Kính thưa bạn đọc, tôi xin gửi tới các bạn bản ghi chép về một giai đoạn đầy đáng nhớ trong cuộc đời tôi: qua cách tôi chiêm nghiệm về nó, tôi tin rằng đây không chỉ là một hồi ức thú vị, mà còn mang lại nhiều bài học hữu ích và sâu sắc. Chính với niềm hy vọng ấy mà tôi đã chấp bút viết nên tác phẩm này; và đó cũng phải là lời cáo lỗi của tôi vì đã phá vỡ thứ ranh giới tế nhị và đáng trân trọng vốn thường ngăn cản chúng ta phơi bày những lầm lỗi và yếu đuối của bản thân trước công chúng. Thật vậy, không có gì khiến tâm lý người Anh cảm thấy ghê tởm hơn cảnh một con người cứ đem những vết loét hay vết sẹo đạo đức của mình ra để thu hút sự chú ý của thiên hạ, lại còn xé toạc cả tấm “màn che lịch sự” mà thời gian hay sự dung túng cho nỗi yếu đuối của con người đã phủ lên chúng; theo đó, phần lớn những lời thú tội của chúng ta (nghĩa là những lời thú tội tự nguyện và ngoài vòng pháp luật) đều xuất phát từ những ả đào đưa đám, những kẻ phiêu lưu, hay bọn bịp bợm. Còn nếu muốn tìm kiếm những hành động tự hạ nhục bản thân một cách vô cớ từ những người được xem là đồng điệu với tầng lớp tôn trọng lề lối và biết tự trọng trong xã hội, chúng ta buộc phải tìm sang văn học Pháp, hoặc mảng văn học Đức bị vấy bẩn bởi thứ cảm xúc giả tạo và khiếm khuyết của người Pháp. Tất cả những điều này khiến tôi cảm nhận sâu sắc đến mức bị ám ảnh khôn nguôi trước nguy cơ vấp phải những lời chỉ trích theo hướng đó, đến nỗi trong suốt nhiều tháng trời, tôi đã lưỡng lự không biết có nên để phần này hay bất kỳ phần nào trong câu chuyện của mình xuất hiện trước công chúng cho đến khi tôi qua đời hay không (vào lúc đó, vì nhiều lý do, toàn bộ tác phẩm sẽ được ấn hành); và phải trải qua một quá trình cân nhắc đầy lo âu giữa những lý do nên và không nên làm, cuối cùng tôi mới đi đến quyết định này.

Tội lỗi và khốn khổ, theo bản năng tự nhiên, luôn né tránh sự soi mói của công chúng; chúng chuộng sự riêng tư và cô độc; thậm chí khi chọn nơi an nghỉ cuối cùng, đôi khi chúng còn tự tách mình khỏi cộng đồng chung trong nghĩa trang, như thể từ chối nhận mối thung ninh với đại gia đình nhân loại, và mong ước (theo ngôn ngữ đầy cảm động của ông Wordsworth)

“—Được thầm bày tỏ

Nỗi cô đơn sám hối.”

