[Một phòng khách rộng rãi, có một cửa ra vào ở bên trái và hai cửa ra vào ở bên phải. Giữa phòng kê một chiếc bàn tròn, xung quanh đặt vài chiếc ghế. Trên bàn bày sách báo và tạp chí. Ở góc phòng phía trước bên bên trái có một khung cửa sổ, bên cạnh là chiếc ghế sô-pha nhỏ, trước mặt đặt một chiếc bàn làm việc. Ở phía sau, căn phòng kéo dài thành một khu vườn kính hẹp hơn, với các bức tường làm bằng những tấm kính lớn. Trên bức tường bên phải của khu vườn kính có một cửa dẫn xuống khu vườn ngoài trời. Qua bức tường kính, người ta có thể lờ mờ nhìn thấy phong cảnh vịnh biển ảm đạm, bị che khuất bởi những làn mưa dầm dề.]
[ENGSTRAND, người thợ mộc, đứng cạnh cửa vườn. Chân trái của ông ta hơi khập khiễng; dưới đế giày có độn một miếng gỗ. REGINA, tay cầm một ống bơm nước làm vườn đang trống không, chặn không cho ông ta bước tiếp.]
REGINA. [Nói hạ giọng.] Ông muốn gì thế? Đứng lại đó đi. Người ông ướt sũng nước kìa.
ENGSTRAND. Đó là cơn mưa của Chúa ban đấy, con gái ạ.
ENGSTRAND. Chúa ơi, con nói năng thế đấy, Regina. [Khập khiễng bước một hai bước vào trong phòng.] Cha chỉ muốn nói thế này thôi—
REGINA. Đừng có nện cái chân đó lộp cộp nữa, tôi bảo ông đấy! Cậu chủ đang ngủ ở trên lầu kia kìa.
ENGSTRAND. Ngủ á? Giữa ban ngày ban mặt thế này ư?
REGINA. Không đến lượt ông phải bận tâm.
ENGSTRAND. Đêm qua cha lại la cà hàng quán—
REGINA. Tôi thừa biết chuyện đó.
ENGSTRAND. Ừ, con người ta vốn yếu đuối, phàm trần tụi mình vốn mỏng manh lắm con gái ạ—
REGINA. Xem chừng đúng là thế đấy.
ENGSTRAND.—và cạm bẫy ở cái đời này thì nhiều vô kể, con thấy đấy. Nhưng dù sao thì, Chúa biết cho, cha đã làm việc cật lực từ lúc năm rưỡi sáng nay cơ mà.
REGINA. Thôi được rồi; ông biến đi cho tôi nhờ ngay bây giờ đi. Tôi không đứng đây để hẹn hò với ông đâu đấy.
ENGSTRAND. Con bảo con không muốn cái gì cơ?
REGINA. Tôi không muốn bất cứ ai bắt gặp ông ở đây cả; thế nên ông mau cút đi lo việc của ông đi.
ENGSTRAND. [Bước lên một hai bước.] Cha có là chó nếu như cha chịu đi trước khi kịp nói chuyện với con. Chiều nay cha sẽ làm xong việc ở trường học, rồi cha sẽ bắt chuyến tàu tối nay để về thẳng thị trấn.
REGINA. [Lẩm bẩm.] Chúc ông thượng lộ bình an!
ENGSTRAND. Cảm ơn con gái của cha. Ngày mai Trẻ mồ côi viện sẽ được khai trương, và chắc chắn lúc đó sẽ có khối chuyện vui nhộn, lại thêm cả đống rượu chè say sưa nữa chứ, con biết đấy. Và sẽ không một ai có thể quở trách Jacob Engstrand là không biết tránh xa chốn cạm bẫy.
REGINA. Ồ!
ENGSTRAND. Con thấy đấy, ngày mai sẽ có rất nhiều nhân vật tai to mặt lớn tới đây. Mục sư Manders cũng được mong đợi sẽ đến từ thị trấn nữa cơ.
REGINA. Ngài ấy đến ngay hôm nay cơ.
ENGSTRAND. Đấy, con thấy chưa! Và cha sẽ vô cùng khốn khổ nếu ngài ấy phát hiện ra điều gì tai tiếng về cha, con hiểu ý cha chứ?
REGINA. Ồ ho! Chiêu trò của ông là thế đấy phỏng?
ENGSTRAND. Chiêu trò gì cơ chứ?
REGINA. [Nhìn xoáy vào ông ta.] Lần này ông lại định lừa bịp Mục sư Manders làm cái trò gì đấy hả?
ENGSTRAND. Suỵt! Suỵt! Con điên rồi à? Cha mà lại muốn lừa bịp Mục sư Manders ư? Ôi không! Mục sư Manders xưa nay vẫn là một người bạn quá đỗi tốt bụng với cha để cha làm thế. Nhưng cha chỉ muốn nói thế này thôi, con biết đấy—rằng cha định tối nay sẽ về lại thị trấn.
REGINA. Càng sớm càng tốt, tôi xin ông đấy.
