Môn "Bình kịch" đang thịnh hành hiện nay, trước kia vốn thuộc về "Loạn đạn". Vào những năm Càn Long triều Thanh, vì hoàng đế nhiều lần tuần du phương nam, lúc bấy giờ giàu có nhất cõi nam là đám diêm thương vùng Lưỡng Hoài, bọn họ vung ra vô số tiền của lập nên các gánh hát, chuyên dùng để chúc thọ hoàng đế. Gánh hát của họ chia làm hai bộ "Hoa" và "Nhã". "Nhã bộ" là Côn khúc, tức hí kịch "chính thống phái" thời bấy giờ; còn "Hoa bộ" bao hàm rộng hơn nhiều, đều là những điệu hát địa phương, chẳng hạn như: Kinh xoang, Tần xoang, Dặc Dương xoang, Bang tử xoang, La La xoang, thảy đều gọi chung là "Loạn đạn", đặt đối lập với Côn xoang thuộc "Nhã bộ". Có thể coi đây là hí kịch bình dân. Về sau các gánh dần dà tụ về Bắc Kinh, cạnh tranh đào thải lẫn nhau. Kết quả là Kinh xoang (bao gồm Tây bì, Nhị hoàng) chiếm thế thượng phong; Côn khúc vì "khúc cao hòa quả", điệu cao khó họa, trái lại ngày một suy vi. Còn bọn Tần xoang tuy ở bản xứ vẫn có thế lực thâm căn cố đế, nhưng cũng khó bề tranh phong cùng Tây bì Nhị hoàng. Những điều ghi lại trong sách này, chính là một câu chuyện chốn hý viện vào thời kỳ ấy — thời nhà Thanh.

Lúc bấy giờ đào kép không được như bây giờ, được gọi là "nghệ viên", thậm chí còn có kẻ làm "bác sĩ"; thời đó là thời phong kiến, người đời khinh khi con hát tột cùng. Con em nhà bọn họ dẫu học hành giỏi giang đến đâu cũng không được phép dự thi khoa cử. Những năm Hàm Phong, chỉ vì lấy đỗ nhầm một người từng đi hát kịch mà viên chủ khảo Bá Trung đường đã bị chém đầu. Vương pháp có thể nói là nghiêm ngặt khôn cùng, đãi ngộ thực bất công tày trời! Thế nên trong đám thanh niên học hát, chẳng biết có bao nhiêu bậc thiên tài đã bị vùi dập; bao nhiêu kẻ trượng nghĩa, khẳng khái, sục sôi cũng đều chôn vùi không ai hay biết; trái lại bao nhiêu kẻ đê tiện, hôn dong, bỉ ổi lại nhờ "môn đệ thanh cao", "thân thế trong sạch" mà phát tài thăng quan. Dẫu người ta thường nói: "Ba năm ra một Trạng nguyên, ba năm khôn kiếm một đào hát hay." Ý nói thiên tài hí khúc thực còn hiếm hơn lũ Trạng nguyên, Tiến sĩ chỉ biết làm văn bát cổ, song cũng chẳng xoay chuyển nổi thói đời đương thời, người ta vẫn cứ coi thường con hát.

Kẻ học hát thuở ấy khổ cực khôn xiết, quả thực chẳng bằng loài nô lệ. Nay ta trước hết kể về một gánh chủ Kinh xoang thời đó, tên gọi Ngô Tam Quý; lão là người phương nam, dắt theo mấy tên đồ đệ đến kinh thành hát kịch. Phép dạy hát của lão chỉ vẹn vẹn một chữ "đánh"! Lão đến Bắc Kinh hơn hai mươi năm, dạy thành nghề chẳng qua năm sáu đứa, nhưng đánh chết thì đã có ba mạng rồi. Đánh chết cũng xem như chết uổng, bởi lẽ lũ trẻ học hát phần lớn là cô nhi, chẳng có thân nhân; lúc mới nương nhờ lão học kịch, trên văn khế đã viết rành rành: "Nhược bằng có bề sống chết mất còn, thảy đều do trời định."

Ngô Tam Quý là một lão già chẳng dễ trêu vào. Chốn tiêu cục lão có bạn bè, nơi nha môn lão cũng quen biết người, lại thường mang gánh hát vào vương phủ hầu hạ. Gánh của lão tên là "Quý Hoa Ban", lứa chữ "Quý" gồm Vu Quý Quan, Triệu Quý Trường, Tần Quý Như thảy đều đã xuất sư, nay đang muốn thu nhận lứa chữ "Hoa", cũng đã thu được bảy tám đứa. Hôm ấy chợt có một người dắt theo một đứa bé tìm đến, gõ cửa xin nương thân học hát.

