1 Những ngày này, nghe báo chí nói về văn hóa đọc, về sự yếu kém của hệ thống thư viện trên toàn quốc, sực nhớ tới những ngày làm việc với thư viện Stockholm ở Thụy Điển.

Thụy Điển là quốc gia chỉ có 9 triệu dân, tương đương với dân số ở thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng hoạt động thư viện của họ thì thật tuyệt vời.

Tổ chức mời tôi qua dự Hội thảo về văn học thiếu nhi cuối năm 2009 là Thư viện thành phố Stockholm. Thư viện này có hai tòa nhà lớn nằm cạnh nhau trên đường Odengatan: một là tòa nhà của Thư viện sách Thụy Điển, tòa kia là Thư viện sách quốc tế (gồm sách của 120 ngôn ngữ khác nhau trên thế giới). Thư viện sách Thụy Điển tiền sảnh rất đẹp, phòng chứa sách rộng mênh mông, các tủ sách trên tường chạy theo hình cánh cung, khách vừa bước lên bậc cấp, chưa đi tới cửa đã thấy cả một thế giới sách lộng lẫy đập vào mắt. Hôm tôi ghé thăm, đang có cuộc triển lãm truyện tranh về đề tài đất nước và con người Thụy Điển (ngoài truyện tranh dành cho trẻ em còn có cả truyện tranh dành cho người lớn), các poster giăng đầy.

Ngoài các kệ sách khổng lồ, Thư viện thành phố Stockholm có một phòng đọc riêng dành cho người khiếm thị, sách chữ nổi braille đóng bìa màu vàng, hàng ngàn cuốn nằm ngăn nắp trên các ngăn tủ. Loại sách này mau cũ hơn sách chữ dành cho người sáng mắt, vì sách nào nhiều người đọc, có nhiều bàn tay chạm vào, các chữ nổi sẽ bị mòn đi; mòn riết thành… tờ giấy trắng, không đọc được nữa. Ở Việt Nam, như ở trường khiếm thị Nguyễn Đình Chiểu một lần tôi đến giao lưu, ban giám hiệu có sáng kiến bổ sung cho thư viện loại “sách nói” thu qua băng cátxét. So với sách chữ nổi, băng cátxét có thể phục vụ cho nhiều người cùng lúc, khâu bảo quản lại lâu bền hơn. Nhưng sách braille có ưu thế riêng của nó. Chẳng hạn ở thư viện cộng đồng Stockholm, tôi thấy có cả loại sách dành cho người sáng mắt lẫn người khiếm thị: trang bên trái nửa trang trên in chữ bình thường nửa trang dưới in chữ braille, trang bên phải in tranh màu nhưng có độ nổi khác nhau để người khiếm thị sờ vào có thể hình dung ra nhân vật và hình ảnh trong bức tranh - đó là điều mà “sách nói” không làm được. Nhân tiện nói thêm, ở Pháp - nơi tôi ghé thăm trước khi qua Thụy Điển dự Tuần lễ sách thiếu nhi - có nhà xuất bản chuyên in sách cho người khiếm thị.

Đặc biệt, Thư viện thành phố Stockholm có phòng đọc dành cho trẻ con từ 0 - 8 tháng tuổi. Dĩ nhiên trẻ con ở lứa tuổi này chỉ có thể “đọc” bằng cách… nghe và ngắm. Phòng đọc độc đáo này bốn vách đầy ắp các tranh vẽ, màu sắc sặc sỡ, chính giữa phòng có một bục gỗ trên đó các diễn viên làm trò và kể chuyện cho các em nghe. Các bậc cha mẹ ẵm con trên tay, ngồi trên dãy ghế kê sát tường. Các em thích thú ngắm nghía các tranh trên tường, xem các diễn viên hoạt náo và nghe các giọng kể du dương, đến khi nào ngủ khò là… đạt hiệu quả.

2 Ngoài Thư viện thành phố Stockholm, thủ đô Thụy Điển còn có Thư viện cộng đồng Stockholm thuộc Trung tâm văn hóa Stockholm. Các phòng đọc sách ở thư viện này chia theo từng lứa tuổi. Phòng đọc dành cho lứa tuổi nhỏ nhất (khoảng từ 3 - 4 tuổi) có hai dãy kệ chứa sách. Kệ dưới thấp dành cho trẻ em, sách tranh là chủ yếu. Kệ trên cao (để trẻ em không với tới) là “thư viện” dành cho bố mẹ. Các bậc phụ huynh vừa trông con vừa đọc loại sách dành cho mình để giết thì giờ. Nhưng không ít các bố mẹ “liệng” con ở đó xong, rủ nhau “vù” xuống căng-tin ngồi đấu hót. Cô quản thủ thư viện phàn nàn với tôi như vậy khi nghe tôi trầm trồ về phòng đọc này. Cô bảo đám trẻ con thoạt đầu mê chơi không để ý (ngoài sách, phòng đọc này có rất nhiều mô hình trò chơi), nhưng chơi chán nhìn quanh không thấy bố mẹ đâu, thế là bọn nhóc khóc toáng lên khiến các cô thủ thư phải dỗ mệt xỉu. Cô bảo cứ cái đà này không khéo thư viện biến thành nhà giữ trẻ mất. Nghe cô than thở, tôi cố lắm mới không phì cười, bụng nghĩ sao mấy ông bố Thụy Điển này giống mấy ông bố Việt Nam quá sức, không biết ở căng-tin có bán bia không vậy ta!