ENGSTRAND. Ừ, nhưng cha muốn con đi cùng với cha, Regina.
REGINA. [Há hốc miệng.] Ông muốn tôi—? Ông đang lảm nhảm cái gì thế hả?
ENGSTRAND. Ý cha là con phải về nhà với cha.
REGINA. [Đầy khinh miệt.] Có mơ suốt đời này ông cũng đừng mong lôi được tôi về nhà với ông.
ENGSTRAND. Ôi chao, cứ đợi đấy rồi sẽ rõ.
REGINA. Vâng, cứ chắc chắn là chúng ta sẽ phải xem xét lại chuyện đó đi! Một đứa như tôi lại được nuôi dưỡng bởi một người quý phái như bà Alving! Một đứa như tôi mà được đối xử gần như con đẻ ở cái nhà này! Có phải ông đang muốn tôi về nhà với ông không hả?—về cái xó ổ chuột nhà ông ấy á? Thật hổ thẹn quá nhỉ!
ENGSTRAND. Mày giở cái giọng gì đấy hả? Mày dám bật cả bố đẻ ra đấy phỏng, đồ ranh con hỗn láo này?
REGINA. [Lẩm bẩm mà không thèm nhìn ông ta.] Chính ông đã nói hết lần này đến lần khác rằng tôi chẳng dính dáng gì đến ông cơ mà.
ENGSTRAND. Phì! Mày còn bận tâm đến chuyện đó làm quái gì—
REGINA. Chẳng phải đã bao nhiêu lần ông chửi rủa tôi và gọi tôi là một con—? Thật là ghê tởm!
ENGSTRAND. Cha thề có quỷ sứ bắt đi, nếu như đời này cha từng thốt ra cái từ tục tĩu nào như thế.
REGINA. Ồ, tôi nhớ rất rõ ông đã dùng từ gì đấy nhé.
ENGSTRAND. À thì, nhưng cái đó chỉ là lúc cha hơi ngà ngà say thôi, con không biết thế à? Cạm bẫy ở cái đời này nhiều lắm con ạ.
REGINA. Ờ! Khuyển mã chi tình!
ENGSTRAND. Hơn nữa, lúc đó là vì mẹ con cứ giở cái thói khó ưa ấy ra—cha phải tìm cái gì đó để chì chiết bà ấy chứ, con gái ạ. Mệnh phụ phu nhân cái nỗi gì cơ chứ. [Nhại lại giọng.] “Hãy để tôi yên, Engstrand; đừng có động vào tôi. Hãy nhớ rằng tôi đã có ba năm làm việc trong gia đình của Quý ngài Chamberlain Alving ở Rosenvold đấy.” [Cười phá lên.] Lạy Chúa tôi! Bà ấy chẳng bao giờ quên được việc Đại úy được phong tước Chamberlain trong lúc bà ấy còn đang hầu hạ ở cái nhà này.
REGINA. Tội nghiệp mẹ tôi! Chẳng mấy chốc mà ông đã đày đọa bà ấy đến chết.
ENGSTRAND. [Nhún vai một cái.] Ồ, dĩ nhiên rồi! Cái gì cũng đổ lên đầu cha tất.
REGINA. [Quay mặt đi; nói nửa vời.] Ghê tởm quá—! Cả cái chân kia nữa chứ lị!
ENGSTRAND. Con vừa nói gì thế con gái?
REGINA. Chân dê đấy.
ENGSTRAND. Tiếng Anh phỏng, hử?
REGINA. Vâng.
ENGSTRAND. Ừ thì ừ; con đã học đòi được khối thứ chữ nghĩa khi ở ngoài này cơ đấy; và điều đó có lẽ sẽ hữu dụng vào lúc này đấy, Regina.
REGINA. [Sau một khoảng lặng ngắn.] Ông cần gì ở tôi trên thị trấn?
ENGSTRAND. Con lại còn đi hỏi điều mà một người cha mong mỏi ở đứa con duy nhất của mình cơ à? Chẳng lẽ cha không phải là một gã góa vợ cô đơn, côi cút hay sao?
REGINA. Ồ, đừng có giở mấy cái trò nhảm nhí đó ra với tôi! Rốt cuộc ông muốn gì?
ENGSTRAND. À thì, để cha nói cho con nghe, cha đang tính rẽ sang làm một nghề mới.
REGINA. [Đầy khinh miệt.] Ông đã thử đủ thứ nghề rồi và cũng vơ vét được khối thứ tốt đẹp từ đó đấy nhỉ.
ENGSTRAND. Ừ, nhưng lần này con cứ chờ mà xem, Regina! Có quỷ tha ma bắt—
REGINA. [Dậm chân.] Câm cái mồm thề thốt của ông lại!
ENGSTRAND. Thôi, thôi; con nói đúng đấy con gái ạ. Ý cha muốn nói chỉ là thế này thôi—cha đã dành dụm được một khoản kha khá từ cái vụ công trình Trại mồ côi này đấy.