Lúc này bóng tà đã ngả về tây. Căn nhà ngói nhỏ, sân rộng cửa gỗ then đen của lão ở ngõ Yên Chi ngoài Tiền Môn chợt nghe bên ngoài có tiếng gõ vòng cửa đập dồn dập "bèn bẹt". Lão đang ngồi trong nhà ăn cơm, đương bực mình vì mụ vợ cùng đứa con dâu nấu cơm quá khô cứng. Lão vốn răng cỏ chẳng tốt, dạo gần đây lại phát chứng đau răng, nấu cho lão bát cơm nửa sống nửa chín thế này, há chẳng phải muốn hại chết lão sao?

"Khá khen thay! Lũ đàn bà các người, cho ta ăn thứ cơm cứng này thà cho ta húp bát thang lòng cừu còn hơn! Ta lạ gì bụng dạ các người nữa! Các người chỉ mong tọng cho ta một bát mì độc để ta chết quách đi, cho các người khỏi ai quản thúc chứ gì!..."

Lão mắng chửi om sòm như thế, chẳng ai dám ho he một lời.

Chợt nghe ngoài cửa có tiếng đập ầm ĩ, lão liền buông bát cơm xuống, lớn tiếng quát tháo: "Có người gọi cửa kìa! Ra mở cửa mau! Xem là đứa nào? Nếu là đến đòi nợ thì tuyệt đối đừng cho vào!..."

Đồ đệ của lão là Hồ Hoa Quan, tên tục gọi là "Thất Đầu", đã chạy vội ra mở cửa từ sớm; đợi một hồi lâu mới bước vào phòng, vẻ nép nép như chuột sợ mèo thưa với sư phụ: "Sư phụ! Bên ngoài có một người dắt theo một người, bảo là đến bái sư phụ để học hát..."

Ngô Tam Quý xua tay: "Bảo chúng xéo đi! Cứ nói ta không nhận đồ đệ nữa, thu nhận đồ đệ cũng phải có người làm mối chứ! Bọn chúng... Thất Đầu mày nhìn kỹ chưa? Có phải người không quen biết không? Đã không quen thì một mực không nhận. Dứt khoát lên! Thất Đầu, mày ra bảo bọn chúng, ta không nhận!"

Thất Đầu quay ngoắt người — tựa như còn vung vạt áo — vừa toan bước ra ngoài, cửa phòng vừa mở ra thì người ngoài kia đến bái sư học kịch đã sấn bước vào trong. Lúc đó làm cho Ngô Tam Quý giật nảy mình!

Ấy là bởi người bước vào phòng này vóc dáng hùng vĩ, mặt mày đen sạm, hai mắt tròn xoe to tướng, quả thực chẳng khác nào Trương Phi; lại tựa như Vương Linh Quan trói bắt Tôn Ngộ Không trong vở kịch "An Thiên Hội". Người này râu ria xồm xoàm khắp mặt, tuổi tác độ chừng ngoài ba mươi, nom như kẻ làm việc nặng nhọc thô thiển, song thái độ lại hết sức cung kính, vừa vào cửa đã cúi mình vái sâu một lạy, miệng thốt ra thổ âm vùng Sơn Thiểm, nói: "Ngô sư phụ! Ngưỡng mộ đại danh đã lâu, nay tôi dắt theo đứa em nhỏ đến, xin người thu nhận làm đồ đệ, cho nó theo người học hát!"

Ngô Tam Quý vội xua tay lia lịa: "Không được! Bảo cho anh biết, ngay cả ta lúc này còn sắp chẳng có cơm mà ăn đây! Ta nuôi nổi đồ đệ chắc?..."

Người kia lại bảo: "Đứa em nhỏ này của tôi chịu khổ giỏi lắm. Thực tình cũng vì hết cách, cha mẹ tôi đều đã khuất núi, chỉ còn lại hai anh em. Tôi lại chưa lập gia đình, còn phải phiêu bạt khắp nơi kiếm miếng ăn, đứa em nhỏ này thể trạng yếu ớt, không thể theo tôi bôn ba đây đó được..."

Ngô Tam Quý lại lắc đầu quầy quậy: "Không được! Không được! Thể trạng yếu ớt lại càng không học hát được! Đừng để kịch chưa học xong lại lăn đùng ra chết ở chỗ ta, để người ta dị nghị ta đãi ngộ đồ đệ quá hà khắc. Ta cũng ngoài năm mươi rồi! Dạy hát còn dạy được mấy năm nữa? Ta chẳng muốn rước lấy cái tiếng xấu ấy đâu!"

