Điều này có lẽ chẳng thể xảy ra ở đâu ngoài nước Anh, nơi con người và biển cả như hòa quyện vào nhau — biển cả thấm sâu vào cuộc sống của hầu hết mọi người, và ai nấy đều hiểu biết đôi chút hoặc tường tận về biển, dù là qua giải trí, những chuyến hải hành, hay kế mưu sinh.
Chúng tôi đang ngồi quanh một chiếc bàn gỗ gấm phản chiếu chai rượu, những chiếc ly uống vang, và cả khuôn mặt chúng tôi khi tì khuỷu tay lên mặt bàn. Nhóm gồm có một giám đốc công ty, một kế toán viên, một luật sư, Marlow, và chính tôi. Vị giám đốc từng là một thiếu sinh quân trên tàu Conway, viên kế toán đã có bốn năm phục vụ trên biển, còn vị luật sư — một tín đồ phái Tory thuần thành, một tín hữu Anh giáo nhiệt thành, một con người cổ mộc hoàn hảo, tâm hồn của sự cao thượng — từng là đại phó trên các con tàu của hãng P. & O. vào những ngày tháng tươi đẹp khi các con tàu thư tín ít nhất được trang bị buồm vuông ở hai cột mast, và thường lướt xuống biển Trung Hoa theo ngọn gió mùa thuận lợi với đầy đủ buồm phụ giương cao từ thấp lên cao. Tất cả chúng tôi đều bắt đầu cuộc đời mình trong ngành thương thuyền. Giữa năm con người chúng tôi tồn tại một mối liên kết mạnh mẽ của biển cả, đồng thời là tình đồng nghiệp của nghề nghiệp, thứ mà chẳng lượng nhiệt huyết nào dành cho việc chơi du thuyền, hải hành hay những thứ tương tự có thể mang lại, bởi vì một bên chỉ là trò tiêu khiển của cuộc đời còn bên kia chính là bản thân cuộc đời.
Marlow (ít ra tôi cũng nghĩ anh ta đánh vần tên mình như vậy) kể câu chuyện, hay đúng hơn là ký sự, về một hải trình:
"Đúng vậy, tôi đã từng biết qua một chút về các vùng biển phương Đông; nhưng điều tôi nhớ nhất lại là chuyến đi đầu tiên đến đó. Các cậu đều biết có những chuyến hải hành dường như được định sẵn để minh họa cho cuộc đời, những chuyến đi có thể coi là biểu tượng sự tồn tại của chúng ta. Cậu chiến đấu, làm việc, đổ mồ hôi, vắt kiệt sức suýt chết, đôi khi chết thật, để hoàn thành một điều gì đó — và rồi không thể. Không phải do lỗi của cậu. Cậu đơn giản là chẳng thể làm gì cả, dẫu lớn hay nhỏ — chẳng làm nổi một chuyện gì trên đời — thậm chí chẳng thể cưới được một cô gái lỡ thì, hay đưa nổi một lứa than vỏn vẹn 600 tấn đến được cảng đến của nó.
"Đó quả là một kỷ niệm khó quên. Đó là chuyến đi đầu tiên của tôi đến phương Đông, và là chuyến đầu tiên tôi làm đại phó thứ hai; đó cũng là chuyến chỉ huy đầu tiên của thuyền trưởng tôi. Các cậu phải công nhận rằng đã đến lúc ông ấy cần làm điều đó. Ông ấy đã sáu mươi tuổi; một người đàn ông nhỏ thó, với chiếc lưng rộng nhưng không mấy thẳng, đôi vai còng và một bên chân khèo hơn bên kia, ông có cái dáng vẻ quằn quèo kỳ dị mà ta thường thấy ở những người làm việc đồng áng. Ông có khuôn mặt giống chiếc kìm kẹp hạt dẻ — cằm và mũi chực chạm vào nhau bên trên một cái miệng móm — và được bao quanh bởi mái tóc xám sắt bông tơi, trông như chiếc quai nón bằng bông gòn rắc đầy bụi than. Và trong khuôn mặt già nua ấy, ông có đôi mắt xanh ngắt kỳ lạ giống hệt mắt trẻ thơ, mang nét biểu cảm chân chất mà một số người bình thường giữ gìn được đến cuối đời nhờ một thứ quà tặng nội tâm hiếm có là sự đơn sơ trong tâm hồn và sự chính trực trong cốt cách. Điều gì khiến ông nhận tôi lại là một điều kỳ lạ. Tôi bước ra từ một con tàu clipper trứ danh của Úc, nơi tôi từng làm tam phó, và ông dường như có thành kiến với những chiếc clipper trứ danh vì cho rằng chúng mang phong cách quý tộc và kiêu kỳ. Ông bảo tôi: 'Cậu biết đấy, ở con tàu này cậu sẽ phải làm việc.' Tôi đáp rằng tôi luôn phải làm việc trên mọi con tàu mình từng bước lên. 'À, nhưng ở đây khác, và mấy cậu công tử bột bước ra từ mấy con tàu lớn đó;... nhưng thôi! Tôi dám chắc cậu sẽ làm được. Ngày mai đến nhận việc đi.'
"Tôi đã đến nhận việc vào ngày hôm sau. Chuyện đó xảy ra từ hai mươi hai năm trước; và lúc ấy tôi vừa tròn hai mươi. Thời gian trôi nhanh làm sao! Đó là một trong những ngày hạnh phúc nhất đời tôi. Thử nghĩ xem! Lần đầu tiên làm đại phó thứ hai — một sĩ quan thực thụ có trách nhiệm! Tôi sẽ chẳng đời nào đánh đổi chức vụ mới của mình lấy một gia tài. Viên đại phó săm soi tôi rất kỹ. Ông cũng là một lão già, nhưng thuộc một khuôn mẫu khác. Ông có chiếc mũi khoằm như người La Mã, bộ râu dài trắng như tuyết, tên là Mahon, nhưng cứ nằng nặc đòi phải phát âm là Mann. Ông có gia thế tốt; thế nhưng vận may lại có vấn đề gì đó, nên ông chẳng bao giờ phất lên được.
"Còn về phần viên thuyền trưởng, ông đã có nhiều năm chạy tàu ven biển, rồi vùng Địa Trung Hải, và gần đây nhất là tuyến buôn bán Tây Ấn. Ông chưa bao giờ đi vòng qua các mũi biển lớn. Ông chỉ viết được một thứ chữ nguệch ngoạc và chẳng màng đến việc viết lách chút nào. Cả hai dĩ nhiên đều là những hải thủ dày dặn kinh nghiệm, và đứng giữa hai lão già ấy, tôi cảm thấy mình giống như một chú bé đứng giữa hai người ông.
"Con tàu cũng đã già cỗi. Tên nó là Judea. Tên nghe kỳ cục phải không? Nó thuộc về một người tên Wilmer, Wilcox — đại loại thế; nhưng ông ta đã phá sản và qua đời từ hai mươi năm nay hoặc hơn thế, và tên tuổi ông ta chẳng còn quan trọng nữa. Nó đã nằm phơi mình trong vũng Shadwell suốt một thời gian dài không biết đâu mà lần. Các cậu có thể tưởng tượng được tình trạng của nó. Toàn là gỉ sét, bụi bặm, nhơ nhớp — bồ hóng trên cao, rác rưởi trên boong. Đối với tôi, việc bước lên đó chẳng khác nào rời khỏi một cung điện để vào một ngôi nhà hoang tàn. Nó nặng chừng 400 tấn, có một cái tời thô sơ, chốt cửa bằng gỗ, chẳng có lấy một mẩu đồng nào trên người, và một phần đuôi vuông vức. Ngay bên dưới tên nó được khắc bằng những chữ cái lớn là rất nhiều họa tiết uốn lượn đã bong hết lớp mạ vàng, kèm theo một thứ huy hiệu với khẩu hiệu 'Làm hay là Chết' nằm bên dưới. Tôi nhớ điều đó đã thu hút tôi vô cùng. Phảng phất trong đó chút lãng mạn, thứ gì đó khiến tôi yêu mến món đồ cổ lỗ sĩ ấy — thứ gì đó đánh thức tuổi trẻ trong tôi!
"Chúng tôi rời Luân Đôn với đống balát — balát cát — để đến một cảng phía bắc chất một lô hàng than đi Bangkok. Bangkok! Tôi thấy râm ran cả người. Tôi đã có sáu năm lênh đênh trên biển, nhưng mới chỉ ghé Melbourne và Sydney, những nơi rất tuyệt, những chốn vô cùng quyến rũ theo cách riêng của chúng — nhưng Bangkok!
"Chúng tôi chèo chống đưa tàu thoát khỏi sông Thames dưới sự hỗ trợ của cánh buồm, có một hoa tiêu Biển Bắc trên tàu. Tên ông ta là Jermyn, và suốt cả ngày ông cứ lảng vảng quanh nhà bếp sấy chiếc khăn tay trước lò sưởi. Có vẻ như ông chẳng bao giờ ngủ. Ông là một con người ủ dột, với một giọt nước mắt thường trực lấp lánh ở chóp mũi, người mà dường như đã từng gặp rắc rối, đang gặp rắc rối, hoặc đang mong chờ gặp rắc rối — không thể cảm thấy hạnh phúc nếu không có chuyện gì đó tồi tệ xảy ra. Ông không tin tưởng tuổi trẻ, sự khôn ngoan thông thường, và tay nghề đi biển của tôi, và luôn tìm cách thể hiện điều đó qua hàng trăm chi tiết vụn vặt. Tôi dám chắc ông ấy đã đúng. Có vẻ như lúc đó tôi biết rất ít, và giờ thì tôi cũng chẳng biết hơn được bao nhiêu; nhưng tôi vẫn nuôi mối hận với cái lão Jermyn đó cho tận đến ngày nay.
"Chúng tôi mất nguyên một tuần để vật lộn tiến lên đến vùng biển Yarmouth Roads, và rồi vướng vào một trận cuồng phong — cơn bão tháng Mười nổi tiếng của hai mươi hai năm về trước. Đó là sự kết hợp của gió, chớp, mưa đá, tuyết, và một vùng biển dữ dội khủng khiếp. Tàu chúng tôi đang chạy nhẹ, và các cậu có thể tưởng tượng tình hình tồi tệ thế nào khi tôi nói rằng mạn tàu của chúng tôi đã bị đứt gãy và sàn tàu ngập nước. Đến đêm thứ hai, đống balát dịch chuyển sang mạn khuất gió, và vào lúc đó chúng tôi đã bị gió thổiạt đến một nơi nào đó trên bãi Dogger Bank. Chẳng còn cách nào khác ngoài việc mò xuống hầm với những chiếc xẻng để cố gắng cân bằng lại con tàu, và thế là chúng tôi ở đó, trong cái khoang tàu rộng lớn và tối tăm như hang động, những ngọn nến mỡ cắm chập chờn trên các xà nhà, gió bão gào thét bên trên, con tàu tròng trành điên cuồng trên một mạn; tất cả chúng tôi ở đó, từ Jermyn, thuyền trưởng, cho đến mọi người, hầu như chẳng tài nào đứng vững trên đôi chân, cắm cúi làm cái công việc của những kẻ đào huyệt, cố gắng hất những xẻng cát ướt ngược lên phía đón gió. Sau mỗi cú lảo đảo của con tàu, người ta lại có thể lờ mờ nhìn thấy trong ánh sáng mờ ảo những con người ngã quỵ cùng những nhát xẻng vung lên mạnh mẽ. Một trong những chú bé thủy thủ trên tàu (chúng tôi có hai đứa), vì quá ấn tượng bởi sự kỳ quái của khung cảnh, đã khóc như thể trái tim cậu bé sắp vỡ tung. Chúng tôi có thể nghe thấy tiếng nức nở của nó văng vẳng đâu đó trong bóng tối.
"Đến ngày thứ ba, cơn bão dịu dần, và chẳng bao lâu sau một chiếc tàu kéo miền bắc đã vớt chúng tôi. Chúng tôi mất tổng cộng mười sáu ngày để đi từ Luân Đôn đến Tyne! Khi vào tới vến cảng, chúng tôi đã lỡ phiên xếp hàng lên hàng, và họ kéo chúng tôi ra một bến neo đậu nơi chúng tôi phải nằm lại suốt một tháng. Bà Beard (chồng bà là thuyền trưởng Beard) từ Colchester đến thăm ông cụ. Bà ở lại trên tàu luôn. Đội thủy thủ thời vụ đã rời đi, và chỉ còn lại các sĩ quan, một chú bé, và người phục vụ phòng, một kẻ lai da màu có tên là Abraham. Bà Beard là một phụ nữ lớn tuổi, với khuôn mặt nhăn nheo và đỏ hây hây như quả táo mùa đông, nhưng dáng người thì vẫn như một thiếu niên. Bà bắt gặp tôi đang khâu một chiếc khuy áo, và kiên quyết đòi đưa mấy chiếc áo sơ mi của tôi để bà vá lại. Điều này hoàn toàn khác biệt với những người vợ thuyền trưởng mà tôi từng biết trên những con tàu clipper trứ danh. Khi tôi mang áo sơ mi đến cho bà, bà liền bảo: 'Thế còn tất thì sao? Chắc chắn chúng cần phải vá rồi, còn đồ của John — Tháp trưởng Beard — thì đã gọn gàng hết cả rồi. Tôi đang thấy thèm việc để làm đây.' Phước cho mụ già! Bà đã kiểm tra lại toàn bộ trang bị của tôi, và trong thời gian đó, lần đầu tiên tôi đọc *Sartor Resartus* và *Chuyến đi Khiva của Burnaby*. Lúc ấy tôi chẳng hiểu mấy về cuốn sách đầu; nhưng tôi nhớ mình thích người lính hơn là triết gia vào thời điểm đó; một sở thích mà cuộc sống sau này chỉ càng minh chứng thêm. Một người là con người đích thực, còn người kia hoặc là hơn thế — hoặc kém hơn. Dẫu sao thì cả hai đều đã qua đời, bà Beard cũng đã qua đời, và tuổi trẻ, sức mạnh, thiên tài, tư tưởng, thành tựu, những trái tim giản dị — tất cả đều phai tàn.... Thấy vậy thôi.