REGINA. Thật á? Thế thì mừng cho ông quá nhỉ.
ENGSTRAND. Ở cái xó quê mùa heo hút này thì một thằng đàn ông tiêu xài mấy đồng xu lẻ vào đâu cho hết chứ?
REGINA. Rồi sao nữa?
ENGSTRAND. Thì thế này, cha tính đầu tư số tiền đó vào một vụ làm ăn béo bở nào đấy. Cha đang nghĩ đến một dạng quán trọ dành cho thủy thủ—
REGINA. Phì!
ENGSTRAND. Đương nhiên phải là một cơ sở đẳng cấp đàng hoàng chứ; chứ không phải mấy cái chuồng lợn dành cho thủy thủ tầm thường đâu nhé. Không! Mẹ kiếp! Nơi đó sẽ dành cho các thuyền trưởng, đại phó, và—và—những vị khách hào phóng hạng sang cơ, con hiểu chưa.
REGINA. Và tôi thì phải—?
ENGSTRAND. Đương nhiên con sẽ phải phụ giúp rồi. Chỉ để làm sang cái mặt tiền lên thôi, con hiểu chứ. Mẹ kiếp, con sẽ chẳng phải động tay chân vào việc nặng nhọc nào đâu con gái ạ. Con thích làm gì thì cứ việc làm nấy.
REGINA. Ồ thế cơ à!
ENGSTRAND. Nhưng trong nhà thể nào cũng phải có bóng hồng phụ nữ; điều đó rõ như ban ngày rồi. Vì cha muốn không khí buổi tối phải rôm rả một chút, nào là ca hát, nhảy múa, v.v. Con phải nhớ rằng họ là những kẻ tha hương mỏi mệt trên đại dương cuộc đời đấy. [Tiến lại gần hơn.] Thôi đừng có dại dột mà tự đá vào chén cơm của mình nữa, Regina. Ở ngoài này rồi con sẽ ra sao hả? Bà chủ đã cho con học hành chữ nghĩa đàng hoàng; nhưng ngần ấy thì có ích gì cho con cơ chứ? Cha nghe nói con sắp phải chăm lũ trẻ ở Trại mồ côi mới xây kìa. Liệu đó có phải là chỗ dành cho con không hả? Con cứ khăng khăng muốn chôn vùi cuộc đời mình vì một đám nhãi ranh bẩn thỉu ấy phỏng?
REGINA. Không; nếu mọi chuyện diễn ra đúng như ý muốn của tôi—Chà, cái đó thì chưa biết được đâu—chưa thể nói trước được điều gì đâu.
ENGSTRAND. Thế quái nào gọi là “chưa thể nói trước được điều gì”?
REGINA. Không đến lượt ông phải tò mò.—Ông để dành được bao nhiêu tiền rồi hả?
ENGSTRAND. Gộp cả khoản này với khoản kia lại, cũng độ tầm bảy tám trăm vương miện gì đấy. [Một đồng “krone” (vương miện) trị giá khoảng một si-ling rưỡi.]
REGINA. Số tiền đó cũng không đến nỗi nào nhỉ.
ENGSTRAND. Đủ để làm vốn khởi nghiệp rồi đấy con gái ạ.
REGINA. Ông không định cho tôi chút nào à?
ENGSTRAND. Không, đời nào có chuyện đó!
ENGSTRAND. Cứ về thị trấn với cha đi con gái, rồi con sẽ tha hồ có đủ các loại váy áo.
REGINA. Tưởng bở! Tôi tự lo được cơ mà, nếu tôi muốn.
ENGSTRAND. Không, cái con cần chính là bàn tay dìu dắt của một người cha đấy, Regina. Này, cha đang để ý đến một căn nhà tuyệt đẹp ở phố Little Harbour đấy. Họ không đòi hỏi phải trả ngay nhiều tiền mặt; và nơi đó có thể biến thành một kiểu Nhà Tịch Biên cho thủy thủ, con hiểu không.
REGINA. Nhưng tôi kiên quyết không sống chung với ông đâu! Tôi chẳng có chút dính líu mẹ gì đến ông hết. Cút đi cho khuất mắt tôi!
ENGSTRAND. Mày sẽ chẳng ở lại với tao lâu đâu con gái ạ. Đừng có mơ có cái phúc đó! Nếu mày biết cách chiều chuộng thời vận, với một dáng vóc phổng phao xinh đẹp thế này trong vòng một hai năm trở lại đây—
REGINA. Rồi sao nữa?
ENGSTRAND. Mày sẽ sớm tóm được một tên đại phó nào đó—hoặc thậm chí là cả một vị thuyền trưởng ấy chứ—
REGINA. Tôi đời nào thèm lấy mấy kẻ hạng đó. Thủy thủ thì biết cái quái gì về phép tắc xã giao cơ chứ.
ENGSTRAND. Chúng nó không biết cái gì cơ?
