạ bút, hoặc là trù trừ mãn chí (đắc ý), khí phách hăng hái, hoặc là tư tưa lang cố (chần chừ, nhìn trước ngó sau), muốn nhả lại nuốt, — ảnh hưởng từ hai loại tình cảnh này mang lại. Tôi thường thường cảm thấy tác phẩm của cùng một tác giả nếu lấy tư liệu từ cuộc sống trước chiến tranh, thường hay thư thái tự nhiên hơn so với khi anh ta lấy tư liệu từ thời chiến, lên xuống chừng mực, tương đối còn có thể nói năng phóng khoáng, thế nhưng những tác phẩm cố gắng phản ánh hiện thực kháng chiến thì không khỏi thường hơi có chút né tránh, hàm hồ, có lúc như ý chưa tận, thực ra là tắc nghẽn không nói ra được.

Tại sao lại như vậy? Tại sao một bên khi hạ bút tâm trạng nhẹ nhõm, tinh thần giải phóng, còn một bên như gánh nặng ngàn cân, đường xá gập ghềnh, tuy sức cùng lực kiệt, mà trăm nỗi không tự tại, một không ra gì? Thử nghiên cứu dựa trên kinh nghiệm cá nhân, cảm thấy có thể giải thích lý do tại sao từ hai phương diện.

Nguyên nhân trực tiếp gây ra tâm trạng thấp thỏm không yên, chật vật lúng túng này của các nhà văn, không thể không nói là sự trói buộc từ bên ngoài. Thời kỳ kháng chiến, kiêng kỵ đặc biệt nhiều, vạch trần bóng tối là điều không được phép thì không cần bàn cãi, mà tán dương ánh sáng cũng có những lúc vì thời điểm, vì địa điểm, vì sự việc mà tương ứng miễn đăng tải. Cộng thêm cái gọi là bốn nguyên tắc lớn trong tiêu chuẩn kiểm duyệt, thực quá chung chung và trừu tượng, các nhà văn thường khổ sở vì không biết đường nào mà lần. Dưới gông cùm nghiêm khắc như vậy, các nhà văn nếu nhất thiết phải dựa theo sự an tâm của lương tâm, vì lợi ích kháng chiến mà biểu hiện hiện thực kháng chiến, tất sẽ cảm thấy không việc gì là không tránh khỏi việc đụng chạm đến kiêng kỵ. Mà lại không muốn gác bút, hoặc không thể gác bút, sau khi viết xong lại không thể không mưu cầu xuất bản, thế là lúc hạ bút, không thể không cẩn thận kiểm điểm, kết quả chỉ rơi vào cảnh chân tay như bị trói buộc, ý hứng tiêu tan. Nếu cái viết là truyện ngắn, thì tình trạng lúng túng này có lẽ còn có thể che đậy; nếu là tiểu thuyết trường thiên, thì dù thế nào đi nữa cũng không thể không lộ ra trên mặt giấy mực. Gần đây thường nghe thấy những lời phê bình cho rằng một tác phẩm nào đó thiếu nhiệt tình, là do tác giả không có nhiệt tình với cuộc sống vân vân; theo tôi thấy, trên đời tuy không thiếu những tác giả thiếu nhiệt tình với cuộc sống, nhưng những tác phẩm nhạt nhẽo vô vị ngày nay của chúng ta e rằng phần lớn vẫn là do gông cùm bên ngoài siết chặt lấy nhà văn khiến anh ta không thể không ức chế nhiệt tình, khó lòng viết một cách khoái hoạt.

Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể đẩy hết trách nhiệm lên người điều kiện khách quan, chúng ta cũng nên kiểm điểm xem sức mạnh chủ quan của bản thân đã dùng đủ chưa? Chúng ta cũng nên hỏi xem chúng ta đã tận dụng hết nỗ lực lớn nhất chưa? Về khía cạnh này, hiện nay có không ít tiểu thuyết trường thiên đã bộc lộ sự chỉ tính toán tiết kiệm sức lực, lấy khôn lỏi của tác giả, lúc nào cũng muốn lấy những cái lệch lạc để giành chiến thắng. Những tác phẩm như vậy thường chỉ chăm chăm vào cái “dài” trên mặt hình thức, không rảnh để tính toán đến sự đơn bạc của nội dung, ví như kẻ tham lợi nhỏ bán sữa đậu nành, pha nước không giới hạn, cuối cùng biến thành nước trắng. Những tác phẩm như vậy, loại khá khẩm hơn cũng còn muốn dùng phấn sáp kỹ thuật để trang điểm cho cái nội dung gầy guộc của nó, hy vọng lấy lòng thế tục; loại kém hơn thì đến cả kỹ thuật cũng chẳng màng tới, hoặc có thể nói thực ra vẫn chưa từng nghiên cứu thế nào mới được coi là kỹ thuật, cứ tùy bút mà viết, đầu này đầu kia kéo lại, không thể gọi là có cấu trúc hữu cơ, còn như miêu tả nhân vật thì lại lầm tưởng việc tô phấn vẽ đỏ, khắc mày vẽ mắt là đủ để biểu hiện cá tính, tuy ngũ sắc rực rỡ, thực ra như đang múa rối mặt nạ. Những tác phẩm như vậy, căn bệnh nằm ở chỗ tác giả đối với cuộc sống vừa không cầu rộng khắp thấu hiểu, lại vừa không kiên nhẫn thể nghiệm sâu sắc, chỉ nhặt nhạnh những ấn tượng bề nổi, liền cho rằng “ngưu xu mã bột” (thứ cỏ dại không có giá trị) cũng đều có thể hóa thành thần kỳ, không rảnh cắt tỉa, không bận tổ chức, cứ tiện tay lấy ra, giao phó cả cho ngọn bút, lấy nhiều làm quý, lấy dài làm nhiệm vụ. Những tác phẩm như vậy, dưới sự dẫn dụ của con mắt kinh doanh của chủ hiệu sách “tiểu thuyết trường thiên có tiêu thụ”, những năm gần đây cũng lờ mờ trở thành một khuynh hướng, điều này thật đáng lo ngại. Những tác phẩm như vậy, nếu cũng có chỗ né tránh, hàm hồ, tắc nghẽn không nói ra được (thực tế phần lớn chúng lại khá trôi chảy và lâm ly tận chí) thì đó không phải là vì chúng ta đã nói ở trên là do lúc hạ bút có nhiều điều kiêng kỵ, mà là vì tác giả kéo dài những tư liệu thưa thớt ra quá mức, nên dẫn đến tình trạng tay trái chống đỡ không nổi tay phải, không thu vén được đầu đuôi. Những tác phẩm như vậy, vốn không nằm trong phạm vi thảo luận của bài viết này, chúng ta chỉ nói đến đây là thôi.

Điều cần phải nói chi tiết, là những tác phẩm có thái độ sáng tác nghiêm túc hơn nhiều, nhưng lúc cấu tứ lại phạm phải thói khinh suất và nôn nóng, đến mức sau khi thành tác phẩm thì điều đáng khen ngợi duy nhất là chữ “dài”. Có một câu thường nghe thấy: Đề tài kháng chiến, cúi xuống nhặt là có. Quả thật, đề tài rất nhiều, nhưng cũng không thể không có sự lựa chọn; mặc dù về mặt lý luận có thể nói bất cứ đề tài nào chỉ cần xử lý thỏa đáng đều có thể thông tới những vấn đề cơ bản của hiện thực kháng chiến, nhưng chúng ta thực sự chưa tiện không chút bảo lưu mà cho rằng “mọi con đường đều dẫn đến La Mã”. Một số đề tài tuy có vẻ vụn vặt, nhưng lại có thể khiến người ta thấy nhỏ mà biết lớn. Một số đề tài nhìn qua có vẻ khá nặng ký, thực ra lại thường dẫn đến cảm giác sai lầm, biến thành rời xa cốt lõi của vấn đề, thậm chí khiến nhận thức của độc giả ngược lại còn mơ hồ đi. Nếu nghiêm túc cho rằng “cúi xuống nhặt là có”, không phân chủ phụ, không thêm lựa chọn, vạn tượng hỗn loạn, thu hết vào ngòi bút, thì “dài” không thành vấn đề, nhưng điều độc giả nhận được, chỉ là một cái “kính vạn hoa” mà thôi. Tác phẩm văn nghệ không thể chỉ là “kính vạn hoa”, tác phẩm văn nghệ phải có khả năng đóng vai trò “kính phân quang”. Tóm lại mà nói: Sưu tầm tài liệu gắng cầu cho nhiều, mà khi vận dụng thì lại kỵ nhất là quá lạm. Đây chính là sự lựa chọn.