Xét cho cùng, việc là như vậy vẫn tốt hơn và vì lợi ích của tất cả chúng ta; tôi cũng không đời nào muốn tự mình thể hiện sự phớt lờ đối với những cảm xúc lành mạnh ấy, hay làm bất cứ điều gì bằng hành động lẫn lời nói để suy yếu chúng. Tuy nhiên, một mặt, vì sự tự kết án của tôi không hẳn là một lời thú tội nhận tội lỗi; mặt khác, giả sử nếu đúng là như vậy, thì những lợi ích mang lại cho người khác từ một trải nghiệm phải đánh đổi bằng cái giá quá đắt đỏ có lẽ vẫn sẽ vượt trội hơn rất nhiều, bù đắp dư dả cho bất kỳ sự xâm phạm nào đối với những tình cảm mà tôi vừa đề cập, qua đó biện minh cho việc phá vỡ quy tắc chung. Sự yếu đuối và khốn cùng không nhất thiết đồng nghĩa với tội lỗi. Chúng đến gần hoặc lùi xa khỏi ranh giới của liên minh tăm tối ấy, tùy thuộc vào động cơ và viễn cảnh khả dĩ của kẻ lầm lỗi, cùng những lời bào chữa, dù hiển nhiên hay thầm kín, cho hành vi sai trái đó; tùy thuộc vào việc những cám dỗ ban đầu mạnh mẽ đến mức nào, và sự kháng cự đối với chúng, dù bằng hành động hay nỗ lực, đã kiên định ra sao cho đến phút cuối cùng. Về phần mình, nói mà không sợ vi phạm sự thật hay tính khiêm nhường, tôi có thể khẳng định rằng cuộc đời tôi nhìn chung là cuộc đời của một nhà hiền triết: kể từ khi lọt lòng, tôi đã được tạo hóa ban cho bản tính trí tuệ, và những theo đuổi cũng như niềm vui của tôi đều mang đậm chất trí tuệ theo nghĩa cao cả nhất, ngay cả từ những ngày còn là một cậu học sinh. Nếu việc ăn thuốc phiện là một thứ lạc thú xác thịt, và nếu tôi buộc phải thú nhận rằng mình đã chìm đắm trong đó đến mức độ vượt xa bất kỳ ghi nhận nào trước đây đối với bất kỳ ai, thì cũng đúng không kém rằng tôi đã vật lộn với thứ ma lực trói buộc đầy mê hoặc này bằng một nhiệt huyết tôn giáo, và cuối cùng đã đạt được điều mà tôi chưa từng nghe nói có ai khác làm được—tôi đã tháo gỡ, gần như đến tận những mắt xích cuối cùng, cái xiềng xích nguyền rủa đã giam cầm mình. Một chiến thắng vẻ vang trước chính bản thân như vậy hoàn toàn có thể được dùng để cân bằng lại bất kỳ loại hình hay mức độ buông thả bản thân nào. Chưa kể đến việc trong trường hợp của tôi, chiến thắng bản thân ấy là điều không thể chối cãi, trong khi sự buông thả bản thân lại vướng vào những tranh cãi ngụy biện, tùy thuộc vào việc danh xưng đó được mở rộng ra cho các hành động nhằm mục đích đơn thuần làm giảm bớt cơn đau, hay bị giới hạn ở những hành động nhằm kích thích khoái cảm tích cực.