REGINA. Tôi lạ gì cái giống thủy thủ các người nữa. Họ chẳng phải là hạng người có thể đem thân gửi gắm gả chồng gì cả.
ENGSTRAND. Thế thì khỏi cần cưới xin gì sất. Mày vẫn cứ kiếm bộn tiền như thường. [Vẻ thân mật hơn.] Hắn ta—gã người Anh ấy—gã có chiếc du thuyền ấy—hắn đã vung ra tận ba trăm đô-la đấy thôi; mà mụ ta thì có xinh đẹp gì hơn mày đâu cơ chứ.
REGINA. [Lăm lăm lao tới chỗ ông ta.] Có cút ngay ra ngoài không hả!
ENGSTRAND. [Lùi lại.] Nào nào! Mày định đánh tao đấy phỏng, lạy hồn.
REGINA. Đúng thế, nếu ông còn dám lôi mẹ tôi ra để nói nhảm thì tôi đánh thật đấy. Cút ngay đi, tôi bảo ông cút cơ mà! [Đẩy ông ta lùi về phía cửa vườn.] Và đừng có mà đập cửa rầm rầm đấy. Cậu chủ Alving—
REGINA. Cút ngay lập tức cho tôi! Ông điên rồi chắc! Không, không phải lối đó. Mục sư Manders đang tới kìa. Xuống lối cầu thang bếp ngay đi.
ENGSTRAND. [Hướng về phía bên phải.] Ừ thì đi, tao đi đây. Nhưng nhớ là cứ nói chuyện với vị đang đến kia kìa. Ngài ấy chính là người sẽ dạy cho con biết đạo làm con phải hiếu kính với cha mẹ thế nào. Vì dẫu sao tao vẫn là bố đẻ của mày cơ mà, con ạ. Tao có thể chứng minh điều đó rành rành trong sổ bộ nhà thờ nhé.
[Ông ta đi ra qua cánh cửa thứ hai bên phải mà REGINA vừa mở ra, rồi đóng sầm lại phía sau. REGINA vội vã soi gương nhìn lại mình, dùng khăn tay phủi bụi quần áo và chỉnh lại chiếc cà vạt; sau đó cô quay lại bận rộn với đống hoa cỏ.]
[MỤC SƯ MANDERS, mặc áo khoác ngoài, cầm ô, và đeo một chiếc túi du lịch nhỏ vắt qua vai bằng dây quai, từ cửa vườn bước qua khu vườn kính vào nhà.]
MANDERS. Chào cô Engstrand.
REGINA. [Quay người lại, vừa ngạc nhiên vừa vui mừng.] Ơ kìa, thật ạ! Cháu chào Mục sư Manders. Tàu cập bến rồi cơ ạ?
MANDERS. Vừa mới cập bến xong. [Bước vào phòng khách.] Thời tiết dạo này tồi tệ quá cơ chứ lị.
REGINA. [Đi theo ngài.] Thưa ngài, thời tiết như vậy lại rất tốt cho nhà nông đấy ạ.
MANDERS. Chắc vậy rồi; cô nói rất phải. Cư dân thành phố như chúng ta ít khi để tâm đến điều đó. [Ngài bắt đầu cởi áo khoác ngoài ra.]
REGINA. Ồ, để cháu giúp ngài nhé?—Đưa đây ạ! Chà, áo ướt sũng thế này cơ à? Cháu mang ra sảnh treo lên vậy. Cả chiếc ô nữa chứ—cháu sẽ mở nó ra cho mau khô ạ.
[Cô mang đồ đạc đi ra qua cánh cửa thứ hai bên phải. MỤC SƯ MANDERS cởi túi du lịch, đặt nó cùng chiếc mũ lên một chiếc ghế. Trong lúc đó REGINA bước trở vào.]
MANDERS. À, thật là dễ chịu khi được an toàn bước vào trong nhà. Hy vọng mọi việc ở đây vẫn tiến triển tốt đẹp chứ?
REGINA. Dạ vâng, thưa ngài, mọi việc đều ổn ạ.
MANDERS. Chắc là cô đang bận tối tăm mặt mũi để chuẩn bị cho buổi lễ ngày mai phải không?
REGINA. Vâng, đương nhiên là có rất nhiều việc phải làm rồi ạ.
MANDERS. Và bà Alving hiện có nhà chứ, thưa cô?
REGINA. Dạ có chứ ạ. Bà đang ở trên lầu, chuẩn bị ca-cao cho cậu chủ đấy ạ.
MANDERS. À phải rồi—tôi có nghe người ta nói dưới bến tàu là Oswald đã về tới nơi.
REGINA. Vâng, cậu ấy về từ hồi hôm kia cơ. Tụi cháu vốn không ngờ cậu ấy về sớm trước ngày hôm nay đâu ạ.
MANDERS. Hy vọng là mạnh khỏe và phổng phao chứ nhỉ?