Nhưng, chỉ biết lựa chọn thôi, vẫn chưa đủ. Để thấu hiểu triệt để bản chất của một hiện tượng nào đó, đôi khi bắt buộc phải khảo sát nghiên cứu những hiện tượng khác liên quan đến hiện tượng này. Ví dụ như, chúng ta dự định lấy hiện tượng Giáp làm đề tài, khi hạ bút, tuy cảm thấy rành mạch, rõ ràng, nhưng trong quá trình viết lại càng cảm thấy khó khăn, mới biết là “chưa chín muồi”. Lúc này nếu không có dũng khí gác bút viết lại, thì chỉ còn cách đối phó cho xong tác phẩm. Tại sao vốn dĩ cảm thấy rành mạch lại gặp khó khăn giữa chừng khi viết? Nguyên nhân chủ yếu e rằng nằm ở chỗ ban đầu chỉ bỏ công sức vào hiện tượng Giáp muốn viết, mà chưa từng bỏ công sức khảo cứu tất cả các hiện tượng Ất, Bính, Đinh liên quan đến Giáp, thậm chí cả các hiện tượng Mậu, Kỷ, Canh liên quan đến Ất, Bính, Đinh. Do đó, chúng ta nên biết: cái gọi là đề tài chín muồi, tuyệt đối không phải là việc dễ dàng. Chủ đề đã sản sinh từ kinh nghiệm sống, nhưng chưa tiện tự mãn ngay về điều này, lập tức hạ bút. Nên lấy đề tài này làm trung tâm, sưu tầm tất cả những tư liệu liên quan trực tiếp gián tiếp, mà tất cả những tư liệu liên quan trực tiếp hay gián tiếp này đều không phải là dự định viết ra để tăng “lượng” của tác phẩm, mà là để khiến cho chính mình nhận thức rõ ràng và đầy đủ hơn về đề tài muốn viết, đó chính là để cải tiến “chất” của tác phẩm. Cho nên, công phu “cấu tứ” nên nhiều hơn thời gian viết, — không chỉ gấp đôi, gấp ba bốn lần cũng là cần thiết. Đã có công phu vững chắc như vậy, thì sau khi hạ bút, đại khái có thể không có khó khăn; đã có sự chuẩn bị đầy đủ và sự lựa chọn nghiêm ngặt như vậy, thì độ dài ngắn của dung lượng không phải là điều đáng bận tâm, — “dài” là không thể không dài, “ngắn” là vừa đủ thì dừng. Cũng chỉ có tiểu thuyết trường thiên như vậy mới là chất lượng tương xứng.

Không khinh suất, không nôn nóng nữa, thế nhưng cũng không thể nói rằng cứ thế là có thể đảm bảo tạo ra tác phẩm thỏa mãn. Ngày nay cuộc sống thay đổi nhiều và nhanh, ngay cả nhà văn nỗ lực nhất và khá có tài năng kinh nghiệm cũng không dám nói chắc chắn là đuổi kịp. Khi nhà văn đã dùng một phen công phu, thận trọng chọn tài liệu mà bắt tay vào viết, thường viết chưa được nửa chừng thì cuộc sống được viết lại đã có thay đổi, lúc này nhà văn ngẩng đầu nhìn lại, có lẽ sẽ bàng hoàng thất vọng, cảm thấy có sự cần thiết phải kiểm điểm lại bản thảo chưa hoàn thành. Nhưng có lẽ sau khi kiểm điểm xong, có sửa chữa, mà cuộc sống lại đã thay đổi. Cứ tiếp tục như vậy, thì chẳng phải là mãi mãi không có khả năng hoàn thành sao? Thực tế sẽ không như thế. Muốn cầu cho không như thế mà lại có thể không trái với hiện thực, không chỉ không trái mà lại có thể hợp với xu hướng của hiện thực, thì phải có nhãn lực thấu thị sâu sắc, ở đây, phải nhắc đến một câu thường nghe thấy: Phải có thế giới quan tiến bộ. Có thế giới quan tiến bộ, sau đó mới có thể có nhãn lực thấu thị sâu sắc. Nói cách khác, người làm nghề viết lách thực ra cũng chẳng phải nhất định phải bôn ba bốn phương, làm ba trăm sáu mươi nghề, cũng chẳng ở chỗ chết ôm lấy vài tác phẩm nổi tiếng thế giới để nghiên cứu cái gọi là kỹ thuật, mà nên củng cố nền tảng tư tưởng của mình, nghiên cứu rộng rãi triết học và khoa học xã hội. Sự phong phú của kinh nghiệm sống là cần thiết (tất nhiên đây không phải là nói đến việc làm ba trăm sáu mươi nghề), học tập các tác phẩm nổi tiếng là cần thiết, nhưng theo tôi thấy, nền tảng tư tưởng, thế giới quan tiến bộ, lại càng cần thiết hơn. Không có cái này, mọi thứ khác đều không đáng quý, hoặc có khi chỉ đủ để tạo ra những thứ lầm người mà thôi.