Người kia lại nài nỉ: "Đứa em nhỏ của tôi chẳng có bệnh tật gì đâu, nó cũng chịu thương chịu khó lắm. Chỉ vì tôi dắt nó từ quê nhà trôi dạt đến kinh thành, ở đây cũng chẳng tìm ra việc làm, lộ phí đã cạn sạch, tôi muốn tìm cho nó một nơi nương thân trước đã..."

Ngô Tam Quý chẳng đợi gã nói hết câu đã lật mặt, quát: "Anh muốn gửi một mạng người ở chỗ ta chắc? Thế lại càng không xong! Chỗ ta chẳng phải quán trọ, cũng không nuôi báo cô, theo ta học hát muốn xuất sư ít nhất phải mất năm năm..."

Người kia gật đầu: "Năm năm cũng được!"

Ngô Tam Quý gắt: "Năm năm à? Mười năm cũng chẳng xong, ta không thu đồ đệ nữa! Không cút xéo mau! Cái này..." Lão giậm chân bực bội: "Thế này là thế nào? Xưa nay ta có quen biết gì các người đâu, các người cứ xộc thẳng vào nhà ta thế à? Thật là... đáng giận thay! Đáng giận! Cút ngay! Đừng quấy rầy ta ăn cơm..."

Kẻ kia cúi đầu im bặt, dường như đang ngẩn người; mà cùng lúc đó, Ngô Tam Quý đang lôi đình thịnh nộ cũng bỗng nhiên sững sờ.

Là bởi vì, "đứa em nhỏ" của kẻ kia lúc này cũng lặng lẽ từ ngoài bước qua bậu cửa. Đứa "em nhỏ" này, nói nhỏ chứ thực ra cũng chẳng còn nhỏ nữa, tuổi chừng mười sáu mười bảy; vóc người đứng ngang vai anh trai, gầy gò yếu ớt. Nhưng đỉnh đầu cạo xanh biếc, bím tóc đen nhánh dài buông thõng, khoác tấm áo dài vải xanh nửa mới nửa cũ, lộ rõ vẻ "nho nhã". Lưng thon, vai hẹp, diện mạo thanh tú khôi ngô; mày dài liễu rủ, mắt phượng hẹp dài, mũi nhỏ miệng xinh, tướng mạo này nếu sắm vai Thanh y hay Hoa đán thì thực đúng khuôn đúng phép. Dáng vẻ nó cũng thẹn thùng e ấp, đến mí mắt cũng dường như chẳng dám ngước lên, cứ nép nửa người sau lưng anh trai.

Ngô Tam Quý ngơ ngẩn nhìn, trong bụng thầm tính: Gánh hát của ta, Tu sinh, Hắc đầu, Vũ sinh, Tiểu sửu thảy đều đủ cả, chỉ thiếu mỗi một Thanh y cho ra hồn; Thất Đầu tuy có thể gượng gạo hát Thanh y, nhưng lại chưa có lấy một Hoa đán xuất sắc. Đám đại lão gia, đại chưởng quầy bây giờ lại chỉ mê mẩn nghe kịch Hoa đán, gánh hát của ta cớ sao hai năm nay vắng khách nghe? Chẳng qua vì đệ tử hát Hoa đán của ta là Hàn Quý Bảo chết đi, lớp sau không ai kế nghiệp, thế nên ta mới sa sút đến nỗi phải nhai thứ cơm thô nửa sống nửa chín này! Đứa nhỏ này, nom chừng lại là một mầm mống tốt... Nghĩ đến đó, thái độ lão liền hòa hoãn đôi phần; lão khêu khêu bấc ngọn đèn dầu vừng mà đứa con dâu vừa bưng lên, cất giọng hỏi: "Hai người họ gì?"

Hán tử vóc người vạm vỡ dắt em đến bái sư học hát kia liền trầm giọng, pha lẫn nét u sầu đáp: "Anh em chúng tôi là người Thiểm Châu đất Hà Nam, vốn dòng dõi thi thư. Thân phụ từng làm quan Huyện lệnh, vì bãi quan mà ôm bệnh ở nhà mấy năm, năm ngoái mới tạ thế. Mẫu thân cũng đã qua đời, tôi dắt đứa em này lên kinh nương nhờ thân thích..."

Ngô Tam Quý vội hỏi dồn: "Nương nhờ thân thích nào? — Bởi nếu anh có người thân ở Bắc Kinh thì dễ tính rồi, ta nhận đồ đệ ắt phải có người bảo lãnh."

Người kia thưa: "Mối thân thích tôi tìm đến là hôn ước đính từ thuở nhỏ của em tôi, bên đó làm quan trong kinh. Nhưng đến nơi lại chẳng tìm được người, tiền bạc mang theo bên mình đã tiêu sạch, ở chốn này không người thân thích bằng hữu, chẳng đặng đừng mới phải dứt áo ra đi, chỉ hiềm đứa em nhỏ này là gánh nặng vướng chân; nghe người trong quán trọ mách rằng Ngô lão sư nơi đây có nhận đồ đệ, nên tôi mới dắt nó tới..."