"Cuối cùng họ cũng chất hàng xong cho chúng tôi. Chúng tôi nhận một thủy thủ đoàn mới. Tám thủy thủ lành nghề và hai chú bé. Chúng tôi nhổ neo rời đi vào một buổi tối tới các phao ở cửa âu tàu, sẵn sàng ra khơi, với triển vọng tốt đẹp là sẽ bắt đầu chuyến hải hành vào ngày hôm sau. Bà Beard sẽ khởi hành về nhà trên chuyến tàu muộn. Khi con tàu đã được neo chắc chắn, chúng tôi đi uống trà. Chúng tôi ngồi khá im lặng suốt bữa ăn — Mahon, hai ông bà già, và tôi. Tôi ăn xong trước, và chuồn đi hút thuốc, vì cabin của tôi nằm trong một căn nhà trên boong ngay sát khu vực buồng lái phía sau. Lúc đó nước triều đang lên, gió thổi mạnh kèm theo mưa phùn; cánh cửa kép của âu tàu mở tung, và những chiếc tàu chở than chạy bằng hơi nước đang đi ra đi vào trong bóng tối với ngọn đèn rực sáng, tiếng chân vịt văng nước ào ào, tiếng tời xích lách cách, và rất nhiều tiếng gọi nhau huyên náo ở các đầu cầu tàu. Tôi đang đứng ngắm đoàn tàu có đèn pha lướt cao thấp trong đêm thì bất chợt một tia sáng đỏ lóe lên trước mắt tôi, biến mất, rồi lại hiện ra và đứng yên đó. Phần mũi của một chiếc tàu hơi nước bỗng lù lù xuất hiện ở khoảng cách gần. Tôi hét xuống cabin: 'Lên đây mau!' và rồi nghe thấy một giọng nói giật mình vang lên từ xa trong bóng tối: 'Dừng tàu lại, thưa ngài.' Một tiếng chuông reo vang. Lại một giọng khác cất lên đầy cảnh báo: 'Chúng ta sắp đâm thẳng vào con chiếc thuyền buồm kia rồi, thưa ngài.' Đáp lại là một giọng cục cằn: 'Được rồi,' và ngay sau đó là một tiếng va chạm mạnh khi chiếc tàu hơi nước húc một cú sượt qua phần mạn phình ra ở khu vực giằng buồm trước của chúng tôi. Có một khoảnh khắc hỗn loạn, tiếng la hét và tiếng chân chạy loanh quanh. Hơi nước gầm rú. Rồi có tiếng ai đó nói: 'Mọi thứ an toàn rồi, thưa ngài.'... 'Các anh có sao không?' giọng cục cằn hỏi. Tôi đã lao thẳng ra phía trước để xem xét thiệt hại và đáp lại: 'Tôi nghĩ là không sao.' 'Lùi nhẹ lại,' giọng cục cằn ra lệnh. Một tiếng chuông vang lên. 'Đó là tàu nào thế?' Mahon thét lên. Lúc đó nó đối với chúng tôi chỉ còn là một cái bóng kềnh càng đang xoay xở cách đó một quãng. Họ hét sang tên của tàu — một cái tên phụ nữ nào đó, Miranda hay Melissa — hoặc đại loại thế. 'Thế này là có thêm một tháng nữa kẹt lại trong cái xó xỉnh tồi tệ này rồi,' Mahon nói với tôi, khi chúng tôi cầm đèn soi dọc theo những mạn tàu bị nứt vỡ và dây chằng bị đứt. 'Nhưng thuyền trưởng đâu rồi?'
"Chúng tôi không hề nghe hay nhìn thấy ông ấy suốt từ nãy đến giờ. Chúng tôi đi về phía sau để tìm. Một giọng nói sầu thảm cất lên gọi vọng đến từ giữa vũng tàu: 'Judea ơi...!' Quái quỷ thế nào mà ông ấy lại ra được ngoài đó nhỉ?..."'Chào!' chúng tôi hét lên. 'Tôi đang trôi dạt trên chiếc xuồng của chúng ta mà không có mái chèo,' ông kêu lên. Một người chèo thuyền về muộn liền ngỏ ý giúp đỡ, và Mahon ngả giá với hắn ta nửa vương-chua để kéo vị thuyền trưởng của chúng tôi lại gần; nhưng chính bà Beard mới là người leo lên thang trước tiên. Họ đã trôi nổi lênh đênh trong vũng tàu dưới làn mưa lạnh buốt giá ấy gần một tiếng đồng hồ. Chưa bao giờ tôi ngạc nhiên đến thế trong đời.
"Hóa ra khi nghe tiếng thét 'Lên đây' của tôi, ông đã hiểu ngay chuyện gì đang xảy ra, liền vớ lấy vợ, chạy lên boong, băng qua rồi nhảy xuống chiếc xuồng của chúng ta vốn được buộc chặt vào thang. Không tồi chút nào đối với một người ở tuổi sáu mươi. Thử hình dung lão già ấy đang anh dũng ôm lấy người phụ nữ ấy — người phụ nữ của đời ông — mà cứu. Ông đặt bà ngồi lên một thanh ghế xuồng, và chuẩn bị leo trở lại tàu thì sợi dây buộc bất ngờ bị tuột ra, và thế là cả hai trôi dạt đi mất. Dĩ nhiên trong lúc hỗn loạn chúng tôi chẳng nghe thấy tiếng ông kêu gọi. Trông ông có vẻ bối rối. Bà vui vẻ nói: 'Chắc việc tôi lỡ chuyến tàu bây giờ không thành vấn đề gì chứ?' 'Không đâu, Jenny — em hãy xuống dưới khoang cho ấm người đi,' ông cằn nhặt. Rồi quay sang chúng tôi: 'Thủy thủ chẳng việc gì phải có vợ — tôi nói thế đấy. Thế là tôi bị văng ra khỏi tàu. Thôi, lần này không có thiệt hại gì. Đi xem con mụ tàu ngốc nghếch kia đã húc hỏng những gì nào.'
"Chẳng thiệt hại mấy, nhưng nó khiến chúng tôi bị trì hoãn mất ba tuần. Đến cuối khoảng thời gian đó, trong lúc thuyền trưởng đang bận giải quyết công việc với các đại lý, tôi xách chiếc túi của bà Beard ra ga xe lửa và sắp xếp cho bà ngồi thật thoải mái trong một toa hạng ba. Bà hạ kính cửa sổ xuống để nói: 'Cậu là một thanh niên tốt. Nếu thấy John — Tháp trưởng Beard — ra ngoài ban đêm mà không quàng khăn, cậu hãy nhắc khéo ông ấy giữ ấm cổ nhé.' 'Vâng, thưa bà Beard,' tôi nói. 'Cậu là một thanh niên tốt; tôi để ý thấy cậu rất chu đáo với John — với Tháp trưởng —' Đoàn tàu bỗng lăn bánh rời đi; tôi ngả mũ chào người phụ nữ lớn tuổi: Tôi không bao giờ gặp lại bà nữa... Chuyền chai rượu đây.
"Chúng tôi ra khơi vào ngày hôm sau. Khi bắt đầu cuộc hành trình đi Bangkok đó, chúng tôi đã rời Luân Đôn được tròn ba tháng. Ban đầu chúng tôi chỉ dự tính mất chừng hai tuần — tính là nhiều nhất.
"Đó là tháng Giêng, và thời tiết thật tuyệt vời — cái thời tiết mùa đông đầy nắng mang lại nhiều sức hút hơn cả mùa hè, bởi vì nó đến bất ngờ, se lạnh, và cậu biết rằng nó sẽ không, không thể kéo dài lâu. Nó giống như một món quà từ trên trời rơi xuống, một vận may bất ngờ.
"Nó kéo dài suốt dọc Biển Bắc, suốt eo biển Channel; và kéo dài cho đến khi chúng tôi cách mũi Lizards khoảng ba trăm dặm về phía tây: rồi gió đổi hướng sang tây nam và bắt đầu thổi mạnh. Chỉ trong hai ngày, một trận bão nổi lên. Con tàu Judea, trôi dạt ở tư thế thả trôi, chòng chành trên Đại Tây Dương giống như một chiếc hộp đựng nến cũ kỹ. Gió thổi ngày này qua ngày khác: nó thổi đầy căm hờn, không quãng nghỉ, không thương xót, không dừng chân. Thế giới chẳng là gì ngoài một không gian mênh mông của những con sóng lớn bạc đầu lao ầm ầm vào chúng tôi, bên dưới bầu trời thấp đến mức có thể chạm tay vào và bẩn thỉu như một chiếc trần nhà bị ám khói. Trong không gian bão tố vây quanh, bọt nước bay mịt mù chẳng kém gì không khí. Ngày qua ngày, đêm qua đêm, xung quanh con tàu chẳng có gì ngoài tiếng gió hú, tiếng sóng dữ gầm gào, tiếng nước đổ ào ạt lên boong tàu. Chẳng có chút nghỉ ngơi nào cho nó và cũng chẳng có chút nghỉ ngơi nào cho chúng tôi. Nó tròng trành, nó nhồi lên hụp xuống, nó chúi đầu xuống, nó chổng mông lên, nó lăn lộn, nó rên rỉ, và chúng tôi buộc phải bám chặt lấy tàu khi ở trên boong cũng như ôm chặt lấy giường khi ở dưới khoang, trong một nỗ lực liên tục của thể xác và sự lo lắng tột cùng của tâm trí.
"Một đêm nọ, Mahon nói qua khung cửa sổ nhỏ của khoang tàu tôi. Nó mở thẳng vào chiếc giường của tôi, và tôi đang nằm đó không tài nào chợp mắt, mang nguyên cả giày ủng, cảm thấy như thể mình đã thức liền nhiều năm trời và có cố cũng không thể ngủ nổi. Ông nói với vẻ kích động —
"'Cậu giữ thanh đo nước ở đây phải không, Marlow? Tôi không tài nào làm máy bơm hút nước lên được. Thề có Chúa! đây không phải là trò đùa đâu.'
"Tôi đưa thanh đo nước cho ông rồi lại nằm xuống, cố nghĩ đến nhiều thứ khác nhau — nhưng tôi chỉ nghĩ đến những máy bơm. Khi tôi lên đến boong tàu, họ vẫn đang cật lực làm việc, và ca trực của tôi được đổi sang tắp lự cho máy bơm. Dưới ánh đèn lồng mang lên boong để kiểm tra thanh đo nước, tôi thoáng thấy những gương mặt mệt mỏi và nghiêm trọng của họ. Chúng tôi bơm nước suốt bốn tiếng đồng hồ. Chúng tôi bơm suốt đêm, suốt ngày, suốt cả tuần — hết ca này đến ca khác. Con tàu đang rệu rã dần, và bị rò rỉ nước trầm trọng — chưa đủ để nhấn chìm chúng tôi ngay lập tức, nhưng đủ để vắt kiệt sức chúng tôi với công việc ở máy bơm. Và trong lúc chúng tôi bơm nước, con tàu cứ thế rơi rụng từng mảnh: mạn tàu tuột mất, các cột chống bị giật tung, các ống thông gió vỡ nát, cửa cabin bị phá tung. Chẳng còn một chỗ khô ráo nào trên tàu. Nó đang bị tàn phá từng chút một. Chiếc xuồng lớn biến thành những mảnh vụn như tăm tre tựa như có phép thuật ngay tại chỗ nó được chằng buộc. Chính tay tôi đã thắt dây buộc nó, và tôi từng khá tự hào về công sức của mình, thứ đã chống chịu được sự ác nghiệt của biển cả bấy lâu nay. Và chúng tôi cứ bơm. Và thời tiết thì chẳng hề khá hơn. Biển trắng xóa như một tấm khăn trải bàn bằng bọt, giống như một vạc sữa sôi sùng sục; bầu trời chẳng có lấy một kẽ hở, không — chẳng bằng một góc bàn tay — không, dù chỉ trong mười giây ngắn ngủi. Đối với chúng tôi không có bầu trời, không có các vì sao, không có mặt trời, không có vũ trụ — chẳng có gì ngoài những đám mây giận dữ và một vùng biển cuồng nộ. Chúng tôi túc trực bơm nước theo ca, vì sự sống còn của chính mình; và mọi chuyện cứ tưởng như kéo dài hàng tháng, hàng năm, dài như cả cõi vĩnh hằng, cứ như thể chúng tôi đã chết và bị đày xuống địa ngục dành cho thủy thủ. Chúng tôi quên mất hôm nay là thứ mấy, tên tháng, năm nào, và không biết mình đã từng đặt chân lên bờ bao giờ chưa. Buồm bị gió thổi bay sạch, nó nằm trôi dạt áp mạn dưới tấm bạt chắn thời tiết, đại dương trào qua boong tàu, và chúng tôi chẳng buồn bận tâm nữa. Chúng tôi vặn những cần gạt đó với đôi mắt đờ đẫn của những kẻ mất trí. Ngay khi lê lết được lên boong, tôi thường dùng một sợi dây thừng quấn vòng quanh những người thợ, máy bơm và cột buồm chính, rồi chúng tôi cứ quay, quay không ngừng nghỉ, với mực nước ngập đến eo, đến cổ, rồi ngập qua đầu. Mọi thứ đều hòa làm một. Chúng tôi đã quên mất cảm giác khô ráo là như thế nào rồi.
"Và đâu đó trong tôi thoáng hiện ý nghĩ: Cha chả! đây quả là một cuộc phiêu lưu dữ dội — kiểu như những gì cậu vẫn đọc trong sách; và đây là chuyến đi đầu tiên của tôi với tư cách đại phó thứ hai — và tôi mới chỉ hai mươi — và tôi đang ở đây trụ vững không thua kém bất kỳ ai trong số những người này, đồng thời giữ cho tinh thần anh em luôn vững vàng. Tôi cảm thấy hài lòng. Tôi sẽ chẳng đời nào đánh đổi trải nghiệm này lấy bất cứ thứ gì trên đời. Đôi khi tôi có những khoảnh khắc phấn khích tột độ. Bất cứ khi nào chiếc tàu cọc cạch cũ kỹ tròng trành nặng nề với phần đuôi vổng cao tít lên không trung, nó dường như lại tung lên, như một lời cầu xin, như một sự thách thức, như một tiếng kêu gào hướng về bầu trời vô cảm, những dòng chữ được viết trên đuôi tàu: *'Judea, Luân Đôn. Làm hay là Chết.'*
"Ôi tuổi trẻ! Sức mạnh của nó, niềm tin của nó, trí tưởng tượng của nó! Đối với tôi, nó không phải là một cỗ xe rệu rã cũ kỹ chở quanh thế giới đống than để đổi lấy cước phí — đối với tôi, nó là sự nỗ lực, là bài kiểm tra, là thử thách của cuộc đời. Tôi nghĩ về nó với niềm vui, với sự trìu mến, với nỗi tiếc nuối — giống như cách cậu nghĩ về một người đã khuất mà cậu từng yêu thương. Tôi sẽ không bao giờ quên nó.... Chuyền chai rượu đây.
"Một đêm nọ khi đang bị trói chặt vào cột buồm như tôi đã giải thích, chúng tôi vẫn đang cật lực bơm nước, bị điếc đặc bởi tiếng gió, và chẳng còn chút tinh thần nào để mà ước gì mình chết quách đi cho rồi, một con sóng dữ ập lên boong và quét qua người chúng tôi một cách sạch sành sanh. Ngay khi lấy lại được hơi thở, tôi liền hô lên theo đúng bổn phận: 'Cố lên các cậu!' thì bất chợt tôi cảm thấy có vật gì cứng ngắc đang nổi trên boong đập vào bắp chân mình. Tôi chộp lấy nhưng hụt. Trời tối đen như mực đến mức chúng ta không thể nhìn thấy mặt nhau dù chỉ cách nhau một gang tay — các cậu hiểu đấy.