Còn như thế giới quan tiến bộ không thể chỉ học từ sách vở mà có được, đây đã là kiến thức thông thường, không cần nói nhiều. Đi vào giữa nhân dân, đi vào cuộc sống chiến đấu, điều này đối với một nhà văn là cần thiết, mà đối với một nhà văn đã có thế giới quan tiến bộ cũng đều cần thiết như nhau. Trên đời không thiếu những người như vậy: ngôn luận thì tiến bộ, “tư tưởng” thì tiến bộ, nhưng cứ chạm vào vấn đề thực tế, không khỏi mê loạn thất thần, không thể đứng vững trên lập trường của quần chúng nhân dân đang tiến lên. Đó là vì anh ta chỉ đứng ngoài nhân dân, đứng bên cạnh cuộc sống chiến đấu với tư thế của một trí thức tiến bộ. Nhà văn mà như thế, thì tác phẩm của anh ta tuy có khung xương tư tưởng, e rằng cũng không bù đắp được sự thiếu sót về hình tượng. Điều này thực ra cũng đã là kiến thức thông thường, chẳng qua người biết chưa chắc đã có thể làm được và kiên quyết làm được mà thôi. Ngược lại mà nói, một kiến thức thông thường khác là tuy trong cuộc sống chiến đấu cũng nên không biết mệt mỏi nghiên cứu từ lời dạy của các bậc tiên tri để củng cố nền tảng tư tưởng của bản thân, cố ý thả lỏng cột mốc chỉ đường mà mắt làm ngơ, nhất định phải đi đường vòng mà mò mẫm, dường như cũng hoàn toàn không cần thiết.

Những điều kể trên, tin rằng phàm là tác giả có thái độ nghiêm túc đều đã sớm nghe quen mà đang nỗ lực thực hành; nếu chưa được như ý, môi trường khách quan tồi tệ chắc hẳn là nguyên nhân chính, nhưng mở ra môi trường tồi tệ vẫn còn nằm ở nỗ lực của chính chúng ta.

Cuối cùng quay lại đề tài ban đầu, tôi cho rằng phong khí mọi người đều muốn viết tiểu thuyết trường thiên hiện nay, đặc biệt là các bạn thanh niên đều có kế hoạch sáng tác xa rộng như vậy, đối với tương lai của văn nghệ mới tất sẽ sản sinh ảnh hưởng vĩ đại. Tất nhiên cũng có người vô ý chịu sự yêu cầu của con mắt kinh doanh của chủ hiệu sách, nhưng dù là việc gì cũng đều có hai mặt tốt xấu, chính là không đáng lạ. Điều chúng ta không thể không nhìn cho rõ, vẫn là tác giả tiểu thuyết trường thiên của chúng ta dù chưa làm công việc đến mức thập phần viên mãn, nhưng trong hoàn cảnh cuộc sống vật chất khó khăn như hiện nay cũng như hiện trạng viết lách không tự do chưa được cải thiện, hoài bão và dũng khí này của các tác giả chúng ta là vô cùng đáng quý và đáng tự hào. Điều này thể hiện đầy đủ rằng dù dưới sự áp bức trùng trùng, những người làm công việc viết lách chúng ta vẫn có tinh thần sung mãn, ý chí kiên cường, và lý tưởng cao xa. Đây chính là sự bảo đảm mạnh mẽ cho văn nghệ mới tất sẽ phát triển mạnh mẽ. Thế giới đang tiến lên, dân chủ tất phải đạt được thắng lợi cuối cùng, chiến sĩ văn nghệ cùng sát cánh chiến đấu với quần chúng nhân dân trên công việc bản vị của mình, hiện nay cũng chính là thời kỳ cấp bách, không dung túng chút nào được lười biếng, tất phải kịp thời tăng cường sức mạnh chủ quan, như vậy mới có thể thích ứng với cục diện mới sắp mở ra. Bài viết nhỏ này, ý tứ nông cạn, chẳng qua chỉ biểu thị một chút ý kiến và nguyện vọng của cá nhân đối với vấn đề này mà thôi.

Ngày 10 tháng 1 năm 1945.