REGINA. Dạ vâng, thưa ngài, rất khỏe mạnh; nhưng mệt dờ cả người vì chuyến đi dài. Cậu ấy đi một mạch từ Paris về đây—hình như ngồi suốt trên một chuyến tàu hỏa đấy ạ. Hình như bây giờ cậu ấy đang tranh thủ ngủ một lát; thế nên có lẽ chúng ta nên nói chuyện nhỏ nhẹ một chút thì hơn.
MANDERS. Suỵt!—nói khẽ thôi tùy ý cô.
REGINA. [Kéo một chiếc ghế bành lại gần bàn.] Xin mời ngài ngồi xuống đây, thưa Mục sư Manders, và cứ tự nhiên cho thoải mái ạ. [Ngài ngồi xuống; cô đặt một chiếc ghế đẩu nhỏ dưới chân ngài.] Đấy ạ! Ngài đã thấy thoải mái chưa thưa ngài?
MANDERS. Cảm ơn, cảm ơn cô, vô cùng thoải mái. [Nhìn cô.] Này cô Engstrand, tôi thực sự có cảm giác là cô cao lên từ lần cuối tôi gặp đấy.
REGINA. Ngài thấy thế thật ạ? Bà Alving cũng bảo dạo này cháu đẫy đà ra đấy ạ.
REGINA. Sắp sửa ra mắt ngài Mục sư chưa ạ?
MANDERS. Cảm ơn cô, không vội đâu con gái ạ.—À này, Regina, cô gái ngoan của tôi, nói cho tôi nghe xem nào: bố cô dạo này sống ra sao ở ngoài này thế?
REGINA. Dạ, thưa ngài, ơn trời ông ấy vẫn sống bình thường ạ.
MANDERS. Lần trước khi có việc lên thị trấn, ông ấy đã ghé qua thăm tôi đấy.
REGINA. Thế ạ? Ông ấy lúc nào cũng háo hức có cơ hội được trò chuyện với ngài mà lị.
MANDERS. Và chắc là cô cũng năng ghé qua thăm nom lúc ông ấy đang làm việc chứ?
REGINA. Cháu á? À vâng, tất nhiên rồi, lúc nào rảnh rỗi thì cháu—
MANDERS. Bố cô không phải là một người đàn ông có bản lĩnh vững vàng đâu, cô Engstrand ạ. Ông ấy cực kỳ cần có một bàn tay dìu dắt bên cạnh.
REGINA. Ồ vâng; chắc là thế ạ.
MANDERS. Ông ấy cần có một người thân cận bên cạnh, người mà ông ấy quan tâm và tôn trọng ý kiến. Chính miệng ông ấy đã thừa nhận điều đó với tôi trong lần gặp gỡ gần đây nhất.
REGINA. Vâng, ông ấy cũng có phảng phất nói đôi điều tương tự với cháu. Nhưng cháu không rõ là bà Alving có thể cho phép cháu đi vắng được không; nhất là vào lúc chúng ta đang có Trại mồ côi mới cần phải chăm lo thế này. Hơn nữa, cháu cũng rất tiếc nếu phải rời xa bà Alving; bà luôn luôn đối xử quá đỗi tử tế với cháu.
MANDERS. Nhưng đó là đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ chứ, cô gái ngoan—Đương nhiên, trước hết chúng ta sẽ phải xin phép bà chủ của cô đã.
REGINA. Nhưng cháu không biết liệu ở độ tuổi của cháu mà lại đi giữ nhà cho một người đàn ông độc thân thì có ra thể thống gì không nữa.
MANDERS. Cái gì cơ! Cô Engstrand thân mến! Khi mà người đàn ông đó lại chính là cha đẻ của cô cơ mà!
REGINA. Vâng, chuyện đó thì có thể; nhưng mà dù sao đi nữa—Chẳng hạn như nếu đó là một ngôi nhà hoàn sự tươm tất đàng hoàng, và ở với một người đàn ông thực thụ—
MANDERS. Này, cô Regina thân mến của tôi—
REGINA.—một người mà cháu có thể yêu mến và kính trọng, và để cháu làm con gái của ngài ấy—
MANDERS. Ừ thì đúng, nhưng mà đứa bé ngoan của tôi ơi—
REGINA. Lúc đó thì cháu rất sẵn lòng ra thị trấn. Ở ngoài này cô quạnh lắm ạ; chính ngài cũng hiểu rõ cảm giác cô độc giữa cõi đời này là thế nào mà. Và cháu có thể đảm bảo rằng cháu vừa tháo vát lại vừa chăm chỉ nữa. Ngài có biết chỗ nào như thế giới thiệu cho cháu không ạ?
MANDERS. Tôi á? Không, dĩ nhiên là không rồi.
REGINA. Nhưng mà, ôi thưa ngài, xin ngài hãy nhớ đến cháu nếu như—
MANDERS. [Đứng bật dậy.] Ừ, vâng, chắc chắn rồi, cô Engstrand.
REGINA. Bởi vì nếu cháu—
MANDERS. Phiền cô báo với bà chủ của cô là tôi đã tới nhé?