"Sau cú va đập đó, con tàu đứng yên một lúc, và thứ đồ vật kia, dù là gì đi nữa, lại đập vào chân tôi một lần nữa. Lần này tôi đã tóm được nó — và đó là một cái qu xoong. Lúc đầu, vì quá đần độn do mệt mỏi và chẳng nghĩ gì ngoài những chiếc máy bơm, tôi không hiểu thứ mình đang cầm trên tay là gì. Bỗng nhiên mọi chuyện vỡ lẽ, và tôi hét lên: 'Các cậu ơi, cái nhà trên boong tiêu đời rồi. Dừng tay lại, đi tìm anh nấu bếp thôi.'
"Có một căn nhà trên boong nằm ở phía trước, chứa phòng bếp, chỗ ngủ của đầu bếp và khu sinh hoạt của thủy thủ đoàn. Vì chúng ta đã đoán trước từ nhiều ngày nay rằng nó sẽ bị quét sạch, các thủy thủ đã được lệnh xuống ngủ ở cabin — nơi duy nhất an toàn trên tàu. Tuy nhiên, viên quản gia Abraham vẫn khăng khăng bám trụ lấy buồng của mình một cách ngu ngốc như một con lợn lòi — tôi tin là do quá sợ hãi, giống như một con vật không chịu rời khỏi chuồng khi động đất xảy ra. Thế là chúng tôi đi tìm anh ta. Đó là một canh bạc với thần chết, bởi vì một khi đã tháo bỏ dây buộc, chúng tôi chẳng khác nào đang đứng trên một chiếc bè mỏng manh. Nhưng chúng tôi vẫn đi. Căn nhà đã nát bét như thể có một quả đạn pháo phát nổ bên trong. Hầu như mọi thứ đã bị cuốn bay xuống biển — lò sưởi, khu ở của thủy thủ và đồ đạc của họ, tất cả đều biến mất; nhưng có hai cột trụ giữ một phần vách ngăn nơi buồng của Abraham gắn vào thì vẫn còn lại như một phép màu. Chúng tôi mò mẫm trong đống đổ nát và bắt gặp buồng của anh ta, và kìa, anh ta vẫn đang ngồi trong giường, xung quanh toàn là bọt biển và những mảnh vỡ, miệng lảm nhảm vui vẻ một mình. Anh ta đã mất trí; hoàn toàn và vĩnh viễn điên loạn, trước cú sốc đột ngột giáng xuống phần sức lực tàn tạ cuối cùng của mình. Chúng tôi chộp lấy anh ta, lôi xềnh xệch về phía đuôi tàu rồi ném đầu chúi xuống cầu thang hầm tàu. Các cậu hiểu đấy, chẳng có thời gian để mà bồng bế anh ta xuống với vô vàn sự thận trọng rồi chờ xem anh ta thế nào đâu. Những người ở dưới sẽ đỡ lấy anh ta ở chân cầu thang thôi. Chúng tôi đang vội quay lại với những chiếc máy bơm. Việc đó không thể chờ đợi được. Một lỗ rò rỉ tồi tệ là một thứ vô nhân đạo.
"Người ta có thể nghĩ rằng mục đích duy nhất của cơn bão ác độc đó là biến tội nghiệp cái gã lai da màu kia thành một kẻ tâm thần. Trận bão dịu đi trước khi trời sáng, và ngày hôm sau bầu trời quang đãng trở lại, và khi biển lặng xuống thì chỗ rò rỉ cũng bớt đi. Khi đến lúc phải căng một bộ buồm mới, thủy thủ đoàn đòi quay đầu về — và thực sự chẳng còn cách nào khác. Xuồng cứu sinh mất sạch, boong tàu quét sạch, cabin trống hoác, thủy thủ chẳng còn mảnh vải nào ngoài bộ đồ đang mặc trên người, kho lương thực hỏng nặng, tàu rệu rã. Chúng tôi quay đầu tàu về nhà, và — các cậu có tin được không? Gió đổi sang hướng đông thổi thẳng vào mặt chúng tôi. Gió thổi mạnh, thổi liên tục. Chúng tôi phải vất vả chèo chống từng inch đường đi, nhưng may là tàu không bị rò rỉ quá nặng, mặt nước tương đối phẳng lặng. Việc bơm nước hai tiếng trong mỗi bốn tiếng chẳng phải chuyện đùa — nhưng nó giữ cho con tàu nổi được cho đến tận Falmouth.
"Những con người tốt bụng ở đó sống nhờ vào những tai nạn trên biển, và chắc chắn họ rất vui mừng khi thấy chúng tôi. Một đám thợ đóng tàu đói khát mài sắc những chiếc đục khi nhìn thấy cái xác con tàu đó. Và, thề có Chúa! bọn họ đã vặt vãnh chúng tôi không thương tiếc trước khi xong việc. Tôi đoán là chủ tàu lúc đó đã rơi vào hoàn cảnh ngặt nghèo lắm rồi. Có những sự chậm trễ xảy ra. Sau đó, người ta quyết định dỡ một phần hàng hóa xuống và trét lại các đường nối mạn trên của tàu. Công việc này được thực hiện, việc sửa chữa hoàn tất, hàng hóa được xếp trở lại; một thủy thủ đoàn mới bước lên tàu, và chúng tôi lại nhổ neo — hướng tới Bangkok. Chỉ một tuần sau, chúng tôi lại quay trở lại. Thủy thủ đoàn tuyên bố họ không đời nào đi Bangkok — một chuyến hải hành kéo dài một trăm năm mươi ngày — trên một cái tàu khốn kiếp nào đó cứ tám tiếng lại phải bơm nước hết sáu tiếng; và các tờ báo hàng hải lại đăng tải mẩu tin ngắn: *'Judea. Tàu buồm. Tuyến Tyne đi Bangkok; chở than; phải quay lại Falmouth do rò rỉ và thủy thủ đoàn từ chối thi hành nhiệm vụ.'*
"Lại thêm những sự trì hoãn — lại thêm những lần chắp vá sửa chữa. Chủ tàu ghé qua trong một ngày, và bảo rằng nó ngon lành như một cây đàn violon bé nhỏ. Tội nghiệp vị thuyền trưởng già Beard trông chẳng khác gì bóng ma của một viên thuyền trưởng vùng Geordie — vì sự lo lắng và nỗi nhục nhã ấy. Nên nhớ ông đã sáu mươi tuổi, và đó là chuyến chỉ huy đầu tiên của ông. Mahon bảo đó là một việc làm ngu ngốc, và sẽ kết thúc trong tồi tệ. Tôi yêu con tàu hơn bao giờ hết và cực kỳ khao khát được đến Bangkok. Đến Bangkok! Cái tên kỳ diệu, cái tên thiêng liêng. Vùng Mesopotamia còn lâu mới sánh kịp. Hãy nhớ là tôi mới tròn hai mươi tuổi, và đó là chức vụ đại phó thứ hai đầu tiên của tôi, và phương Đông đang chờ đợi tôi.
"Chúng tôi ra khơi và thả neo ở vùng biển ngoài khơi với một thủy thủ đoàn hoàn toàn mới — tốp thứ ba. Con tàu rò rỉ nặng hơn bao giờ hết. Cứ như thể đám thợ đóng tàu khốn kiếp kia đã thực sự đục một lỗ trên thân nó vậy. Lần này chúng tôi thậm chí còn chẳng thèm ra khơi. Thủy thủ đoàn đơn giản là từ chối không chịu quay tời neo.
"Họ kéo chúng tôi trở lại vũng cảng bên trong, và chúng tôi trở thành một vật cố định, một điểm nhấn, một biểu tượng của nơi này. Người ta chỉ trỏ vào chúng tôi cho khách du lịch xem kiểu như: *'Cái con tàu buồm sắp đi Bangkok kìa — đã ở đây sáu tháng rồi — phải quay lại ba lần.'* Vào những ngày lễ, bọn trẻ con chèo xuồng lững thững quanh đó thường gọi với sang: *'Judea ơi, chào nhé!'* và nếu có cái đầu nào ló lên qua mạn tàu, chúng lại hét: *'Bọn mày đi đâu thế?—Bangkok à?'* rồi chế giễu. Trên tàu lúc bấy giờ chỉ còn vỏn vẹn ba người. Vị thuyền trưởng tội nghiệp lủi thủi thẫn thờ trong cabin. Mahon đảm nhận việc nấu nướng, và bất ngờ bộc lộ mọi tài năng thiên bẩm của một đầu bếp Pháp trong việc chuẩn bị những món ăn nhỏ ngon lành. Tôi lờ đờ trông chừng hệ thống giằng buồm. Chúng tôi đã trở thành những công dân thực thụ của Falmouth. Mọi chủ cửa hàng đều nhẵn mặt chúng tôi. Ở tiệm cắt tóc hay tiệm bán thuốc lá, họ quen thuộc hỏi: *'Các anh nghĩ mình có bao giờ đến được Bangkok không?'* Trong khi đó, chủ tàu, các công ty bảo hiểm và người thuê tàu cứ cãi cọ lẫn nhau ở Luân Đôn, còn tiền lương của chúng tôi thì vẫn cứ được tính đều đặn.... Chuyền chai rượu đây.
"Thật là kinh khủng. Về mặt tinh thần, nó còn tồi tệ hơn cả việc bơm nước để giữ mạng sống. Cứ như thể chúng tôi đã bị thế giới lãng quên, chẳng thuộc về ai cả, sẽ chẳng thể đi đến đâu; có cảm giác như bị yếm bùa, chúng tôi sẽ phải sống đời này qua kiếp khác trong cái vũng cảng bên trong đó, trở thành trò cười và câu cửa miệng cho các thế hệ kẻ ăn bám ven bờ và những gã thợ chèo thuyền gian trá. Tôi xin lĩnh trước ba tháng lương cùng năm ngày nghỉ phép, rồi hộc tốc bắt tàu về Luân Đôn. Tôi mất một ngày để đến nơi và gần như mất thêm một ngày nữa để quay lại — nhưng ba tháng lương thì cứ thế bay sạch. Tôi chẳng biết mình đã tiêu số tiền đó vào việc gì nữa. Tôi có ghé qua một quán ca múa tạp kỹ, ăn trưa, ăn tối và ăn đêm tại một nhà hàng sang trọng ở phố Regent, rồi quay lại đúng hẹn, chẳng mang theo gì ngoài một bộ toàn tập tác phẩm của Byron và một chiếc chăn du lịch mới toanh làm bằng chứng cho ba tháng làm việc vất vả. Gã chèo thuyền đưa tôi ra tàu cất tiếng chào: *'Ồ! Tao cứ tưởng mày đã bỏ cái đống đồ cổ này rồi chứ. Nó chẳng bao giờ đến được Bangkok đâu.'* *'Mày thì biết quái gì về chuyện đó,'* tôi đáp lại với vẻ khinh miệt — nhưng thực sự trong lòng tôi hoàn toàn không thích lời tiên tri đó chút nào.
"Bỗng nhiên một người đàn ông, hình như là đại diện của ai đó, xuất hiện với toàn quyền quyết định. Mặt hắn ta đỏ lựng những nốt rượu, mang một nghị lực bất khuất, và là một tâm hồn vui vẻ. Chúng tôi như bừng tỉnh sống lại. Một chiếc sà lan cập mạn, nhận phần hàng hóa của chúng tôi, rồi chúng tôi tiến vào ụ khô để lột bỏ lớp đồng bọc đáy. Thảo nào nó lại rò rỉ. Tội nghiệp con tàu, bị căng thẳng quá mức chịu đựng trong cơn bão, dường như vì chán ghét nên đã nhổ ra toàn bộ phần xơ đay trám ở các đường nối phía dưới. Nó được trét lại, bọc đồng mới, và được làm cho kín khít như một cái chai. Chúng tôi quay lại sà lan và xếp hàng hóa lên tàu một lần nữa.
"Rồi vào một đêm trăng đẹp trời, toàn bộ lũ chuột trên tàu đã bỏ đi.
"Chúng tôi từng bị chúng hoành hành dữ dội. Chúng đã cắn phá buồm của chúng tôi, tiêu thụ lượng lương thực nhiều hơn cả thủy thủ đoàn, thân thiện chia sẻ giường ngủ và hiểm nguy cùng chúng tôi, và giờ đây, khi con tàu đã đủ điều kiện đi biển, chúng quyết định chuồn thẳng. Tôi gọi Mahon ra để cùng thưởng thức cảnh tượng đó. Con chuột này nối tiếp con chuột kia xuất hiện trên mạn tàu, ngoái đầu nhìn lại lần cuối rồi lao tõm một cái với tiếng động khô khốc xuống chiếc sà lan trống không. Chúng tôi cố gắng đếm chúng, nhưng chẳng mấy chốc đã quên mất con số. Mahon bảo: *'Chà, chà! Đừng có nói với tôi về sự khôn ngoan của loài chuột nhé. Lẽ ra chúng phải chuồn từ trước, vào lúc chúng ta suýt chết chìm ấy chứ. Thế mới thấy sự mê tín về chúng ngớ ngẩn đến thế nào. Chúng bỏ một con tàu tốt để sang một cái sà lan mục nát cũ kỹ, nơi chẳng có gì để ăn, đúng là đám ngu ngốc!... Tôi không tin là chúng biết cái gì an toàn hay cái gì tốt cho chúng đâu, chẳng khác gì cậu hay tôi cả.'*
"Và sau một hồi trò chuyện, chúng tôi đều đồng tình rằng sự khôn ngoan của loài chuột đã bị đánh giá quá cao, thực chất chẳng hơn gì con người.
"Câu chuyện về con tàu lúc này đã lan truyền khắp eo biển Channel từ mũi Land's End đến Forelands, và chúng tôi chẳng thể kiếm nổi một thủy thủ đoàn nào ở vùng duyên hải phía nam. Họ gửi cho chúng tôi một đoàn trọn gói từ Liverpool, và chúng tôi lại một lần nữa lên đường — hướng đến Bangkok.
"Chúng tôi gặp gió thuận, biển phẳng lặng thẳng tiến vào vùng nhiệt đới, và chiếc Judea già nua ì ạch trườn đi dưới ánh nắng mặt trời. Khi nó đạt tốc độ tám hải lý, mọi thứ trên cao kêu răng rắc và chúng tôi phải cột chặt nón vào đầu; nhưng phần lớn thời gian nó chỉ lững thững bò với tốc độ ba dặm một giờ. Các cậu còn mong đợi gì hơn chứ? Nó đã mệt mỏi rồi — con tàu già cỗi đó. Tuổi trẻ của nó cũng nằm ở nơi tuổi trẻ của tôi — nơi tuổi trẻ của các cậu đang ở đó — hỡi những kẻ đang lắng nghe câu chuyện này; và có người bạn nào lại nỡ quăng năm tháng và sự mệt mỏi của các cậu vào mặt các cậu chứ? Chúng tôi chẳng phàn nàn gì về nó. Ít nhất là đối với những người ở khu vực đuôi tàu như chúng tôi, có cảm giác như thể chúng tôi đã được sinh ra trên đó, lớn lên trên đó, đã sống ở đó suốt bao đời, chưa từng biết đến bất kỳ con tàu nào khác. Tôi cũng có thể mắng nhiếc nhà thờ làng cũ kỹ ở quê nhà vì nó không phải là một nhà thờ lớn.
