Ở Mỹ, đài truyền hình có lủ khủ chương trình: Thể thao, Âm nhạc, Tôn giáo, Trẻ em, Gia đình, Phim ảnh… Riêng chương trình thể thao, có mấy chục kênh khác nhau. Tôi bật menu, rà các kênh thể thao, tìm coi kênh nào phát các trận tranh Cúp Liên lục địa, dò đến mờ mắt mới thấy một kênh của Mexico cho xem miễn phí.

Mexico, người Việt ở Mỹ vẫn gọi là Mễ Tây Cơ, phiên từ tiếng Trung Quốc, gọi tắt là người Mễ. Ở Mỹ, người Mễ khá đông. Đơn giản thôi, Mexico nằm sát rạt Mỹ, dân biên ải tối ngủ nằm mớ, trở mình một cái là lăn qua tới… Mỹ rồi. Quá tiện lợi nên người Mễ qua Mỹ ào ào.

Theo các tư liệu lịch sử, trước đây, lúc lục địa châu Á còn được nối liền với châu Mỹ bởi dải băng (được bao phủ bởi các thảm thực vật) bắc ngang qua eo biển Bering, dân du cư châu Á đã lũ lượt kéo nhau qua châu Mỹ (có thể do săn đuổi các loài thú dọc bờ biển Siberia, họ đã băng qua vùng đất có tên là Beringia đó mà không biết rằng họ đã đặt chân lên một lục địa mới!) và quá trình di dân ngẫu nhiên này chỉ kết thúc ba ngàn năm trước đây khi “chiếc cầu băng” bất ngờ tan rã do nhiệt độ ở Bắc cực tăng lên đột ngột. Chính những kẻ du cư đến từ phương Đông này đã kết hợp với thổ dân bản địa sinh ra người da đỏ và cũng do nhìn thấy màu da cùng mái tóc đen của sắc dân này mà Christophe Colomb khi đặt chân đến châu Mỹ hồi thế kỷ 15 cứ đinh ninh mình lạc tới xứ… Ấn Độ. Sắc dân này về sau còn lai Tây Ban Nha qua nhiều thế hệ để trở thành dân Mễ như ngày nay.

Trong thực tế, so với người Mỹ khác xa lơ xa lắc thì người Mễ có nhiều nét hao hao người Việt. Xem đội tuyển Mexico đá trên tivi thì rõ: họ chẳng khác cầu thủ Việt bao lăm. Cũng tóc đen, da vàng vàng (lai Tây Ban Nha nên hơi trắng hơn người Việt chút xíu), vóc người cũng không cao lớn gì mấy, xem họ đá với đội tuyển Đức, thể hình chênh lệch cứ như tuyển Việt Nam đang đá với tuyển Hàn. Ở Mỹ, người ta lầm người châu Á với người Mễ là chuyện vẫn thường xảy ra. Phụ nữ Mễ cũng đẻ nhiều như phụ nữ Việt Nam (nếu nhà nước ta cho… sinh đẻ thoải mái!). Trong sinh hoạt, người Mễ cũng có nhiều nét giống ta: cởi mở, vui vẻ (người Mỹ cởi mở chỗ đám đông nhưng sống khép kín trong sinh hoạt riêng tư), và đặc biệt là rất hiếu khách. Muốn biết khách từ đâu đến, người Mỹ hỏi “Where do you come from?”, nhưng người Mễ thì hỏi “De dónde nos visita?”, có nghĩa “Bạn từ đâu đến thăm chúng tôi?” - lối hỏi của người Mễ không thuần túy tìm hiểu thông tin mà còn đậm đà tình cảm…

Cũng như người Việt, người Mễ thích quần tụ có dây có nhợ theo kiểu gia đình và mê bóng đá cuồng nhiệt. Với số fan bóng đá đông đảo, tuyển Mexico mà đụng tuyển Mỹ ngay trên đất Mỹ thì y như đá sân nhà (ngược lại, tuyển Mỹ rơi vào cảm giác đang chơi trên… sân khách là cái chắc!). Người Mễ cũng giống người Việt ở chỗ khi định cư ở Mỹ, cả hai đều nhanh chóng dắt díu nhau đi vào thành ngữ: “Không ăn đậu không phải người Mễ, không đi trễ không phải người Việt”. Nội dung chính xác đến đâu, người viết bài này không dám lạm bàn. Nhưng người Mễ đúng là khoái ăn đậu (hầu như món ăn nào cũng có đậu) còn người Việt ở đất Việt (ở đất Mỹ chắc cũng không khác mấy!), cái vụ “đi trễ” đã có thành ngữ “giờ dây thun” làm bằng chứng chắc nụi rồi.