REGINA. Vâng, cháu báo ngay đây ạ. [Cô đi ra hướng bên trái.]
MANDERS. [Đi đi lại lại trong phòng hai ba bận, đứng thẫn thờ một lúc ở phía cuối phòng với hai tay chắp sau lưng, phóng tầm mắt nhìn ra khu vườn. Sau đó ngài quay lại bàn, cầm một cuốn sách lên xem trang bìa; giật mình, và lật xem một vài cuốn sách khác.] Hừm—thật thế cơ à!
[BÀ ALVING bước vào từ cánh cửa bên trái; theo sau là REGINA, người lập tức đi ra qua cánh cửa đầu tiên bên phải.]
BÀ ALVING. [Đưa tay ra đón.] Chào mừng Mục sư thân mến đã đến chơi.
MANDERS. Chào bà Alving. Tôi đã đến đúng như lời hứa đây thưa bà.
BÀ ALVING. Lúc nào cũng chuẩn xác từng phút một.
MANDERS. Bà thừa biết là để rứt ra được không phải chuyện dễ dàng gì đâu. Nào là các hội đồng và ban bệ mà tôi phải tham gia—
BÀ ALVING. Thế lại càng tỏ ra ngài quá đỗi tử tế khi cất công đến sớm thế này đấy. Giờ thì chúng ta có thể giải quyết xong xuôi công việc trước bữa trưa. Mà vali của ngài đâu rồi?
MANDERS. [Nói nhanh.] Tôi để nó ở quán trọ rồi. Tối nay tôi sẽ ngủ lại đó.
BÀ ALVING. [Cố nụ cườimỉm.] Thưa ngài, rốt cuộc vẫn không thể nào thuyết phục được ngài chịu tạt qua đêm dưới mái hiên nhà tôi sao?
MANDERS. Không, không, thưa bà Alving; vô cùng cảm ơn bà. Tôi sẽ ở quán trọ như mọi khi. Ở đó tiện đường ra bến phà quá mà.
BÀ ALVING. Thôi tùy ngài vậy. Nhưng thú thật tôi cứ ngỡ hai kẻ già nua chúng mình—
MANDERS. Này bà lại định trêu chọc tôi đấy phỏng. À mà, chắc chắn hôm nay tâm trạng bà đang rất phấn chấn—nào là lễ hội ngày mai, nào là sự trở về của Oswald cơ mà.
BÀ ALVING. Vâng; ngài cứ thử nghĩ xem tôi vui mừng đến nhường nào! Đã hơn hai năm nay nó có bén mảng về nhà đâu cơ chứ. Và giờ nó đã hứa sẽ ở lại với tôi suốt cả mùa đông này đấy.
MANDERS. Thật thế ư? Thằng bé thật ngoan ngoãn và có hiếu biết bao. Vì tôi hoàn toàn có thể hiểu được cuộc sống ở Roma và Paris có sức cám dỗ khác hẳn so với những gì chúng ta có thể mang lại ở đây.
BÀ ALVING. À, nhưng ở đây nó còn có mẹ cơ mà, ngài thấy đấy. Đứa con trai quý giá của tôi—nó nào đã quên người mẹ già này đâu cơ chứ!
MANDERS. Sẽ là một điều đáng buồn biết bao nếu như việc xa cách rồi mải mê với nghệ thuật hay những thứ tương tự lại làm cùn mòn đi những tình cảm bản năng của nó.
BÀ ALVING. Vâng, ngài nói phải lắm. Nhưng với nó thì chẳng có gì phải lo lắng về chuyện đó đâu. Tôi đang tợn tò mò muốn xem liệu ngài có còn nhận ra nó nữa không đấy. Chút nữa nó sẽ xuống đây thôi; hiện nó đang ở trên lầu, tranh thủ nằm nghỉ chút trên ghế sô-pha. Thôi xin mời Mục sư ngồi xuống đi ạ.
MANDERS. Cảm ơn bà. Bà hoàn toàn thảnh thơi chứ—?
BÀ ALVING. Chắc chắn rồi ạ. [Bà ngồi xuống cạnh bàn.]
MANDERS. Rất tốt. Vậy bây giờ tôi xin phép được trình bày—[Ngài đi đến chỗ chiếc ghế để chiếc túi du lịch, lấy ra một tập tài liệu, ngồi xuống chiếc ghế đối diện qua bàn, và cố tìm một khoảng trống trên mặt bàn để sắp xếp giấy tờ.] Nào, trước hết là—[Ngắt lời.] Này bà Alving, sao lại có mấy cuốn sách này ở đây thế hả?
BÀ ALVING. Mấy cuốn sách này á? Đây là sách tôi đang đọc dở.
MANDERS. Bà mà cũng đọc thể loại văn học này cơ à?
BÀ ALVING. Tôi đọc chứ, đương nhiên rồi.
MANDERS. Đọc mấy thứ văn chương kiểu này xong mà bà thấy khá hơn hay hạnh phúc hơn à?