"Và đối với tôi, tôi cũng có tuổi trẻ của mình để giữ được sự kiên nhẫn. Trước mắt tôi là cả một phương Đông rộng lớn, cả một cuộc đời, và ý nghĩ rằng tôi đã từng trải qua thử thách trên con tàu đó và đã vượt qua khá suôn sẻ. Và tôi nghĩ về những con người từ thời cổ đại, những thế kỷ trước, đã đi con đường đó trên những con tàu chẳng đi nhanh hơn, đến vùng đất của những rặng dừa, gia vị, và những bãi cát vàng, cùng những quốc gia da ngăm đen được trị vì bởi các vị vua tàn bạo hơn cả bạo chúa Nero của La Mã và lộng lẫy hơn cả Solomon người Do Thái. Con tàu buồm cổ lỗ sĩ cứ ì ạch tiến lên, nặng nề bởi tuổi tác và gánh nặng hàng hóa, trong khi tôi sống quãng đời tuổi trẻ trong sự vô minh và hy vọng. Nó ì ạch trườn qua một chuỗi ngày dài vô tận; và lớp mạ vàng tươi mới phản chiếu ánh mặt trời lặn, dường như đang cất tiếng kêu vang trên vùng biển tối dần những dòng chữ được sơn trên đuôi tàu: *'Judea, Luân Đôn. Làm hay là Chết.'*"
"Rồi chúng tôi tiến vào Ấn Độ Dương và lái hướng bắc về phía mũi Java. Gió nhẹ. Các tuần lễ trôi qua. Nó lê lết bò đi, làm hay là chết, và mọi người ở quê nhà bắt đầu nghĩ đến việc liệt chúng tôi vào danh sách mất tích quá hạn.
"Vào một tối thứ Bảy, khi tôi được nghỉ trực, các thủy thủ nhờ tôi cấp thêm cho họ vài xô nước — để giặt quần áo. Vì không muốn vặn máy bơm nước ngọt quá muộn, tôi vừa huýt sáo vừa đi về phía trước, tay cầm chìa khóa để mở nắp hầm chứa phía mũi, định bụng sẽ múc nước từ một chiếc thùng dự trữ mà chúng tôi giữ ở đó.
"Mùi hôi dưới hầm thật bất ngờ và kinh khủng. Người ta sẽ nghĩ rằng hàng trăm ngọn đèn parafin đã bốc khói nghi ngút trong cái lỗ đó suốt mấy ngày liền. Tôi mừng rỡ chuồn lên ngay. Người đi cùng tôi ho sặc sụa và nói: *'Mùi lạ quá, thưa ngài.'* Tôi hờ hững đáp: *'Người ta bảo tốt cho sức khỏe đấy,'* rồi đi về phía đuôi tàu.
"Việc đầu tiên tôi làm là cúi đầu ngó xuống miệng hở của ống thông gió giữa tàu. Khi tôi nhấc nắp lên, một luồng hơi có thể nhìn thấy được, trông giống như một lớp sương mù mỏng, một làn khói nhạt, bốc lên từ khe hở. Không khí trồi lên rất nóng, mang theo mùi hôi nồng nặc, khét lẹt của bồ hóng và parafin. Tôi hít một hơi rồi nhẹ nhàng đậy nắp lại. Chẳng ích gì khi tự làm mình ngạt thở cả. Hàng hóa dưới hầm đang bốc cháy.
"Hôm sau, tàu bắt đầu bốc khói thực sự. Các cậu thấy đấy, điều đó là có thể đoán trước, bởi vì mặc dù than thuộc loại an toàn, nhưng lô hàng đó đã được bốc xếp quá nhiều lần, bị vỡ vụn ra nhiều đến mức trông giống than rèn hơn bất cứ thứ gì khác. Sau đó nó còn bị dính nước — không chỉ một lần. Trời mưa suốt thời gian chúng tôi chuyển nó từ sà lan lên, và giờ đây với chuyến hải hành dài ngày này, nó bị nung nóng lên, và lại thêm một trường hợp tự bốc cháy.
"Thuyền trưởng gọi chúng tôi vào cabin. Ông trải một tấm hải đồ lên bàn và trông có vẻ không vui. Ông nói: *'Bờ biển Tây Úc đang ở gần, nhưng tôi có ý định tiếp tục tiến đến đích. Hơn nữa đây là mùa bão; nhưng chúng ta cứ giữ mũi tàu hướng về Bangkok, và chiến đấu với ngọn lửa. Không có chuyện quay đầu lại bất cứ đâu nữa, dù tất cả chúng ta có bị nướng chín đi chăng nữa. Trước tiên chúng ta sẽ thử dập tắt cái đám cháy khốn kiếp này bằng cách cắt đứt nguồn không khí.'*
"Chúng tôi đã thử. Chúng tôi đóng kín mọi ngõ ngách, vậy mà tàu vẫn bốc khói. Khói vẫn len lỏi thoát ra qua những kẽ hở vô hình; nó tự ép mình chui qua các vách ngăn và tấm phủ; nó rỉ ra chỗ này chỗ kia và khắp mọi nơi thành những sợi khói mảnh mai, thành một lớp màng vô hình, theo một cách không thể hiểu nổi. Nó len lỏi vào cabin, vào khoang thủy thủ; nó đầu độc những khu vực kín gió trên boong, người ta có thể ngửi thấy mùi khói tận xà ngang chính. Rõ ràng là nếu khói thoát ra được thì không khí cũng lọt vào được. Điều này thật nản lòng. Đám cháy này nhất định không chịu bị dập tắt bằng cách ngạt khí.
"Chúng tôi quyết định dùng nước và tháo các nắp hầm hàng ra. Những cột khói khổng lồ, ngả màu trắng, vàng đục, dày đặc, nhờ nhờ, mờ mịt và ngạt thở, bốc cao tận đỉnh cột buồm. Toàn bộ thủy thủ đoàn rút lui về phía sau. Sau đó đám mây độc hại bay đi, và chúng tôi quay lại làm việc trong làn khói lúc này không dày hơn khói của một ống khói nhà máy thông thường.
"Chúng tôi dựng máy bơm lực, kéo vòi nước ra, và chẳng bao lâu sau nó bị bục. Chà, nó đã cũ bằng tuổi con tàu — một đoạn vòi nguyên thủy và quá mục không thể sửa chữa. Sau đó chúng tôi bơm bằng chiếc máy bơm tay yếu ớt, múc nước bằng xô, và cứ thế theo cách này xoay sở đổ vô số nước Ấn Độ Dương xuống hầm hàng chính. Dòng nước sáng lấp lánh dưới ánh nắng mặt trời, rơi vào lớp khói trắng đang bò trườn, rồi biến mất trên bề mặt than đen kịt. Hơi nước bốc lên hòa lẫn với khói. Chúng tôi đổ nước mặn vào như thể đổ vào một cái thùng không đáy. Đó là định mệnh của chúng tôi trên con tàu đó: bơm nước ra khỏi nó, bơm nước vào trong nó; và sau khi tát nước ra để cứu mình khỏi chết đuối, chúng tôi lại cuồng nhiệt đổ nước vào để cứu mình khỏi bị thiêu rụi.
"Và nó vẫn ì ạch trườn đi, làm hay là chết, giữa tiết trời thanh bình. Bầu trời là một kỳ quan của sự tinh khiết, một kỳ quan của sắc xanh da trời. Mặt biển phẳng lặng, xanh thẳm, trong vắt, lấp lánh như một viên đá quý, trải rộng về mọi phía, khắp nơi đến tận chân trời — cứ như thể toàn bộ quả địa cầu là một viên ngọc duy nhất, một viên ngọc bích khổng lồ, một viên đá quý đơn lẻ được chế tác thành một hành tinh. Và trên ánh hào quang của vùng nước tĩnh lặng tuyệt vời ấy, chiếc Judea trôi đi một cách vô hình, bao bọc trong những làn hơi uể oải và nhơ nhớp, trong một đám mây lười biếng trôi dạt về phía khuất gió, nhẹ nhàng và chậm chạp: một đám mây độc hại làm vấy bẩn vẻ tráng lệ của biển cả và bầu trời.
"Suốt thời gian đó, dĩ nhiên chúng tôi chẳng thấy ngọn lửa nào. Đang có lửa âm ỉ ở đâu đó dưới đáy hầm. Có lần Mahon, khi chúng tôi đang làm việc cạnh nhau, quay sang tôi với một nụ cười kỳ lạ: *'Này, nếu lúc này mà nó lại thủng một lỗ rò rỉ kha khá — giống như hồi chúng ta mới rời eo biển Channel — thì nó sẽ dập đứng được cái đám cháy này ngay. Cậu thấy đúng không?'* Tôi lờ đi không liên quan mà đáp: *'Cậu còn nhớ lũ chuột không?'*
"Chúng tôi chiến đấu với ngọn lửa và đồng thời điều khiển tàu cẩn thận như thể chẳng có chuyện gì xảy ra. Người quản gia nấu ăn và phục vụ chúng tôi. Trong số mười hai người còn lại, tám người làm việc trong khi bốn người nghỉ ngơi. Ai cũng phải phiên ca, kể cả thuyền trưởng. Có sự bình đẳng, và nếu không hẳn là tình bác ái thì cũng có rất nhiều thiện chí. Đôi khi một người, khi hất một xô nước xuống hầm hàng, lại hét lớn: *'Hoan hô Bangkok!'* và những người khác bật cười. Nhưng nhìn chung chúng tôi ít nói, nghiêm túc — và khát nước. Ôi! khát nước làm sao! Và chúng tôi phải tiết kiệm nước. Định mức nghiêm ngặt. Con tàu bốc khói, mặt trời thiêu đốt.... Chuyền chai rượu đây.
"Chúng tôi thử mọi cách. Thậm chí chúng tôi còn thử đào sâu xuống chỗ có lửa. Tất nhiên là chẳng ăn thua gì. Không ai có thể trụ lại dưới đó quá một phút. Mahon, người xuống đầu tiên, đã ngất xỉu ở dưới đó, và người xuống kéo anh ta lên cũng chịu chung số phận. Chúng tôi lôi họ lên boong. Sau đó tôi nhảy xuống để chứng minh việc đó dễ dàng đến thế nào. Lúc đó họ đã khôn ngoan hơn và chỉ tự mãn nguyện bằng cách câu tôi lên bằng một chiếc móc xích buộc vào cán chổi, tôi nghĩ vậy. Tôi chẳng thèm đòi xuống vớt cái xẻng của mình bị bỏ lại dưới đó nữa.
"Mọi chuyện bắt đầu trở nên tồi tệ. Chúng tôi thả chiếc xuồng lớn xuống nước. Chiếc xuồng thứ hai cũng đã sẵn sàng để đu đưa ra ngoài. Chúng tôi còn có một chiếc nữa, dài mười bốn thước, treo trên cần cẩu ở phía đuôi, nơi khá an toàn.
"Rồi kỳ lạ thay, làn khói bỗng giảm hẳn. Chúng tôi nhân đôi nỗ lực để ngâm chìm đáy tàu. Chỉ trong hai ngày thì không còn một chút khói nào nữa. Mọi người cười toác cả miệng. Hôm đó là thứ Sáu. Ngày thứ Bảy không phải làm việc, tất nhiên ngoại trừ việc điều khiển tàu. Các thủy thủ giặt quần áo và mặt mũi lần đầu tiên sau nửa tháng, và được đãi một bữa ăn đặc biệt. Họ nói về hiện tượng tự bốc cháy với vẻ khinh miệt và ngụ ý rằng họ mới chính là những tay dập tắt hỏa hoạn cừ khôi. Bằng cách nào đó, tất cả chúng tôi đều cảm thấy như thể mỗi người vừa thừa kế một gia tài kếch xù. Nhưng một mùi khét lẹt nồng nặc vẫn vương vấn quanh tàu. Thấy mắt thuyền trưởng Beard trũng sâu và má hóp lại. Chưa bao giờ tôi nhận ra ông lại còng và quằn quèo đến thế. Ông và Mahon lủi thủi dò dẫm quanh các nắp hầm và ống thông gió, hít hít ngửi ngửi. Bỗng nhiên tôi nhận ra tội nghiệp lão Mahon đã là một ông lão rất, rất già rồi. Còn tôi, tôi cảm thấy phấn chấn và tự hào như thể mình vừa góp phần giành chiến thắng trong một trận hải chiến vĩ đại. Ôi! Tuổi trẻ!
"Đêm đó trời đẹp. Sáng hôm sau, một con tàu đang chạy về nước lướt qua chúng tôi ở khoảng cách chỉ thấy phần thân dưới — chiếc đầu tiên chúng tôi nhìn thấy trong nhiều tháng nay; nhưng cuối cùng chúng tôi cũng sắp chạm đất, mũi Java cách đó khoảng 190 dặm và gần như nằm thẳng hướng bắc.
