Trong quá trình làm đào tạo, tôi có dịp được tiếp xúc với hàng ngàn vị phụ huynh. Hầu hết đều phàn nàn rằng con cái họ thường xuyên chơi điện tử, thay vì học bài. Họ đã áp dụng rất nhiều cách để thay đổi con bao gồm quát mắng, dọa nạt, cho tới sử dụng phần thưởng. Chúng chỉ tỏ ra hiệu quả ban đầu, còn sau một thời gian thì “đâu lại vào đấy”.
Bản chất của quát mắng dọa nạt là bạn tạo ra cảm xúc sợ hãi, đó là động lực đẩy. Còn phần thưởng thì tạo ra cảm xúc sung sướng, động lực kéo. Hiếm có ai mãi sợ hoặc mãi thích một thứ gì đó. Mắng nhiếc dọa nạt nhiều tới mấy thì cũng sẽ “nhờn”, phần thưởng nào rồi cũng giảm dần tính hấp dẫn theo thời gian.
Hãy cùng phân tích quá trình tác động của phụ huynh lên con cái đang chơi điện tử với một biểu đồ. Trong đó, trục hoành là thời gian, trục tung thể hiện mức cảm hứng, nét đứt là mức độ khó của việc thực hiện hành vi. Khi động lực tăng lên vượt qua đường độ khó, hành vi “đi học bài” sẽ được thực hiện.

Khi con đang chơi, động lực học rất thấp (1). Người mẹ dọa bán smartphone khiến con sợ hãi, động lực tăng lên vượt qua đường độ khó (2), con thực hiện hành vi học bài. Theo thời gian, động lực mất dần (3), mẹ lại phải tác động, có thể không mắng mà hứa thưởng món đồ nào đó. Động lực học tăng lên (4), hành vi được thực hiện. Việc này cứ tiếp diễn cho tới khi người mẹ phát hiện ra rằng việc thưởng hay phạt cũng dần không còn hiệu quả như trước. Mọi cách tác động đều không thể đẩy động lực vượt qua đường thực hiện. Người mẹ bắt đầu kêu trời, than rằng con hư, con lười, và lý do phần lớn là... gen di truyền của bố nó.
Nói chung, khi lạm dụng cảm xúc để thúc đẩy hành vi, tỷ lệ thực hiện thường rất thấp và gần như không thể tạo được thói quen. Trong khi đó, nếu bạn giảm độ khó xuống sao cho chỉ cần một ít động lực mà vẫn làm được, thì tỷ lệ thực hiện sẽ luôn ở mức cao, thói quen cũng sẽ dễ dàng hình thành hơn.

Chẳng hạn khi con đang chơi mà mẹ nói con nghỉ tay uống nước, tất nhiên con sẽ dễ dàng rời mắt khỏi màn hình hơn là việc đi học ngay. Rồi khi uống nước, mẹ có thể hỏi xem bài ngày mai đã làm hay chưa, con sẽ nghĩ về việc học dễ dàng hơn là lúc đang say sưa với trò chơi điện tử. Cứ thế, mọi việc sẽ suôn sẻ hơn. Đây được gọi là chiến thuật giảm độ khó mà chúng ta sẽ khám phá kĩ hơn ở các chương sau.
Tóm lại, nguyên nhân hàng đầu khiến mọi người không tạo ra được sự thay đổi bền vững cho bản thân và người khác là do không hình thành được thói quen. Nguyên nhân ít biết dẫn tới hết thất bại này tới thất bại khác trong việc hình thành thói quen, là người ta đã lạm dụng cảm xúc, một thứ rất thất thường, với hy vọng phi lý là tạo ra thói quen, một thứ ổn định.