Ngô Tam Quý vội vặn hỏi: "Anh trọ ở quán nào, người trong quán họ gì?"

Người kia đáp: "Tôi trọ ở chốn chẳng xa, là Tạ gia điếm nơi giếng Liễu Thụ. Bởi tôi cũng họ Tạ, chưởng quầy nơi đó đối đãi với tôi rất tử tế, chính ông ấy chỉ đường cho tôi tới..."

Ngô Tam Quý bảo: "Khá cho lão Tạ, dám xui xẻo gieo chuyện này cho ta sao? Thôi cũng được! Đã là các ngươi đáng thương, ta lại nể mặt lão ấy, cũng không thể không thu nhận đứa em này của anh, nhưng anh phải viết cho ta một tờ văn tự, anh biết chữ chứ?"

Gã họ Tạ gật đầu: "Tôi biết chữ."

Thế là Ngô Tam Quý liền bảo con dâu tìm một mảnh giấy, miệng đọc đại ý, bảo gã họ Tạ kia viết. Bút cùn mực nhạt, thế nhưng đại hán trông như Trương Phi kia lại hạ bút viết thoăn thoắt, nét chữ vô cùng lưu loát, viết rằng: "Người lập văn tự Tạ Đại Mãnh, nay vì đường cùng khốn đốn, muốn ra ngoài mưu sinh; nay đem người em ruột là Tạ Cầm, mười bảy tuổi, bái vào nhà Ngô Tam Quý lão sư học hát kịch. Thời hạn học nghề năm năm, trong năm năm số tiền kiếm được thảy đều giao cho sư phụ; nhược bằng có bề chết chóc rủi ro, đều do trời định. Tuyệt đối không được vin vào đó để vòi vĩnh ăn vạ, không được bỏ dở giữa chừng; nếu có đổi ý, người bảo lãnh phải chịu tội. Sợ miệng nói không bằng cớ, nay lập chữ làm tin. Năm... tháng... ngày..."

Ngô Tam Quý lại bắt Tạ Đại Mãnh điểm hoa tay, đoạn gọi Tạ Cầm bước lại cũng ấn dấu hoa tay vào. Bàn tay thon thả của nó, quả thực chẳng khác nào tay con gái. Ngô Tam Quý lại càng thấy nó đóng vai "Hoa đán", hoặc "Khuê môn đán", "Vãn tiếu đán", thậm chí đến "Đao mã đán", "Pha đán", chắc chắn thảy đều đảm đương được, liền cất lời: "Tốt lắm! Thế là xong xuôi! Còn phải có người bảo lãnh ký tên; việc này dễ thôi, mai ta sang quán trọ tìm lão Tạ bảo lãnh sau. Giờ thì anh đi được rồi! Liệu mà bươn chải tiền đồ đi! Sau này không được thường xuyên lui tới đâu đấy, bởi nó đã theo ta học kịch thì là người của ta rồi! Chẳng khác nào ta mua đứt, vả lại học kịch phải chuyên tâm, không thể cứ để thân bằng quyến thuộc tới thăm nom mãi được. Dù sao anh cứ yên tâm! Ta cũng là kẻ nuôi con đãi cháu, chẳng nỡ lòng nào đối xử tệ bạc với nó đâu."

Tạ Đại Mãnh lại vái sâu một lạy, quay người từ biệt đứa em trai. Tạ Cầm lại nắm chặt lấy tay anh trai, không kìm được tiếng nấc nghẹn ngào; nước mắt giàn giụa, toàn thân run rẩy, níu chặt lấy anh đưa tiễn tận ra ngoài cửa phòng. Cảnh tượng ấy đến nỗi nàng dâu nhà họ Ngô cũng phải sụt sùi rơi lệ, Ngô Tam Quý lại đập bàn quát lớn: "Trở vào mau! Anh mày đã tìm cho mày nơi kiếm cơm, ta rủ lòng thương thu nhận mày, mày còn chưa biết đủ sao? Khóc lóc cái gì? Sao mày không đầu thai vào chỗ tốt số mà làm thiếu gia? Làm công tử ấm sút đi?..."

Tạ Cầm nhút nhát đành lùi bước vào phòng, cách một cánh then cửa, đôi mắt đẫm lệ nhìn theo bóng lưng hùng vĩ của anh trai Tạ Đại Mãnh, người anh chẳng hề ngoảnh lại, cất bước đi thẳng dưới bóng hoàng hôn chập choạng — bỏ lại đứa em nép bên khung cửa, không ngừng đưa tay gạt lệ.