"Hôm sau đến ca trực trên boong của tôi từ tám giờ đến mười hai giờ. Lúc ăn sáng, thuyền trưởng nhận xét: *'Thật kỳ lạ là cái mùi đó cứ vương vấn mãi trong cabin.'* Khoảng mười giờ, khi viên đại phó đang ở trên boong lái, tôi bước xuống boong chính một lát. Chiếc ghế thợ mộc đặt phía sau cột buồm chính: tôi tự ngậm tẩu thuốc dựa lưng vào đó, và người thợ mộc, một thanh niên trẻ tuổi, đến bắt chuyện với tôi. Cậu ta nhận xét: *'Tôi nghĩ chúng ta đã làm rất tốt phải không?'* rồi tôi bỗng nhận ra với vẻ bực bội rằng gã ngốc này đang cố tình chòng chành cái ghế. Tôi cộc lằn bảo: *'Đừng thế chứ, Chips,'* và ngay lập tức cảm thấy một cảm giác kỳ lạ, một ảo giác ngớ ngẩn — tôi có cảm giác như mình đang lơ lửng trên không trung. Tôi nghe thấy xung quanh mình âm thanh như một luồng hơi bị nén chặt được giải phóng — cứ như thể hàng ngàn người khổng lồ đồng thanh hô lớn *Phoo!* — và cảm thấy một cú va đập âm ỉ khiến lồng ngực tôi nhói lên bất thình lình. Không còn nghi ngờ gì nữa — tôi đang ở trên không, và cơ thể tôi đang vẽ nên một đường parabol ngắn ngủi. Nhưng dù ngắn ngủi thế nào đi nữa, tôi vẫn kịp suy nghĩ qua vài điều, theo trí nhớ của tôi là theo thứ tự sau: *'Đây không thể là tay thợ mộc — Cái gì thế?— Tai nạn nào đó — Núi lửa ngầm?— Than, khí gas!— Thề có Chúa! chúng ta đang bị thổi bay — Mọi người chết hết rồi — Tôi đang rơi xuống hầm sau — Tôi thấy lửa trong đó.'*
"Đám bụi than lơ lửng trong không khí của hầm tàu đã lóe lên một màu đỏ xỉn vào thời điểm xảy ra vụ nổ. Chỉ trong chớp mắt, trong một phần triệu giây kể từ lúc chiếc ghế bị lật nghiêng, tôi đã nằm dài sải lai trên đống hàng hóa. Tôi lồm cồm đứng dậy và ngóc đầu ra ngoài. Mọi chuyện diễn ra nhanh như một cú nảy lò xo. Boong tàu là một bãi hoang tàn gồm những khúc gỗ vỡ nát, nằm chồng chéo lên nhau như cây cối trong rừng sau trận bão cuồng phong; một tấm rèm khổng lồ bằng những mảnh vải rách bươm phấp phới nhẹ nhàng trước mặt tôi — đó chính là chiếc buồm chính bị xé tơi thành từng dải. Tôi thầm nghĩ: *'Mấy cái cột buồm sắp đổ sập xuống đến nơi rồi;'* và để tránh đường, tôi quỳ bò bốn chân lao về phía cầu thang buồng lái sau. Người đầu tiên tôi nhìn thấy là Mahon, với đôi mắt trợn tròn như cái đĩa, miệng há hốc, và mái tóc trắng dài dựng ngược xung quanh đầu giống như một vành hào quang bằng bạc. Ông vừa định bước xuống thì cảnh tượng boong chính đang chuyển động, trồi lên và vỡ vụn thành từng mảnh ngay trước mắt đã làm ông chết trân ở bậc thang trên cùng. Tôi sững sờ nhìn ông, và ông cũng trừng mắt nhìn tôi với một vẻ tò mò bị sốc kỳ lạ. Tôi không hề biết rằng mình đã bị trụi sạch tóc, lông mày, lông mi, bộ ria mép non trẻ đã bị cháy trụi, mặt đen thui, một bên má bị rách toạc, mũi đứt và cằm rớm máu. Tôi đã mất chiếc mũ, một chiếc dép, và áo sơ mi thì rách tả tơi. Tất cả những điều đó tôi hoàn toàn không hay biết. Tôi kinh ngạc khi thấy con tàu vẫn nổi, boong lái vẫn còn nguyên vẹn — và hơn hết là thấy bất kỳ ai vẫn còn sống. Hơn nữa, sự yên bình của bầu trời và sự phẳng lặng của biển cả khiến tôi vô cùng ngạc nhiên. Tôi đoán là mình phải trông đợi thấy chúng bị co giật vì kinh hoàng chứ.... Chuyền chai rượu đây.
"Có một giọng nói gọi vọng đến con tàu từ đâu đó — trên không trung, trên bầu trời — tôi không thể phân biệt được. Ngay sau đó tôi nhìn thấy thuyền trưởng — và ông đã phát điên. Ông tha thiết hỏi tôi: *'Cái bàn cabin đâu rồi?'* và nghe câu hỏi đó quả là một cú sốc kinh hoàng. Các cậu hiểu đấy, tôi vừa mới bị thổi bay lên trời, và vẫn còn đang chấn động vì trải nghiệm đó — tôi không chắc liệu mình có còn sống hay không. Mahon bắt đầu dậm cả hai chân và thét vào mặt ông: *'Lạy Chúa! ông không thấy boong tàu đã bị thổi bay tung lên rồi sao?'* Tôi tìm lại được giọng mình, và ấp úng đáp như thể đang nhận thức được một hành vi xao nhãng bổn phận nghiêm trọng nào đó: *'Tôi không biết cái bàn cabin ở đâu nữa.'* Mọi chuyện cứ như một giấc mơ ngớ ngẩn.
"Các cậu có biết tiếp theo ông muốn gì không? Chà, ông muốn căn chỉnh lại các xà ngang cánh buồm. Rất điềm tĩnh, và như thể đang chìm đắm trong suy nghĩ, ông khăng khăng đòi phải kéo vuông góc xà buồm trước. *'Tôi không biết có ai còn sống không,'* Mahon nói với giọng gần như muốn khóc. *'Chắc chắn,'* ông điềm đạm bảo, *'sẽ còn đủ người để kéo vuông xà buồm trước chứ.'*
"Lão già đó, có vẻ như đang ở trong khoang của mình để lên dây cót cho các đồng hồ hàng hải thì cú sốc hất văng ông đi. Ngay lập tức ông nghĩ rằng — như ông kể lại sau đó — con tàu đã đâm phải thứ gì đó, và ông liền chạy ra cabin. Ở đó, ông nhìn thấy cái bàn cabin đã biến mất đi đâu mất. Boong tàu bị thổi bay tung, dĩ nhiên nó đã rơi tụt xuống khoang hầm chứa dự trữ rồi. Nơi chúng tôi ăn sáng sáng nay giờ chỉ còn là một cái lỗ lớn trên sàn. Điều này đối với ông quá ư là kỳ bí, và gây ấn tượng mạnh mẽ đến mức những gì ông nhìn thấy và nghe thấy sau khi lên boong chỉ là những chuyện vặt vãnh không đáng kể so với nó. Và, hãy lưu ý, ông nhận ra ngay lập tức việc bánh lái bị bỏ hoang và con tàu của mình chệch khỏi hướng đi — và ý nghĩ duy nhất của ông là đưa cái vỏ tàu rách rưới, trơ trụi, cháy âm ỉ khốn kiếp đó quay trở lại với mũi tàu hướng về cảng đến của nó. Bangkok! Đó là điều ông đang theo đuổi. Tôi nói cho các cậu biết, con người nhỏ thó điềm tĩnh, còng lưng, chân khèo, gần như dị hình đó thật vĩ đại trong sự kiên định duy nhất của ý tưởng và trong sự thiếu hiểu biết điềm tĩnh trước sự hoảng loạn của chúng tôi. Ông ra hiệu cho chúng tôi tiến lên bằng một cử chỉ đầy uy quyền và tự mình đi nắm bánh lái.
"Vâng; đó là việc đầu tiên chúng tôi làm — căn chỉnh các xà buồm của đống đổ nát đó! Không ai thiệt mạng, hay thậm chí bị thương nặng, nhưng ai nấy đều bị thương ít nhiều. Lẽ ra các cậu phải nhìn thấy họ! Có người rách rưới tả tơi, mặt đen thui như thợ xúc than, như thợ quét ống khói, và có những cái đầu trọc lóc trông như vừa cạo sát, nhưng thực chất là đã bị lửa thiêu cháy trụi đến tận da. Những người khác trong ca trực dưới hầm, bị đánh thức bởi việc bị bắn tung ra khỏi những chiếc giường đang sụp đổ, cứ run lẩy bẩy không ngừng và rên rỉ ngay cả khi chúng tôi đang làm việc. Nhưng tất cả bọn họ đều làm việc. Đám thủy thủ cứng đầu đến từ Liverpool đó mang trong mình thứ cốt cách đúng đắn. Theo kinh nghiệm của tôi thì họ luôn như vậy. Chính biển cả đã ban tặng điều đó — sự bao la, sự cô độc vây quanh những tâm hồn tối tăm, lầm lì của họ. Ồ! Chà! chúng tôi lảo đảng, chúng tôi lê bước, chúng tôi ngã quỵ, chúng tôi va đầu gối vào đống đổ nát, chúng tôi kéo dây. Các cột buồm vẫn đứng vững, nhưng chúng tôi chẳng biết chúng đã bị cháy xém đến mức nào ở phần dưới. Trời gần như lặng gió, nhưng một đợt sóng dài cuộn tới từ phía tây khiến con tàu tròng trành. Chúng có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Chúng tôi nhìn chúng với nỗi lo âu phập phồng. Không thể đoán trước được chúng sẽ ngã về hướng nào.
"Rồi chúng tôi rút lui về phía đuôi tàu và nhìn ngó xung quanh. Boong tàu là một mớ hỗn độn của những ván gỗ dựng đứng, ván gỗ nằm ngửa, những mảnh vụn, đồ đạc bị tàn phá. Các cột buồm vươn lên từ đống hỗn loạn đó giống như những thân cây lớn mọc trên một thảm thực vật rối rắm. Những khoảng trống trong đống đổ nát đó đầy những thứ trắng đục, lờ đờ, đang chuyển động — thứ gì đó giống như một làn sương mỡ màng. Làn khói của ngọn lửa vô hình lại bốc lên, trải dài như một lớp sương mù dày đặc độc hại trong một thung lũng nghẹt thở vì gỗ mục. Những dải khói lười biếng đã bắt đầu cuộn xoắn hướng lên giữa đống mảnh vụn. Rải rác đây đó, một khúc gỗ dựng thẳng đứng trông giống như một chiếc cột. Một nửa thanh chắn ngang đã bị đứt lìa xuyên qua buồm trước, và bầu trời tạo thành một khoảng xanh chói lọi trên tấm vải buồm bẩn thỉu nhục nhã. Một phần của vài tấm ván dính liền nhau đã rơi vắt ngang qua mạn tàu, và một đầu nhô ra ngoài biển, giống như một chiếc cầu dẫn chẳng dẫn đến đâu, giống như một chiếc cầu dẫn vượt qua biển sâu, dẫn thẳng đến cái chết — như đang mời gọi chúng tôi bước ngay lên ván nhảy xuống biển để chấm dứt những rắc rối nực cười của mình. Và thế mà không khí, bầu trời — một hồn ma, thứ gì đó vô hình vẫn đang cất tiếng gọi con tàu.
"Ai đó đã nhanh trí nhìn ra ngoài, và kìa, người giữ bánh lái, kẻ đã bốc đồng nhảy xuống biển với mong muốn được quay trở lại. Anh ta hét lên và bơi lội hăng hái như một nhân ngư, bám theo sát con tàu. Chúng tôi ném cho anh ta một sợi dây, và chẳng mấy chốc anh ta đã đứng giữa chúng tôi với bộ dạng ướt sũng và vô cùng héo úa. Thuyền trưởng đã nhường bánh lái, và đứng tách biệt một mình, khuỷu tay tì lên lan can cằm chống tay, đăm đăm nhìn ra biển với vẻ đầy khao khát. Chúng tôi tự hỏi: Tiếp theo sẽ là gì? Tôi thầm nghĩ: Nào, thế này mới gọi là chứ. Thật tuyệt vời. Không biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo đây. Ôi tuổi trẻ!
"Đột nhiên Mahon phát hiện ra một chiếc tàu hơi nước ở tận phía xa đuôi tàu. Thuyền trưởng Beard nói: *'Chúng ta vẫn có thể xoay sở được với nó.'* Chúng tôi giương hai lá cờ, phát tín hiệu theo ngôn ngữ quốc tế trên biển: *'Đang bốc cháy. Cần hỗ trợ khẩn cấp.'* Con tàu hơi nước lớn dần lên nhanh chóng, và chẳng bao lâu sau đã đáp lại bằng hai lá cờ trên cột buồm trước: *'Tôi đang đến giúp các anh.'*
"Chỉ trong nửa giờ, nó đã sánh ngang tầm, ở hướng đón gió, trong tầm với giọng nói, và trôi dạt nhẹ nhàng với động cơ đã dừng lại. Chúng tôi mất đi vẻ điềm tĩnh, đồng thanh hét lên đầy phấn khích: *'Chúng tôi vừa bị nổ tung rồi.'* Một người đội mũ bảo hiểm trắng trên đài chỉ huy hét vọng lại: *'Được rồi! Không sao đâu! không sao cả!'* và ông gật đầu, mỉm cười, ra hiệu trấn an bằng tay cứ như đang đối với một lũ trẻ hoảng sợ. Một trong những chiếc xuồng hạ xuống nước và bỡ ngỡ chèo về phía chúng tôi với những chiếc mái chèo dài. Bốn thủy thủ người Kalahes bơi những nhịp chèo uyển chuyển. Đây là lần đầu tiên tôi nhìn thấy những thủy thủ mã lai. Sau này tôi đã quen thuộc với họ, nhưng điều gây ấn tượng với tôi lúc đó là sự dửng dưng của họ: họ cập mạn, và ngay cả gã thủy thủ ở mũi đứng dậy bám lấy mạn tàu bằng chiếc móc câu cũng chẳng buồn ngẩng đầu lên liếc một cái. Tôi nghĩ những kẻ vừa bị nổ tung đáng lẽ phải nhận được nhiều sự quan tâm hơn thế chứ.
"Một gã nhỏ thó, khô đét như củi mục và linh hoạt như con khỉ, trèo lên tàu. Đó là viên đại phó của chiếc tàu hơi nước. Hắn liếc nhìn một cái rồi kêu lên: *'Ôi các bạn — các bạn tốt hơn hết là nên rời đi đi.'*
"Chúng tôi im lặng. Hắn ta thì thầm riêng với thuyền trưởng một lúc — có vẻ như đang tranh luận với ông. Sau đó họ cùng nhau sang tàu hơi nước.
"Khi vị thuyền trưởng của chúng tôi quay lại, chúng tôi được biết chiếc tàu hơi nước đó là chiếc Sommerville, do Thuyền trưởng Nash chỉ huy, hành trình từ Tây Úc đi Singapore qua Batavia mang theo thư tín, và thỏa thuận là nó sẽ kéo chúng tôi đến Anjer hoặc Batavia, nếu có thể, nơi chúng tôi có thể dập tắt ngọn lửa bằng cách đánh đắm tàu, rồi tiếp tục hải trình — đến Bangkok! Vị thuyền trưởng già có vẻ vô cùng phấn khích. *'Chúng ta sẽ làm được điều đó thôi,'* ông quả quyết nói với Mahon. Ông giơ nắm đấm đe dọa bầu trời. Không ai khác nói thêm lời nào.
"Đến trưa, chiếc tàu hơi nước bắt đầu kéo tàu đi. Nó tiến lên thon gọn và cao lớn, và những gì còn lại của chiếc Judea lầm lũi đi theo ở đuôi sợi dây kéo dài bảy mươi trượng — theo sau nó nhanh chóng như một làn khói với những đỉnh cột buồm nhô lên phía trên. Chúng tôi leo lên cao để cuộn buồm lại. Chúng tôi ho sặc sụa trên các xà ngang, và cẩn thận với những phần phình ra của buồm. Các cậu có nhìn thấy đám chúng tôi ở đó không, đang cuộn gọn gàng những cánh buồm của con tàu bị định mệnh không đưa đến đâu cả? Chẳng có một tên nào không nghĩ rằng bất cứ lúc nào mấy cái cột buồm cũng sẽ đổ sập xuống. Từ trên cao chúng tôi chẳng thể nhìn thấy con tàu vì khói mù mịt, và bọn họ làm việc cẩn thận, luồn những sợi dây buộc với các vòng xoắn đều đặn. *'Cuộn buồm kiểu bến cảng — trên đó nhé!'* Mahon hét lên từ bên dưới.