Thư viện cộng đồng Stockholm còn có sáng kiến rất độc chiêu: dựng một cột đèn tín hiệu giao thông ở tầng trên. Từ xa, nhìn qua lớp cửa kiếng, thấy đèn tín hiệu có màu đỏ, các bậc phụ huynh biết thư viện không còn chỗ, có thể dẫn con cái đi chơi lòng vòng hoặc tấp vào một quán kem nào đó ngồi đợi đèn tín hiệu chuyển qua màu xanh.

3 Ngoài hai thư viện kể trên, tôi còn được ban tổ chức dẫn đi thăm Viện sách thiếu nhi Thụy Điển (SBI). Giám đốc Viện này cúng chính là người điều khiển chương trình hội thảo về văn học thiếu nhi diễn ra vào ngày đầu tiên tôi đến Stockholm. Viện này lưu tất cả các sách thiếu nhi xuất bản hằng năm (ở Thụy Điển có chừng hai trăm nhà xuất bản, trong đó có mười nhà xuất bản lớn). Ngoài ra, Viện còn lưu tất cả các tài liệu nghiên cứu về văn học thiếu nhi trên toàn thế giới. Viện này không phục vụ cho bạn đọc phổ thông, chỉ dành cho các nhà nghiên cứu, các sinh viên làm luận văn đến tham khảo. Viện có tạp chí nghiên cứu về văn học thiếu nhi Barnboken, mỗi năm ra hai số.

Ngoài ra, ở Thụy Điển còn có tổ chức IBBY Thụy Điển, một tổ chức quốc tế có trụ sở ở Mỹ chuyên theo dõi về sách dành cho tuổi trẻ - hiện có mặt ở bảy mươi hai quốc gia thành viên. Tổ chức IBBY Thụy Điển sáng lập ra giải thưởng quốc tế về văn học thiếu nhi Peter Pan dành cho sách dịch (năm 2008, tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần đã được trao giải này).

4 Cần nói thêm: một trong những hoạt động của Thư viện Stockholm là cung cấp và luân chuyển sách đến các thư viện địa phương trên toàn quốc (đăng ký qua computer). Lúc tôi đến giao lưu với trẻ em Việt Nam tại thư viện cộng đồng của thành phố Halmstad (cách Stockholm 5 tiếng tàu hỏa), nghe tôi khoe đã tặng cho thư viện Stockholm bộ truyện Kính vạn hoa, quản thủ thư viện ở đó liền truy cập vào trang web của thư viện Stockholm để yêu cầu chuyển sách xuống Halmstad để phục vụ trẻ em Việt Nam ở thành phố này, tất nhiên trong thời gian nhất định.

Halmstad là một thành phố nhỏ, khoảng 10.000 dân, trong đó có khoảng một trăm gia đình người Việt. Hôm đó tôi gặp khoảng tám mươi em học sinh ở Halmstad và các vùng phụ cận, hầu hết đều sinh ra và lớn lên ở Thụy Điển. Chính phủ Thụy Điển luôn khuyến khích các công dân Thụy Điển có gốc gác nước ngoài trau dồi tiếng mẹ đẻ, nên các em có giờ học tiếng Việt ở trường. Tất nhiên đa số các em nói tiếng Việt không lưu loát lắm nhưng buổi gặp gỡ rất ấm cúng và cảm động. Đặc biệt, các phụ huynh người Việt luôn hỏi tôi có cách nào giúp con em họ có thể đọc sách Việt Nam bằng tiếng mẹ đẻ một cách trôi chảy, chứng tỏ các bậc cha mẹ rất tha thiết đến việc gìn giữ những gì thuộc về nguồn cội. Đây cũng là điểm đặc biệt của Thụy Điển so với một số nước phương Tây khác. Họ quan niệm công dân Thụy Điển gốc nước ngoài phải có ý thức giữ gìn nguồn cội thì mới trở thành công dân tốt ở nước sở tại. Thậm chí vào một hiệu sách ở Stockholm, tôi còn trông thấy một số cuốn truyện thiếu nhi tiếng Việt (có in kèm tiếng Anh) được in ấn rất đẹp, không phải sách đặt mua từ các nhà xuất bản bên Việt Nam hay dịch từ Việt ngữ mà do chính nhà văn Thụy Điển viết và họa sĩ Thụy Điển vẽ.

Tới đây, mới thấy câu chuyện về sách của xứ sở Bắc Âu này chứa một nội hàm rất rộng, không chỉ đáng nể về quy mô của hệ thống thư viện mà quan trọng hơn, quan điểm về văn hóa của họ rất sâu sắc thông qua chính sách quảng bá nhiều nền văn hóa khác nhau, không chỉ của Thụy Điển.

Sài Gòn Giải Phóng số Xuân 2011