Nhưng người Mễ còn giống người Việt ở điểm đáng cảm động và đáng trân trọng nhất là họ luôn đau đáu nghĩ về quê nhà. Người Mễ xa xứ làm ăn, không nề hà công việc nặng nhọc (hình như trên đất Mỹ, công việc nào không ai muốn làm, người Mễ đều sẵn sàng đảm đương: cắt cỏ, đào đất, sửa xe, làm thợ hồ…), và kiếm được đồng nào là gửi về cho thân nhân đồng nấy. Hằng năm người Mễ ở Mỹ gửi về nước khoảng 12 tỉ đô la. Con số này có lẽ sẽ không ngừng tăng lên theo số dân Mễ liên tục nhập cư hợp pháp lẫn bất hợp pháp vào Mỹ. Cho đến nay, công dân Hoa Kỳ gốc châu Mỹ la tinh đã vọt lên 30 - 40 triệu, gần bằng số dân da đen, trong đó dân Mễ chiếm khoảng một phần ba.

Điều đó cắt nghĩa tại sao ngôn ngữ thông dụng ở Mỹ là tiếng Anh, và tiếp theo là tiếng Tây Ban Nha. Bữa đi chơi ở Disney World, ngồi trên xe bus chạy từ khu này sang khu khác, tôi để ý thấy trên xe gắn hai tấm bảng, một bảng tiếng Anh một bảng tiếng Tây Ban Nha, đại khái dặn người lớn trông chừng đừng để con nít thò đầu và chân tay ra ngoài, giống như hàng chữ ghi trên xe đò xứ ta. Ở cuối xe, ngay sau lưng tôi, một anh chàng trẻ măng, râu đen nhánh, tay cầm micro nói ra rả như kiểu hướng dẫn viên du lịch, cứ thao thao một tràng tiếng Anh, lại nổ lốp bốp một tràng tiếng Tây Ban Nha. Tôi phục sát đất, quay lại khen: Chú mày nói tiếng Tây Ban Nha siêu quá chớ hả? Hắn cười hì hì: Siêu cái con khỉ! Và chỉ tay vô cái máy cát-xét nhỏ xíu bên cạnh, nháy mắt: Ông anh xem nè! Hóa ra tràng tiếng Anh đúng là do hắn nói, nhưng tràng tiếng Tây Ban Nha là do cái máy phát ra.

Về cái vụ ngôn ngữ, hôm tới Miami, người viết bài này còn tá hỏa hơn nữa: ghé vào trạm xăng và một vài siêu thị, thấy khách bán và khách mua nói toàn tiếng Tây Ban Nha. Cũng không hề có một tấm bảng hướng dẫn nào bằng Anh ngữ. về sau mới biết đó là khu sống tập trung của người Mễ. Ở những khu vực đặc biệt này, tiếng Anh đối với người Mễ là “tiếng nước ngoài”. Họ không sử dụng, mà có khi họ cũng… không cần biết.

Ấy chết, nói lan man nãy giờ, quên mất cái đề tài chính. Là xem bóng đá ở Mỹ. Mà lại trên kênh truyền hình của Mễ. Lại có đội Mexico đá nữa mới khí thế chớ. Khỏi nói, bà con cũng biết là tay tường thuật viên người Mễ hò hét cỡ nào. Trước đây, lúc còn ở nhà xem kênh ESPN tường thuật bóng đá giải Anh, thấy bình luận viên Anh hét cũng gớm. Nhưng không vui bằng Mễ. Xem trận Đức gặp Mexico, lúc cầu thủ Đức ghi bàn, giọng tay tường thuật nghe yếu xìu, lại làu bàu cả buổi, người viết bài này không nghe được tiếng Tây Ban Nha nên không biết “chú nó” có nóng tiết lên “văng bậy” gì không. Đến khi cầu thủ Borgetti gỡ hoà 2 - 2 cho Mexico, trời đất ơi, tay tường thuật viên hét chữ “Gol” (như chữ “Goal” tiếng Anh) muốn điếc lỗ tai. Hét một hồi lâu chưa đã, chú nó “hát cải lương” luôn. Chữ “gol” kéo dài ngoằng thành “Gô… gố… gồ… gô… gố… gồ… gô…”, trầm bổng, uốn éo còn hơn Vũ Linh ca vọng cổ, nghe tức cười muốn chết.

Nhưng cười xong, thấy buồn. Nhìn quanh thấy vắng vẻ, không có “đồng minh” để chia sẻ niềm vui. Có thằng em coi chung, nhưng nó cứ nhấp nhổm tính nhảy qua kênh khác coi tennis tranh tài ở Wimbledon. Thành ra ngồi ở Mỹ, coi cúp Liên lục địa tổ chức ở Đức trên kênh truyền hình Mễ, tay cầm chai bia Corona Mễ (loại bia quái chiêu khi uống phải nặn chanh và bỏ muối vô uống mới đã), thấy rất oai, rất “quốc tế”, nhưng thiệt ra không thú bằng ngồi ở nhà hò hét với bạn bè cả chục đứa cùng chụm đầu vô màn hình la rân trời rân đất. Coi bóng đá, rõ ràng muốn cho đã, phải ngồi ở Việt Nam. Còn không thì phải ngồi… ở Mễ!

Sài Gòn Giải Phóng 16-7-2005