"Các cậu hiểu điều này chứ? Tôi không nghĩ có một tên nào trong số những gã đó hy vọng có thể leo xuống theo cách thông thường. Khi chúng tôi làm xong, tôi nghe họ nói với nhau rằng: *'Chà, tao cứ nghĩ bọn mình sẽ rơi xuống biển theo cả mảng — cả cột lẫn buồm — cho tao chết nếu tao đoán sai.'* *'Đó cũng là điều tao đang nghĩ trong đầu,'* một gã bù xù quấn băng khắp người khác mệt mỏi đáp lại. Và, nên nhớ, đây là những con người không hề có thói quen được huấn luyện bài bản về sự vâng lời. Đối với một người ngoài cuộc, họ chẳng khác nào một đám du thủ du thực vô lại chẳng có nổi một điểm tốt nào. Điều gì khiến họ làm thế — điều gì khiến họ tuân lệnh tôi khi chính tôi, đang cố suy nghĩ xem nó tuyệt vời đến mức nào, bắt họ thả phần phình buồm trước xuống hai lần để cố gắng làm cho tốt hơn? Cái gì chứ? Họ chẳng có chút danh tiếng nghề nghiệp nào — chẳng có tiền lệ, chẳng có lời ca ngợi nào. Đó không phải là tinh thần trách nhiệm; tất cả bọn họ thừa đủ khôn ngoan để trốn việc, lười biếng, và lảng tránh — khi họ muốn — và phần lớn thời gian là họ muốn thế. Liệu có phải mức lương hai bảng rưỡi một tháng đã thúc đẩy họ ở lại đó? Họ chẳng đời nào nghĩ mức lương đó là đủ tốt đâu. Không; đó là thứ gì đó bên trong họ, thứ gì đó bẩm sinh, tinh vi và vĩnh cửu. Tôi không khẳng định chắc chắn rằng thủy thủ đoàn của một chiếc thương thuyền Pháp hoặc Đức sẽ không làm thế, nhưng tôi nghi ngờ liệu nó có được thực hiện theo cùng một cách hay không. Có một sự trọn vẹn trong đó, thứ gì đó vững chắc như một nguyên tắc, và đầy quyền uy như một bản năng — sự bộc lộ của một điều gì đó bí mật — của cái thứ ẩn giấu đó, món quà thiện hay ác tạo nên sự khác biệt giữa các chủng tộc, định hình số phận của các quốc gia.
"Chính vào đêm đó lúc mười giờ, lần đầu tiên kể từ khi chiến đấu với nó, chúng tôi mới nhìn thấy ngọn lửa. Tốc độ kéo tàu đã thổi bùng sự tàn phá đang âm ỉ. Một ánh sáng xanh xuất hiện phía trước, chiếu rọi bên dưới đống đổ nát của boong tàu. Nó chập chờn thành từng mảng, có vẻ như đang cựa quậy và trườn đi giống như ánh sáng của con đom đóm. Tôi là người đầu tiên nhìn thấy nó và báo cho Mahon. *'Thế thì trò chơi kết thúc rồi,'* ông nói. *'Chúng ta tốt hơn nên dừng việc kéo tàu này lại, nếu không nó sẽ bùng lên đột ngột từ trước ra sau trước khi chúng ta kịp chuồn.'* Chúng tôi hò hét inh oải; rung chuông để thu hút sự chú ý của họ; họ vẫn tiếp tục kéo. Cuối cùng Mahon và tôi phải bò lên phía trước và dùng rìu chặt đứt sợi dây. Không còn thời gian để cởi mấy nút thắt nữa. Những chiếc lưỡi liếm đỏ rực có thể nhìn thấy đang liếm láp đống mảnh vụn dưới chân khi chúng tôi tìm đường quay trở lại boong lái.
"Dĩ nhiên ở trên tàu hơi nước, họ rất nhanh chóng phát hiện ra sợi dây kéo đã đứt. Nó rú còi inh ỏi, đèn của nó quét thành một vòng tròn rộng, nó vòng lại áp sát mạn tàu rồi dừng lại. Tất cả chúng tôi tụ tập thành một nhóm chặt chẽ trên boong lái nhìn nó. Ai nấy đều đã kịp cứu lấy một bọc đồ hoặc một chiếc túi nhỏ. Bỗng nhiên một ngọn lửa hình nón với phần đỉnh xoắn tít bùng vọt lên phía trước, hắt lên vùng biển đen ngòm một vòng tròn ánh sáng, với hai con tàu nằm sóng đôi và tròng trành nhẹ nhàng ở tâm điểm. Thuyền trưởng Beard đã ngồi trên những tấm lưới tản nhiệt lặng ngâm và câm lặng suốt hàng giờ đồng hồ, nhưng giờ đây ông từ từ đứng dậy và bước lên phía trước, đến tận những tấm giằng buồm mizzen. Thuyền trưởng Nash gọi lớn: *'Lại đây mau! Nhanh chân lên. Tôi có các túi thư tín trên tàu. Tôi sẽ đưa các anh và xuồng của các anh về Singapore.'*
"*'Cảm ơn! Không cần đâu!'* vị thuyền trưởng của chúng tôi đáp. *'Chúng tôi phải đi đến cùng với con tàu này.'*
"*'Tôi không thể chờ đợi lâu hơn nữa đâu,'* gã kia hét lên. *'Hàng thư tín — các anh biết đấy.'*
"*'Được rồi! Chúng tôi ổn cả mà.'*
"*'Thế thì tùy! Tôi sẽ báo cáo về các anh ở Singapore.... Tạm biệt!'*
"Hắn vẫy tay. Đám thủy thủ của chúng tôi lặng lẽ buông những bọc đồ xuống. Tàu hơi nước tiến lên phía trước, và khi vượt qua khỏi vòng tròn ánh sáng, lập tức biến mất khỏi tầm mắt chúng tôi, bị lóa mắt bởi ngọn lửa đang cháy dữ dội. Và rồi tôi biết rằng mình sẽ nhìn thấy phương Đông lần đầu tiên với tư cách là người chỉ huy một chiếc xuồng nhỏ. Tôi nghĩ điều đó thật tuyệt vời; và lòng trung thành với con tàu cũ kỹ thật cao đẹp. Chúng tôi sẽ đi đến tận cùng với nó. Ồ, vẻ hào nhoáng của tuổi trẻ! Ồ, ngọn lửa của nó, rực rỡ chói lọi hơn cả những ngọn lửa của con tàu đang cháy, ném một thứ ánh sáng thần kỳ lên mặt đất rộng lớn, táo bạo vươn tới tận bầu trời, để rồi chẳng mấy chốc sẽ bị dập tắt bởi thời gian, thứ tàn nhẫn hơn, vô tình hơn, cay đắng hơn cả biển cả — và giống như những ngọn lửa của con tàu đang cháy, được bao quanh bởi một màn đêm không thể xuyên thủng."
"Lão già cảnh báo chúng tôi theo cách ôn tồn nhưng cứng rắn rằng một phần nhiệm vụ của chúng tôi là cứu vớt cho các công ty bảo hiểm càng nhiều càng tốt các thiết bị của con tàu. Theo đó, chúng tôi quay lại làm việc ở phía đuôi, trong khi con tàu bốc cháy hừng hực ở phía trước để cung cấp cho chúng tôi thật nhiều ánh sáng. Chúng tôi lôi ra một đống rác rưởi. Có thứ gì mà chúng tôi không cứu đâu chứ? Một chiếc phong vũ biểu cũ được cố định bằng một số lượng ốc vít vô lý suýt chút nữa đã cướp đi mạng sống của tôi: một đợt khói ập đến bất ngờ khiến tôi ngạt thở, và tôi chỉ vừa kịp chuồn thoát trong gang tấc. Nào là các kho lương thực khác nhau, những cuộn vải bạt, những cuộn dây thừng; boong lái trông chẳng khác gì một cái chợ phiên hàng hải, và các chiếc xuồng thì chất đầy ắp đến tận mạn thuyền. Người ta sẽ nghĩ rằng vị thuyền trưởng già muốn mang theo càng nhiều càng tốt những kỷ vật từ chuyến chỉ huy đầu tiên của mình. Ông cực kỳ, cực kỳ ít nói, nhưng rõ ràng là đã mất đi sự cân bằng tinh thần. Các cậu có tin được không? Ông muốn mang theo một đoạn cáp dòng cũ và một chiếc neo phụ trên chiếc xuồng lớn. Chúng tôi đồng thanh cung kính đáp *'Vâng, thưa ngài,'* rồi nhân lúc không chú ý liền thả lỏng cho món đồ đó trượt tõm xuống biển. Cái hộp y tế nặng trịch cũng chung số phận đó, hai bao cà phê xanh, những hộp sơn — thử tưởng tượng xem, sơn đấy! — cả một đống đồ đạc. Sau đó tôi được lệnh cùng hai thủy thủ xuống xuồng để sắp xếp đồ đạc và chuẩn bị sẵn sàng cho thời điểm chúng tôi rời tàu.
"Chúng tôi sắp xếp mọi thứ ngăn nắp, dựng cột buồm của xuồng lớn cho vị thuyền trưởng của chúng tôi — người đang trực tiếp chỉ huy nó — và tôi không lấy gì làm buồn phiền khi được ngồi xuống nghỉ một lát. Khuôn mặt tôi rát bỏng, mọi thớ thịt đau nhức như thể vừa gãy rời, tôi cảm nhận rõ từng chiếc xương sườn của mình, và dám thề là cột sống đã bị vẹo đi rồi. Những chiếc xuồng buộc ở phía sau nằm lọt thỏm trong bóng tối mịt mùng, và xung quanh tôi có thể nhìn thấy vòng tròn của mặt biển được thắp sáng bởi ngọn lửa. Một ngọn lửa khổng lồ vươn lên phía trước thẳng tắp và trong vắt. Nó bùng cháy ở đó, phát ra những âm thanh như tiếng đập cánh, cùng những tiếng gầm gừ như sấm truyền. Có những tiếng nứt vỡ, những tiếng nổ đinh tai nhức óc, và từ đỉnh ngọn lửa, những tia lửa bay vút lên cao, đúng như con người sinh ra là để chịu đựng rắc rối, chịu đựng những con tàu rò rỉ, và những con tàu bốc cháy.
"Điều khiến tôi bực mình là vì con tàu nằm ngang theo chiều sóng và hướng gió thổi — dẫu chỉ là một luồng gió thoảng — nên các chiếc xuồng cứ nhất quyết không chịu nằm yên ở phía đuôi nơi an toàn, mà cứ chứng nào tật nấy theo bản tính ngoan cố của loại xuồng, cứ chui đầu vào dưới phần đuôi rồi văng dạt áp mạn thuyền. Chúng va đập nguy hiểm và tiến sát ngọn lửa, trong khi con tàu cứ tròng trành đè lên chúng, và dĩ nhiên, luôn tiềm ẩn hiểm họa mấy cái cột buồm đổ sập xuống bất cứ lúc nào. Tôi và hai gã giữ xuồng cố gắng hết sức đẩy chúng ra bằng mái chèo và móc câu; nhưng việc cứ phải làm liên tục như thế thật là bực bội, nhất là khi chẳng có lý do gì khiến chúng ta không thể rời đi ngay lập tức. Chúng tôi không thể nhìn thấy những người trên tàu, cũng không thể hình dung điều gì đã gây ra sự chậm rễ đó. Đám giữ xuồng đang lẩm bẩm chửi rủa yếu ớt, và bản thân tôi không chỉ phải gánh phần việc của mình mà còn phải giữ chân hai gã cứ chực nằm dài ra để mặc kệ mọi chuyện.
"Cuối cùng tôi hét lớn: *'Trên boong nghe rõ không,'* và có ai đó ngó đầu xuống. *'Chúng tôi ở đây sẵn sàng rồi,'* tôi nói. Cái đầu biến mất, rồi rất nhanh sau đó lại ló lên. *'Thuyền trưởng nói là được rồi, thưa ngài, và hãy giữ cho các chiếc xuồng thật tránh xa con tàu.'*
"Nửa giờ trôi qua. Bỗng nhiên có một thứ âm thanh hỗn độn kinh khủng, tiếng lách cách, tiếng xích va vào nhau, tiếng xì xì của nước, và hàng triệu tia lửa bắn vút lên bầu trời tạo thành một cột khói run rẩy đang nghiêng nhẹ phía trên con tàu. Mấy cái gờ neo đã bị cháy rụi và hai chiếc mỏ neo đỏ rực đã chìm nghỉm xuống đáy biển, kéo theo sau chúng hai trăm trượng xích đỏ lòm. Con tàu run lên bần bật, khối lửa tròng trành như chực sụp đổ, và cột buồm trên đỉnh trước đổ sập xuống. Nó lao xuống như một mũi tên lửa, cắm phập xuống dưới, rồi ngay lập tức vọt lên cách xuồng chỉ một sải chèo, lững lờ trôi nổi, đen ngòm trên vùng biển lấp lánh ánh sáng. Tôi lại hét lên với boong tàu. Sau một hồi lâu, một người vang lên với giọng điệu bất ngờ vui vẻ nhưng cũng bị bóp nghẹt, cứ như thể anh ta đang cố nói mà ngậm chặt miệng lại, thông báo cho tôi: *'Xuống ngay đây, thưa ngài,'* rồi biến mất. Suốt một thời gian dài tôi chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng vo ve và gầm rú của ngọn lửa. Đâu đó còn văng vảng những tiếng huýt gió. Những chiếc xuồng chồm lên, giật mạnh dây neo, lao vào nhau một cách tinh nghịch, đập mạn vào nhau, hoặc dù chúng tôi có làm cách nào đi nữa thì vẫn cứ dạt chụm lại vào mạn tàu. Tôi không thể chịu đựng thêm được nữa, liền bám vào một sợi dây thừng và leo lên boong qua ngả đuôi tàu.
"Sáng trưng như ban ngày. Việc trèo lên theo lối này, đối mặt trực diện với bức tường lửa, là một cảnh tượng vô cùng kinh hoàng, và cái nóng lúc đầu có vẻ gần như không thể chịu đựng nổi. Trên một chiếc đệm trường kỷ kéo lê ra từ cabin, Thuyền trưởng Beard co quắp đôi chân và luồn một tay dưới đầu, đang ngủ say với ánh lửa hắt rực rỡ trên người. Các cậu có biết những người còn lại đang bận làm gì không? Họ đang ngồi quây quần ngay sát đuôi tàu quanh một thùng hàng mở nắp, ăn bánh mì phô mai và uống bia đen đóng chai.