Do đó, tội lỗi là điều tôi không thừa nhận; và giả sử có thừa nhận đi chăng nữa, rất có thể tôi vẫn sẽ quyết định thực hiện hành động thú tội này vì lợi ích mà tôi có thể mang lại cho toàn thể cộng đồng những người nghiện thuốc phiện. Nhưng họ là những ai? Thưa bạn đọc, tôi rất tiếc phải nói rằng đó thực sự là một tầng lớp rất đông đảo. Tôi đãng trí nhận ra điều này từ vài năm trước khi tính toán số lượng những người thuộc một tầng lớp nhỏ trong xã hội Anh (tầng lớp nổi bật về tài năng hoặc có địa vị cao) mà tôi quen biết, dù trực tiếp hay gián tiếp, là những người nghiện thuốc phiện; chẳng hạn như vị gia chủ hùng biện và nhân từ ——, cố Đề-kan của ——, Lãnh chúa ——, ông —— nhà triết học, một cựu Thứ trưởng Bộ Ngoại giao (người đã mô tả cho tôi cảm giác lần đầu tiên đẩy ông đến việc sử dụng thuốc phiện bằng chính xác những từ ngữ của vị Đề-kan xứ ——, rằng: “ông cảm thấy như thể có lũ chuột đang gặm nhấm và bào mòn lớp niêm mạc dạ dày của mình”), ông ——, và nhiều nhân vật khác cũng nổi tiếng không kém mà việc kể tên ra sẽ rất tẻ nhạt. Giờ đây, nếu một tầng lớp vốn tương đối hạn hẹp như vậy lại có thể cung cấp nhiều điểm trường hợp đến thế (và đó chỉ trong phạm vi hiểu biết của một người dò la duy nhất), thì một suy luận tự nhiên là toàn bộ dân số Anh quốc cũng sẽ có một tỷ lệ tương đương. Tuy nhiên, tôi vẫn hoài nghi tính đúng đắn của suy luận này, cho đến khi một số sự thật đến tai tôi và làm tôi thỏa mãn rằng nó không hề sai lệch. Tôi xin nêu ra hai ví dụ. (1) Ba dược sĩ đáng kính ở London, tại những khu vực cách xa nhau của thành phố, những người mà dạo gần đây tôi hay đến mua một lượng nhỏ thuốc phiện, đã quả quyết với tôi rằng số lượng những kẻ nghiện thuốc phiện nghiệp dư (theo cách gọi của tôi) vào thời điểm này là vô cùng lớn; và việc khó phân biệt những người mà thói quen đã khiến thuốc phiện trở thành thứ thiết yếu với những kẻ mua nó nhằm mục đích tự tử, đã gây cho họ phiền toái và tranh chấp mỗi ngày. Bằng chứng này chỉ liên quan đến riêng London. Nhưng (2)—điều này có lẽ sẽ khiến bạn đọc ngạc nhiên hơn—vào vài năm trước, khi đi qua Manchester, tôi đã được một số chủ xưởng dệt thông báo rằng công nhân của họ đang nhanh chóng vướng vào thói quen ăn thuốc phiện; đến mức vào chiều thứ Bảy, các quầy hàng của hiệu thuốc la liệt những viên thuốc tễ loại một, hai hoặc ba grain, được chuẩn bị sẵn để đáp ứng nhu cầu đã biết trước vào buổi tối. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tập tục này là mức lương thấp, vào thời điểm đó không đủ để họ phung phí vào bia hay rượu mạnh, và khi lương tăng lên, người ta có thể nghĩ rằng tập tục này sẽ chấm dứt; nhưng vì tôi không dễ dàng tin rằng một khi đã nếm trải sự xa hoa tuyệt diệu của thuốc phiện thì bất kỳ ai lại có thể hạ mình xuống với những niềm vui thô tục và phàm trần của cồn cốt, nên tôi mặc nhiên cho rằng

Những kẻ trước nay chưa từng, nay cũng ăn;

Còn ai hay ăn vốn dĩ, nay càng ăn bạo hơn.

Thật vậy, sức hút mê hoặc của thuốc phiện thậm chí còn được thừa nhận bởi chính các y văn, những kẻ thù lớn nhất của nó. Chẳng hạn như Awsiter, dược sĩ tại Bệnh viện Greenwich, trong “Luận văn về Tác dụng của Thuốc phiện” của ông (xuất bản năm 1763), khi cố gắng giải thích tại sao Mead lại chưa đủ tường tận về các đặc tính, chất giải độc, v.v., của loại dược chất này, đã dùng những lời lẽ vô cùng huyền bí sau đây

(φωναντα

συνετοισι): “Có lẽ ông ấy nghĩ rằng chủ đề này quá tế nhị để có thể đem ra bàn luận đại trà; và vì khi đó nhiều người có thể bừa bãi sử dụng nó, điều đó sẽ tước đi nỗi sợ hãi và sự thận trọng cần thiết vốn phải ngăn cản họ trải nghiệm sức mạnh bao la của loại dược chất này, bởi vì trong đó có rất nhiều đặc tính, nếu được phổ biến rộng rãi, sẽ tạo thành thói quen sử dụng, và khiến nó được săn đón nhiều hơn cả người Thổ Nhĩ Kỳ; kết quả của sự hiểu biết đó,” ông bổ sung thêm, “ắt sẽ chứng tỏ là một tai họa chung.” Tôi không hoàn toàn đồng tình với sự tất yếu của kết luận này; nhưng về điểm đó, tôi sẽ có dịp bàn luận vào phần cuối của tập Hồi ký, nơi tôi sẽ trình bày cho bạn đọc ý nghĩa đạo đức của câu chuyện đời mình.

{1} Tôi nói là “Chưa từng được ghi nhận”; bởi vì có một nhân vật nổi tiếng thời nay, nếu tất cả những lời đồn đại về ông ta là sự thật, thì đã vượt xa tôi rất nhiều về số lượng.

❀ ❀ ❀