BÀ ALVING. Có thể nói là tôi cảm thấy yên tâm hơn.
MANDERS. Thật là kì lạ. Ý bà là sao chứ?
BÀ ALVING. À, dường như tôi tìm thấy ở đây sự giải thích và củng cố cho đủ thứ chuyện mà chính bản thân tôi từng nghĩ ngợi. Bởi vì điều kỳ diệu nằm ở chỗ đó đấy, thưa Mục sư Manders—thực ra chẳng có gì là mới mẻ trong những cuốn sách này cả, toàn những điều mà hầu như ai cũng nghĩ và tin tưởng thôi. Chỉ có điều là đa số mọi người hoặc là không tự đúc kết nó thành lời, hoặc không thì giữ im lặng về điều đó mà thôi.
MANDERS. Lạy Chúa vĩ đại! Bà thực sự tin rằng đa số mọi người—?
BÀ ALVING. Tôi tin chứ, thật đấy.
MANDERS. Nhưng chắc chắn là không phải ở xứ sở này chứ? Không phải ở đây, giữa chúng ta chứ?
BÀ ALVING. Vâng, chắc chắn rồi; ở đây cũng như bất cứ nơi nào khác.
MANDERS. Chà, tôi thực sự phải thốt lên rằng—!
BÀ ALVING. Mà này, ngài phản đối điều gì ở những cuốn sách này cơ chứ?
MANDERS. Phản đối chúng á? Chắc chắn bà không nghĩ là tôi rảnh rỗi không có việc gì làm nên phải đi nghiên cứu những ấn phẩm dạng này chứ?
MANDERS. Tôi đã đọc đủ nhiều về những bài viết đó để tỏ thái độ không đồng tình rồi.
BÀ ALVING. Vâng; nhưng còn phán đoán của chính ngài thì sao—
MANDERS. Thưa bà Alving thân mến, trong đời có rất nhiều hoàn cảnh mà người ta buộc phải dựa vào người khác. Mọi sự trên đời này đều đã được an bài như thế cả; và có thế thì mới hay. Bằng không thì xã hội này sẽ đi về đâu cơ chứ?
BÀ ALVING. Vâng, vâng, có lẽ ngài có lý ở điểm đó.
MANDERS. Hơn nữa, dĩ nhiên tôi không phủ nhận rằng có thể có rất nhiều điểm hấp dẫn trong những cuốn sách như thế. Tôi cũng không thể trách bà vì đã muốn bắt kịp với các phong trào trí thức đang diễn ra ở thế giới lớn ngoài kia—nơi mà bà đã để con trai mình trải qua quãng thời gian dài trong đời. Nhưng—
BÀ ALVING. Nhưng sao ạ?
MANDERS. [Hạ giọng xuống.] Nhưng người ta không nên bàn tán về những chuyện đó, thưa bà Alving. Chúng ta tuyệt đối không có nghĩa vụ phải giải trình với tất cả mọi người về những gì mình đọc và suy ngẫm trong bốn bức tường nhà mình.
BÀ ALVING. Đương nhiên là thế rồi; tôi hoàn toàn đồng tình với ngài.
MANDERS. Cứ thử nghĩ mà xem, bà phải cân nhắc đến quyền lợi của Trại mồ côi này ra sao, nơi mà bà đã quyết định thành lập vào thời điểm mà—nếu tôi hiểu không lầm—bà từng có suy nghĩ khác hẳn về các vấn đề tâm linh.
BÀ ALVING. Ồ vâng; tôi hoàn toàn thừa nhận điều đó. Nhưng chuyện đó là về Trại mồ côi—
MANDERS. Chính là về Trại mồ côi mà chúng ta cần bàn thảo; vâng. Tất cả những gì tôi muốn nói là: hãy thận trọng, thưa quý bà! Và bây giờ chúng ta hãy quay lại với công việc chính đi thôi. [Mở tập tài liệu ra, rút một loạt giấy tờ.] Bà có nhìn thấy những thứ này không?
BÀ ALVING. Các văn bản pháp lý ư?
MANDERS. Tất cả đều có đủ—và hoàn toàn hợp lệ, ngăn nắp. Tôi nói thật là để gom đủ chúng kịp thời hạn quả là một công việc nhọc nhằn. Tôi đã phải dùng đến sức ép mạnh đấy. Giới chức trách thường có thái độ câu nệ thái quá đến mức bệnh hoạn mỗi khi có bất kỳ bước đi quyết định nào được thực hiện. Nhưng cuối cùng thì chúng cũng ở đây rồi. [Lật giật xấp tài liệu.] Xem này! Đây là văn bản hiến tặng chính thức phần đất đai mang tên Solvik thuộc thái ấp Rosenvold, bao gồm toàn bộ các công trình mới xây dựng, các phòng học, nhà ở của hiệu trưởng, và nhà nguyện. Và đây là quyết định chuẩn y hợp pháp cho quỹ tài trợ cùng Điều lệ của Viện. Bà có muốn xem qua không? [Đọc.] “Điều lệ của Nhà nuôi dưỡng trẻ em mang tên ‘Quỹ Đại úy Alving.’”