"Dưới phông nền là những ngọn lửa đang cuồn cuộn uốn lượn thành những chiếc lưỡi liềm hung tợn trên đầu, trông họ giống hệt những sinh vật sống trong lửa ở nhà mình và trông chẳng khác gì một băng hải tặc liều lĩnh. Ngọn lửa lấp lánh trong lòng trắng mắt họ, rọi sáng những mảng da trắng hếu lộ ra qua những chiếc áo rách tơi tả. Ai nấy đều mang trên mình những dấu tích như vừa trải qua một trận chiến — đầu quấn băng, tay buộc nẹp, một mảnh giẻ bẩn thừng thượt quanh đầu gối — và mỗi gã đều kẹp giữa hai chân một chai bia và tay cầm một miếng phô mai to tướng. Mahon đứng dậy. Với cái đầu bảnh bao nhưng trông có phần bất trị, chiếc mũi khoằm, bộ râu trắng dài, và tay cầm một chai rượu chưa mở nắp, ông trông giống hệt như một trong những tên cướp biển khét tiếng thời xưa đang vui vẻ giữa bạo lực và thảm họa. *'Bữa ăn cuối cùng trên tàu,'* ông long trọng giải thích. *'Cả ngày chúng ta chẳng có gì ăn, và việc bỏ phí chỗ này thì chẳng ích gì.'* Ông vung vẩy chai rượu và hất hàm chỉ về phía vị thuyền trưởng đang ngủ. *'Ông ấy bảo không tài nào nuốt nổi thứ gì, nên tôi dỗ ông ấy nằm nghỉ đấy,'* ông nói tiếp; và khi thấy tôi trân trân nhìn, *'Tôi không biết cậu có hay biết không, anh bạn trẻ, lão ấy đã thức trắng suốt mấy ngày nay — và chừng nào ở trên xuồng thì chúng ta sẽ còn ít được chợp mắt lắm đấy.'* *'Chẳng bao lâu nữa thì chẳng còn cái xuồng nào mà đi nếu các ông cứ đùa cợt lâu hơn thế này đấy,'* tôi giận dữ nói. Tôi bước tới chỗ vị thuyền trưởng và lay mạnh vai ông. Cuối cùng ông cũng mở mắt, nhưng không nhúc nhích. *'Đến lúc rời tàu rồi, thưa ngài,'* tôi nhẹ nhàng nói.
"Ông mệt mỏi đứng dậy, nhìn chằm chằm vào ngọn lửa, vào vùng biển đang lấp lánh quanh con tàu và tối đen như mực ở phía xa hơn; ông nhìn lên những vì sao đang lấp lánh mờ ảo sau lớp sương khói mỏng manh trên một bầu trời tối đen như hũ lúc — đen như chốn địa ngục Erebus.
"*'Người trẻ tuổi đi trước,'* ông nói.
"Và người thủy thủ bình thường, dùng mu bàn tay quệt miệng, đứng dậy, trèo qua thành lan can phía đuôi rồi biến mất. Những người khác lần lượt theo sau. Có người, vào khoảnh khắc chuẩn bị trèo qua, liền khựng lại để nốc cạn chai rượu, rồi vung tay ném thẳng nó vào ngọn lửa. *'Nhận lấy này!'* anh ta hét lên.
"Vị thuyền trưởng nán lại với vẻ buồn rầu chán nản, và chúng tôi để mặc ông trò chuyện một mình trong chốc lát với chuyến chỉ huy đầu tiên của mình. Rồi tôi lại leo lên và cuối cùng cũng đưa được ông rời đi. Đã đến lúc phải đi. Các chi tiết bằng sắt trên boong lái đã nóng rát cả tay.
"Sau đó sợi dây kéo của xuồng lớn được cắt đứt, và ba chiếc xuồng được buộc nối với nhau trôi dạt ra xa con tàu. Vừa tròn mười sáu tiếng đồng hồ kể từ khi vụ nổ xảy ra thì chúng tôi bỏ tàu. Mahon phụ trách chiếc xuồng thứ hai, còn tôi cầm lái chiếc nhỏ nhất — loại mười bốn thước. Chiếc xuồng lớn lẽ ra có thể chở tất cả chúng tôi; nhưng thuyền trưởng bảo chúng tôi phải cứu lấy càng nhiều tài sản càng tốt — cho các công ty bảo hiểm — và thế là tôi có được quyền chỉ huy đầu tiên trong đời. Tôi đi cùng hai thủy thủ, một túi bánh quy, vài hộp thịt, và một thùng nước nhỏ. Tôi nhận lệnh phải bám sát chiếc xuồng lớn để trong trường hợp thời tiết xấu có thể được kéo lên tàu lớn.
"Và các cậu có biết tôi nghĩ gì không? Tôi nghĩ mình sẽ tách đoàn ngay khi có cơ hội. Tôi muốn tự mình làm chủ chiếc xuồng chỉ huy đầu tiên mà không phải phụ thuộc vào ai. Tôi đời nào chịu đi theo một biên đội nếu có cơ hội được tự do tự tại hải hành một mình. Tôi sẽ tự mình cập bến. Tôi sẽ vượt qua mấy chiếc xuồng kia. Tuổi trẻ! Toàn là tuổi trẻ! Sức trẻ dại khờ, đáng yêu và tươi đẹp.
"Nhưng chúng tôi chưa thể khởi hành ngay lập tức. Chúng tôi phải đi đến tận cùng với con tàu. Và thế là các chiếc xuồng cứ dập dềnh trôi nổi suốt đêm hôm đó trên những con sóng lừng. Đám thủy thủ lúc chợp mắt, lúc thức giấc, thở dài, rên rỉ. Tôi nhìn chằm chằm vào con tàu đang cháy.
"Giữa bóng tối của đất trời, nó đang cháy rực rỡ trên một đĩa nước biển màu tía được xé toạc bởi những tia chớp đỏ như máu; trên một đĩa nước lấp lánh và đầy vẻ hiểm ác. Một ngọn lửa cao, trong vắt, một ngọn lửa khổng lồ cô độc bùng lên từ lòng đại dương, và từ đỉnh của nó, làn khói đen cuồn cuộn không ngớt tuôn trào lên bầu trời. Nó cháy dữ dội, bi tráng và uy nghi giống như một giàn hoả táng được thắp lên trong đêm, vây quanh bởi biển cả, được canh giữ bởi các vì sao. Một cái chết tráng lệ đã đến như một ân huệ, như một món quà, như một phần thưởng dành cho con tàu già cỗi vào cuối những ngày tháng lao nhọc của nó. Sự phó thác linh hồn mệt mỏi của nó cho các vì sao và biển cả thật xao xuyến như cảnh tượng của một chiến thắng huy hoàng. Các cột buồm đổ sập ngay trước lúc bình minh, và trong khoảnh khắc bùng lên một trận bão táp tơi tả của những tia lửa dường như lấp đầy bầu trời kiên nhẫn và canh gác ban đêm, màn đêm bao la nằm tĩnh lặng trên mặt biển. Khi trời sáng, nó chỉ còn lại là một cái xác than đen sì, vẫn lơ lửng dưới một đám mây khói và mang trong mình một khối than hồng rực bên trong.
"Rồi những mái chèo được hạ xuống, và các chiếc xuồng xếp thành hàng di chuyển vòng quanh tàn tích của nó như trong một đám tang — chiếc xuồng lớn đi đầu. Khi chúng tôi chèo ngang qua đuôi tàu, một lưỡi lửa mỏng manh bất ngờ phóng vút ra hiểm độc về phía chúng tôi, và ngay lập tức nó chìm nghỉm xuống, đầu cắm xuống trước trong một tiếng xì xì vang dội của hơi nước. Phần đuôi chưa bị tiêu thụ là phần chìm xuống cuối cùng; nhưng lớp sơn đã bay màu, đã nứt nẻ, đã bong tróc, và chẳng còn dòng chữ nào, chẳng còn từ ngữ nào, chẳng còn biểu tượng kiên cường nào giống như linh hồn của nó để mà chói lọi trước mặt ánh bình minh đang lên về tín điều và tên tuổi của mình.
"Chúng tôi xuôi về hướng bắc. Gió nổi lên, và khoảng trưa thì tất cả các chiếc xuồng tụ họp lại lần cuối. Tôi không có cột buồm hay buồm trên thuyền của mình, nhưng tôi đã chế một chiếc cột từ một chiếc mái chèo dự trữ và giương tấm bạt che xuồng làm buồm, dùng móc câu làm xà ngang. Chiếc xuồng của tôi chắc chắn bị quá khổ buồm, nhưng tôi có được sự thỏa mãn khi biết rằng với gió xuôi chiều, tôi có thể đánh bại hai chiếc kia. Tôi đành phải đợi họ. Sau đó tất cả chúng tôi cùng xem lại tấm hải đồ của thuyền trưởng, và sau một bữa ăn xã giao gồm bánh mì khô và nước, chúng tôi nhận những chỉ dẫn cuối cùng. Chúng rất đơn giản: chèo hướng bắc, và bám sát nhau hết mức có thể. *'Cẩn thận với cái dàn buồm chắp vá đó nhé, Marlow,'* thuyền trưởng dặn dò; và Mahon, khi tôi kiêu hãnh chèo lướt qua chiếc xuồng của ông, nhăn cái mũi khoằm lại và gọi với sang: *'Cậu sẽ lái con tàu của mình chìm xuống nước mất thôi nếu không cẩn thận đấy, anh bạn trẻ.'* Ông là một lão già hay châm chọc — và mong rằng vùng biển sâu nơi ông đang yên giấc lúc này sẽ ôm ấp ông thật nhẹ nhàng, dịu dàng cho đến tận cùng thời gian!
"Trước khi hoàng hôn buông xuống, một cơn mưa giông dày đặc quét qua hai chiếc xuồng vốn đang tụt lại phía sau rất xa, và đó là lần cuối cùng tôi nhìn thấy họ trong một thời gian. Ngày hôm sau, tôi ngồi lái chiếc vỏ trứng của mình — chiếc xuồng chỉ huy đầu tiên — xung quanh chỉ có nước và bầu trời. Đến buổi chiều, tôi thực sự nhìn thấy những cánh buồm cao của một con tàu ở tận đằng xa, nhưng không nói gì và đám thủy thủ của tôi cũng không để ý thấy nó. Các cậu biết đấy, tôi sợ rằng nó có thể là tàu đang chạy về nước, và tôi chẳng có ý định quay đầu bước ra khỏi cánh cổng của phương Đông. Tôi đang hướng lái đến Java — lại một cái tên thiêng liêng nữa — giống như Bangkok vậy. Tôi đã lái xuồng ròng rã suốt nhiều ngày.
"Tôi không cần phải kể cho các cậu nghe cảm giác lênh đênh trong một chiếc xuồng hở mông là thế nào đâu. Tôi còn nhớ những ngày đêm lặng gió khi chúng tôi gồng mình chèo, chèo miệt mài, và chiếc xuồng cứ như đứng yên một chỗ, như thể bị yếm bùa nằm giữa vòng tròn chân trời biển cả. Tôi nhớ cái nóng oi bức, những trận mưa giông xối xả bắt chúng tôi phải tát nước hộc tốc để giữ mạng sống (nhưng đồng thời cũng làm đầy thùng nước ngọt của chúng tôi), và tôi nhớ mười sáu tiếng liền với cái miệng khô khốc như than củi cùng cây mái chèo lái ở đuôi tàu để giữ cho chiếc xuồng chỉ huy đầu tiên của mình đối đầu thẳng với những con sóng dữ dội đang vỗ tới. Tôi chưa bao giờ biết mình là một kẻ dẻo dai đến thế cho đến lúc đó. Tôi nhớ những gương mặt hốc hác, những thân hình rũ rượi của hai người thợ cùng đi, và tôi nhớ tuổi trẻ của mình cùng cảm giác sẽ không bao giờ quay trở lại nữa — cảm giác rằng mình có thể trường tồn mãi mãi, vượt qua cả biển cả, trái đất và toàn thể nhân loại; cảm giác lừa dối dụ dỗ chúng ta bước vào niềm vui, hiểm nguy, tình yêu, những nỗ lực vô ích — bước vào cái chết; niềm xác tín huy hoàng về sức mạnh, sức nóng của sự sống trong nắm tro tàn, ánh sáng rực rỡ trong tim năm tháng qua đi càng lúc càng mờ nhạt, càng lạnh lẽo, càng thu nhỏ lại, và lụi tàn — rồi cũng lụi tàn quá sớm — trước cả khi bản thân cuộc sống kịp khép lại.
"Và đây là cách tôi nhìn ngắm phương Đông. Tôi đã từng thấy những chốn thâm sơn cùng cốc của nó và đã nhìn thấu tận tâm hồn nó; nhưng giờ đây tôi luôn nhìn nó từ một chiếc xuồng nhỏ, một dải núi cao chót vót, xanh thẳm và mờ ảo trong buổi sớm mai; giống như màn sương mờ nhạt vào buổi trưa; một bức tường tím nhấp nhô lúc hoàng hôn. Tôi cảm nhận rõ sức nặng của mái chèo trong tay, hình ảnh vùng biển xanh chói chang khắc sâu trong đôi mắt. Và tôi nhìn thấy một vịnh nhỏ, một vịnh rộng, phẳng lặng như gương và nhẵn bóng như mặt băng, đang lấp lánh trong bóng tối. Một ánh đèn đỏ cháy rọi xa xăm trên màn đêm mịt mùng của đất liền, và bầu trời đêm thật dịu dàng và ấm áp. Chúng tôi rướn người nhịp chèo với những cánh tay ê ẩm, và bất chợt một luồng gió thoảng, một luồng gió nhẹ nhàng ấm áp mang theo những mùi hương kỳ lạ của hoa cỏ, của gỗ thơm, thổi từ màn đêm tĩnh lặng ra — tiếng thở dài đầu tiên của phương Đông lướt qua khuôn mặt tôi. Điều đó tôi không bao giờ quên. Nó vô hình và đầy mê hoặc, giống như một thứ bùa chú, như một lời thì thầm hứa hẹn về niềm hoan lạc huyền bí.
"Chúng tôi đã chèo nốt chặng đường cuối cùng này suốt mười một tiếng đồng hồ. Hai người chèo, và người đến phiên nghỉ thì ngồi ở cần lái. Chúng tôi đã nhận ra ánh đèn đỏ trong vịnh đó và lái hướng về phía nó, đoán rằng nó phải đánh dấu một cảng ven biển nhỏ nào đó. Chúng tôi lướt qua hai chiếc tàu, mang dáng vẻ kỳ lạ với phần đuôi vổng cao, đang neo đậu ngủ say, và khi đến gần ngọn đèn lúc này đã vô cùng mờ ảo, chúng tôi đâm mũi xuồng vào chóp của một cầu tàu nhô ra. Chúng tôi mệt mỏi đến mức hoa mắt chóng mặt. Đám thủy thủ thả rơi mái chèo và ngã lăn ra các ghế xuồng như những cái xác chết. Tôi buộc chặt xuồng vào một cột cọc tiêu. Dòng nước khẽ vỗ róc rách. Khung cảnh mờ ảo thơm ngát của bờ biển hiện lên thành những khối lớn khổng lồ, rất có thể là một thảm thực vật rậm rạp sừng sững — những hình thù câm lặng và kỳ quái. Và dưới chân chúng, hình bán nguyệt của một bãi cát lấp lánh mờ ảo, giống như một ảo ảnh. Không có một bóng đèn, không một tiếng động, không một âm thanh. Phương Đông huyền bí đối mặt với tôi, thơm ngát như một đóa hoa, tĩnh lặng như cái chết, tối tăm như nấm mồ.
"Và tôi ngồi đó mệt mỏi đến tột cùng, hân hoan như một kẻ chinh phục, thao thức và mê mẩn như thể đang đứng trước một ẩn số sâu thẳm và đầy định mệnh.
"Tiếng chèo khua nước, tiếng nhịp dìm đều đặn vang vọng trên mặt nước phẳng lặng, được khuếch đại bởi sự tĩnh mịch của bờ biển thành những tiếng vỗ lớn, khiến tôi giật bắn mình. Một chiếc xuồng, một chiếc xuồng mang phong cách châu Âu, đang tiến vào. Tôi cất tiếng gọi như nhắc đến những người đã khuất: *'Judea ơi, chào nhé!'* Một tiếng vọng mỏng manh đáp lại.
"Đó là thuyền trưởng. Tôi đã đánh bại chiếc soái hạm tới ba tiếng đồng hồ, và tôi rất vui khi nghe thấy giọng nói run rẩy và mệt mỏi của vị lão niên. *'Có phải cậu đấy không, Marlow?'* *'Cẩn thận phần cuối cầu tàu đấy, thưa ngài,'* tôi hét lên.
"Ông cẩn trọng tiến đến, và thả neo bằng đoạn dây dọi biển sâu mà chúng tôi đã kịp cứu vớt — cho các công ty bảo hiểm. Tôi nới lỏng dây buộc xuồng và trôi dạt áp mạn vào. Ông ngồi đó, một bóng người gục ngã ở phần đuôi xuồng, ướt đẫm sương đêm, hai tay đan vào nhau đặt trên đùi. Đám thủy thủ của ông đã ngủ say từ bao giờ. *'Tôi đã trải qua một quãng thời gian kinh hoàng,'* ông thì thầm. *'Mahon đang ở phía sau — không xa lắm đâu.'* Chúng tôi trò chuyện bằng những tiếng thì thầm, những tiếng thì thầm nhỏ, cứ như sợ làm thức giấc vùng đất. Súng đạn, sấm sét, động đất vào lúc đó cũng chẳng thể đánh thức nổi đám thủy thủ.
"Đưa mắt nhìn xung quanh khi chúng tôi trò chuyện, tôi nhìn thấy ở ngoài khơi xa một ánh đèn sáng rực đang di chuyển trong đêm. *'Có một chiếc tàu hơi nước đang chạy ngang qua vịnh kìa,'* tôi nói. Nó không chạy ngang qua, nó đang tiến vào, thậm chí nó còn áp sát và thả neo. *'Tôi ước gì,'* vị lão niên nói, *'cậu tìm hiểu xem đó có phải tàu Anh hay không. Có lẽ họ có thể cho chúng ta đi nhờ đến đâu đó.'* Trông ông có vẻ lo lắng đến phát bực. Thế là bằng cách dùng tay đấm chân đá, tôi đánh thức một gã thủy thủ của mình khỏi trạng thái mộng du, đưa cho gã một cây mái chèo, rồi tôi cầm một cây khác chèo hướng về phía ánh đèn của chiếc tàu hơi nước.
"Có tiếng người thì thầm bên trong nó, tiếng kim loại rỗng vang lên từ phòng máy, tiếng bước chân trên boong tàu. Các ô cửa sổ tròn tỏa sáng như những con mắt trợn trừng. Những bóng người di chuyển, và có một gã đứng lù lù ở vị trí cao trên đài chỉ huy. Hắn nghe thấy tiếng mái chèo của tôi.
"Và rồi, trước khi tôi kịp mở môi, phương Đông đã cất tiếng nói với tôi, nhưng lại bằng một giọng miền Tây. Một trút những lời lẽ tuôn trào vào bầu không khí tĩnh mịch đầy ẩn số và định mệnh; những từ ngữ xa lạ, giận dữ, hòa lẫn với những từ ngữ và thậm chí cả những câu dài bằng tiếng Anh chuẩn mực, ít lạ lẫm hơn nhưng lại càng đáng ngạc nhiên hơn. Giọng nói chửi thề và nguyền rủa vô cùng bạo lực; nó phá nát sự bình yên trang nghiêm của vịnh bằng một tràng lăng mạ. Nó bắt đầu bằng cách gọi tôi là Đồ Con Lợn, rồi từ đó dâng trào lên mức độ gia tăng với những tính từ không thể thốt nổi — bằng tiếng Anh. Gã ở trên cao đó gào thét giận dữ bằng hai thứ ngôn ngữ, với một sự chân thành trong cơn thịnh nộ đến mức suýt thuyết phục được tôi rằng tôi đã, bằng cách nào đó, phạm tội chống lại sự hài hòa của vũ trụ. Tôi hầu như không thể nhìn thấy hắn, nhưng bắt đầu nghĩ rằng hắn sẽ tức giận đến phát điên mất.
"Đột nhiên hắn im bặt, và tôi có thể nghe thấy tiếng hắn khịt mũi và thở phì phò như một con cá heo chuột. Tôi liền lên tiếng —
"*'Xin hỏi đây là tàu nào vậy?'*
"*'Hả? Cái gì thế? Mày là thằng nào?'*
"*'Thủy thủ đoàn sống sót của một chiếc tàu buồm Anh bị cháy trên biển. Chúng tôi đến đây tối nay. Tôi là đại phó thứ hai. Thuyền trưởng đang ở trên xuồng lớn, và muốn biết liệu ông có thể cho chúng tôi đi nhờ một đoạn đến đâu đó không.'*
"*'Ôi lạy Chúa tôi! Tôi nói này... Đây là chiếc Celestial khởi hành từ Singapore trong chuyến hải trình trở về. Tôi sẽ thu xếp với thuyền trưởng của các anh vào buổi sáng... và,... tôi nói này... mày có nghe thấy tao vừa nói gì không?'*
"*'Tôi nghĩ là cả cái vịnh này nghe thấy đấy.'*
"*'Tao cứ tưởng mày là xuồng trên bờ chứ. Này, nhìn đây — cái tên canh gác lười biếng khốn kiếp này lại đi ngủ nữa rồi — chết tiệt nhà nó. Đèn tắt ngúm rồi, và suýt chút nữa tao đã đâm sầm vào đầu cái cầu tàu chết tiệt này. Đây là lần thứ ba nó chơi trò này với tao rồi đấy. Này tao hỏi mày, có ai chịu nổi thể loại này không? Đủ để làm một người phát điên lên được. Tao sẽ báo cáo nó... Tao sẽ nhờ Trợ lý Thư ký Tòa công sứ sa thải nó, thề có... Nhìn kìa — chẳng có lấy một cái đèn nào cả. Tắt rồi phải không? Mày làm chứng là đèn tắt đi nhé. Lẽ ra phải có đèn chứ, biết không? Một ngọn đèn đỏ ở chỗ cái—'*
"*'Lúc nãy có đèn mà,'* tôi ôn tồn nói.
"*'Nhưng nó tắt rồi đồ ngốc! Nói thế để làm gì chứ? Mày tự nhìn thấy nó tắt lịm cơ mà — phải không? Nếu mày phải điều khiển một chiếc tàu hơi nước có giá trị dọc theo cái bờ biển khỉ ho cò gáy này thì mày cũng sẽ cần đèn thôi. Tao sẽ đá đít nó từ đầu này đến đầu kia của cái cầu tàu rách việc đó. Xem tao có làm không nhé. Tao sẽ làm cho xem—'*
"*'Vậy tôi có thể nói với thuyền trưởng của tôi rằng ông sẽ nhận chúng tôi chứ?'* Tôi cắt ngang.
"*'Ừ, tao sẽ nhận. Chúc ngủ ngon,'* hắn cộc lằn bảo.
"Tôi chèo quay lại, buộc xuồng vào cầu tàu rồi cuối cùng cũng lăn ra ngủ. Tôi đã đối mặt với sự tĩnh mịch của phương Đông. Tôi đã nghe một số ngôn ngữ của nó. Nhưng khi tôi mở mắt ra lần nữa, sự tĩnh mịch hoàn hảo đến mức cứ như nó chưa từng bị phá vỡ. Tôi đang nằm trong một dòng ánh sáng ngập tràn, và bầu trời chưa bao giờ trông xa vời và cao tít đến thế trước đây. Tôi mở mắt ra và nằm im không nhúc nhích.
"Và rồi tôi nhìn thấy những con người của phương Đông — họ đang nhìn tôi. Cả chiều dài của cầu tàu đông nghẹt người. Tôi nhìn thấy những khuôn mặt nâu, đồng thau, vàng óng, những đôi mắt đen, vẻ lấp lánh, sắc màu của một đám đông phương Đông. Và tất cả những sinh thể ấy trân trân nhìn xuống không một tiếng thở dài, không một tiếng thở, không một cử động. Họ nhìn chằm chằm xuống những chiếc xuồng, xuống những gã thủy thủ đang ngủ say, những kẻ vào ban đêm đã từ biển khơi đến với họ. Không một chuyển động. Những chiếc lá cọ đứng bất động giữa bầu trời. Không một cành cây nào lay động dọc theo bờ biển, và những mái nhà màu nâu của những ngôi ẩn thất lấp ló sau tán lá xanh tươi, sau những chiếc lá lớn treo lủng lẳng sáng bóng và bất động như được rèn từ kim loại nặng. Đây chính là phương Đông của những nhà thám hiểm cổ đại, thật cổ xưa, đầy huyền bí, rực rỡ và u ám, sống động và bất biến, đầy rẫy hiểm nguy và hứa hẹn. Và đây chính là những con người ấy. Tôi bỗng ngồi chồm hổm dậy. Một làn sóng chuyển động lướt qua đám đông từ đầu này đến đầu kia, lướt qua những cái đầu, làm rung chuyển thân thể, chạy dọc theo cầu tàu giống như một gợn sóng lăn tăn trên mặt nước, giống như một luồng gió thổi qua cánh đồng — và rồi mọi thứ lại chìm vào tĩnh lặng. Giờ đây tôi vẫn nhìn thấy nó — vòng cung rộng lớn của vịnh, những bãi cát lấp lánh, sự giàu có của sắc xanh vô tận và phong phú, biển xanh như biển trong giấc mơ, đám đông những khuôn mặt chăm chú, sự rực rỡ của màu sắc sống động — mặt nước phản chiếu tất cả những điều đó, đường cong của bờ biển, cầu tàu, chiếc xuồng kỳ lạ với phần đuôi vổng cao vẫn đang trôi lững lờ, và ba chiếc xuồng chở những người đàn ông mệt mỏi đến từ phương Tây đang ngủ say không hay biết gì về vùng đất, về con người và về sức nóng gay gắt của ánh mặt trời. Họ ngủ vắt vẻo trên các thanh ghế xuồng, co quắp dưới đáy xuồng, trong những tư thế bất cẩn hệt như cái chết. Đầu vị thuyền trưởng già, ngả ra phía sau ở phần đuôi xuồng lớn, đã gục xuống ngực, trông ông như thể sẽ không bao giờ tỉnh lại nữa. Xa hơn một chút, khuôn mặt của lão Mahon ngửa lên bầu trời, với bộ râu dài màu trắng xõa ra trước ngực, hệt như thể ông vừa bị bắn hạ ngay tại chỗ cầm lái; và một gã, nằm cuộn tròn đống ở phần mũi xuồng, ngủ say với cả hai vòng tay ôm lấy phần trụ mũi và gối má lên mạn xuồng. Phương Đông nhìn họ mà không phát ra một âm thanh nào.
"Tôi đã quen thuộc với sức hút mê hoặc của nó kể từ đó: tôi đã nhìn thấy những bờ biển huyền bí, mặt nước tĩnh lặng, những vùng đất của các dân tộc da ngăm, nơi một vị nữ thần báo thù âm thầm luôn mai phục, truy đuổi, tóm gọn rất nhiều kẻ thuộc chủng tộc chinh phục, những kẻ vốn kiêu hãnh về sự khôn ngoan, kiến thức và sức mạnh của mình. Nhưng đối với tôi, toàn bộ phương Đông đều được gói gọn trong tầm nhìn đó của tuổi trẻ tôi. Nó nằm trọn trong khoảnh khắc tôi mở đôi mắt trẻ trung của mình để ngắm nhìn nó. Tôi bước đến với nó sau một trận giằng co với biển cả — và tôi còn trẻ — và tôi nhìn thấy nó đang nhìn ngắm tôi. Và đây là tất cả những gì còn sót lại của nó! Chỉ một khoảnh khắc; một khoảnh khắc của sức mạnh, của sự lãng mạn, của vẻ hào nhoáng — của tuổi trẻ!... Một vệt nắng rọi trên một vùng đất xa lạ, khoảng thời gian để hoài niệm, khoảng thời gian để thở dài, và — tạm biệt! — Đêm tối — Tạm biệt...!"
Ông uống một hơi.
"À! Thời gian tươi đẹp ngày xưa — thời gian tươi đẹp ngày xưa. Tuổi trẻ và biển cả. Vẻ hào nhoáng và biển cả! Biển cả tuyệt vời, mạnh mẽ, biển mặn cay đắng, thứ có thể thì thầm với cậu, gầm thét với cậu và đánh bạt cả hơi thở trong lồng ngực cậu."
Ông lại uống tiếp.
"Thề có tất cả những điều kỳ diệu, tôi tin chính là biển cả, bản thân biển cả — hay đó chỉ là tuổi trẻ đơn thuần? Ai mà biết được? Nhưng các cậu ở đây — tất cả các cậu đều đã nhận được thứ gì đó từ cuộc đời: tiền tài, tình yêu — bất cứ thứ gì người ta có được trên bờ — và, nói cho tôi nghe xem, chẳng phải đó là khoảng thời gian tuyệt vời nhất sao, khoảng thời gian khi chúng ta còn trẻ ở trên biển; trẻ trung và chẳng có gì trong tay, trên một con tàu chẳng ban tặng điều gì, ngoại trừ những cú va đập phũ phàng — và đôi khi là cơ hội để cảm nhận sức mạnh của chính mình — chỉ có thế thôi — thứ mà tất cả các cậu đều hối tiếc đó sao?"
Và tất cả chúng tôi cùng gật đầu đồng tình với ông: người đàn ông tài chính, người đàn ông kế toán, người đàn ông luật pháp, tất cả chúng tôi đều gật đầu với ông qua chiếc mặt bàn bóng láng như một tấm nước nâu phẳng lặng phản chiếu khuôn mặt chúng tôi, những gương mặt hằn sâu nếp nhăn; những khuôn mặt bị đánh dấu bởi lao động, bởi những sự lừa dối, bởi thành công, bởi tình yêu; những đôi mắt mệt mỏi của chúng tôi vẫn đang nhìn, luôn luôn nhìn, đầy khắc khoải tìm kiếm thứ gì đó từ cuộc đời, thứ mà khi người ta còn đang mong đợi thì nó đã vụt mất — đã trôi qua trong vô thức, trong một tiếng thở dài, trong một tia chớp — cùng với tuổi trẻ, với sức mạnh, với sự lãng mạn của những ảo ảnh.