BÀ ALVING. [Trân trân nhìn tờ giấy một hồi lâu.] Vậy là nó đã thành hình rồi đây.
MANDERS. Tôi đã chọn tước hiệu “Đại úy” thay vì “Chamberlain.” Dùng từ “Đại úy” có vẻ đỡ ra oai phô trương hơn.
BÀ ALVING. Ồ vâng; cứ tùy theo ý ngài thấy tốt nhất là được.
MANDERS. Và đây là Sổ tài khoản ngân hàng của khoản vốn đang được gửi lấy lãi để trang trải các chi phí thường xuyên của Trại mồ côi.
BÀ ALVING. Cảm ơn ngài; nhưng xin ngài cứ giữ lấy hộ tôi—như thế sẽ tiện hơn đấy ạ.
MANDERS. Rất hân hạnh. Tôi nghĩ trước mắt chúng ta cứ để số tiền đó ở Ngân hàng đã. Lãi suất thì quả thật không được như ý chúng ta muốn cho lắm—bốn phần trăm và phải thông báo trước sáu tháng mới được rút tiền. Nếu sau này tìm được mối thế chấp nào tốt—dĩ nhiên đó phải là thế chấp ưu tiên hàng đầu và có tài sản bảo đảm vô điều kiện—thì khi đó chúng ta hãy tính tiếp.
BÀ ALVING. Chắc chắn rồi, thưa Mục sư Manders thân mến. Ngài là người phán đoán những việc này chuẩn xác nhất.
MANDERS. Dù sao thì tôi cũng sẽ mở rộng tầm mắt để canh chừng.—Nhưng bây giờ còn một chuyện nữa mà mấy bận nay tôi cứ định hỏi bà.
BÀ ALVING. Chuyện gì thế ạ?
MANDERS. Các tòa nhà của Trại mồ côi có nên được mua bảo hiểm hay không?
BÀ ALVING. Đương nhiên là phải mua bảo hiểm rồi chứ ạ.
MANDERS. Chà, khoan hãy nói vội, thưa bà Alving. Chúng ta hãy cùng xem xét vấn đề này kỹ càng hơn một chút đã nào.
BÀ ALVING. Mọi tài sản của tôi đều được mua bảo hiểm hết; từ nhà cửa, đồ đạc di động cho đến hàng hóa và hoa màu.
MANDERS. Đương nhiên là bà phải làm thế rồi—trên điền trang của chính bà cơ mà. Và tôi cũng vậy—dĩ nhiên rồi. Nhưng ở đây, bà thấy đấy, lại là một chuyện hoàn toàn khác. Trại mồ côi này được coi như được cung hiến cho một mục đích cao cả hơn.
BÀ ALVING. Vâng, nhưng đó đâu phải là lý do—
MANDERS. Về phần cá nhân tôi, chắc chắn tôi không hề thấy có một chút bất hợp lý nào trong việc đề phòng mọi rủi ro có thể xảy ra—
BÀ ALVING. Vâng, tôi cũng nghĩ thế.
MANDERS. Nhưng còn tâm lý chung của dư luận xung quanh thì sao? Đương nhiên là bà nắm rõ việc này hơn tôi rồi.
BÀ ALVING. Chà—dư luận chung ấy à—
MANDERS. Liệu có một số lượng đáng kể những con người—những người có trách nhiệm thực sự—cảm thấy bị xúc phạm hay chướng tai gai mắt hay không?
BÀ ALVING. Ý ngài thế nào là “những người có trách nhiệm thực sự”?
MANDERS. À, ý tôi là những người có địa vị độc lập và có sức ảnh hưởng lớn đến mức người ta không thể không coi trọng ý kiến của họ.
BÀ ALVING. Ở đây có một vài người kiểu đó đấy, và rất có thể họ sẽ bị sốc nếu—
MANDERS. Đấy, bà thấy chưa! Ở trên thị trấn chúng ta có rất nhiều người như thế đấy. Thử nghĩ đến toàn bộ các tín đồ thuộc giáo phái của đồng nghiệp tôi mà xem! Người ta sẽ sẵn sàng diễn giải hành động của chúng ta như một dấu hiệu cho thấy cả bà lẫn tôi đều không có đức tin đích thực vào một Đấng Quan Phòng Tối Cao.
BÀ ALVING. Nhưng xét về phần riêng ngài, thưa Mục sư thân mến, ít ra ngài cũng có thể tự nhủ rằng—
MANDERS. Vâng, tôi biết—tôi biết chứ; lương tâm tôi hoàn toàn thanh thản, điều đó đúng là sự thật. Tuy nhiên chúng ta vẫn không thể tránh khỏi những sự hiểu lầm trầm trọng; và điều đó rất có thể sẽ tác động tiêu cực trở lại đối với Trại mồ côi đấy.
BÀ ALVING. Chà, nếu vậy thì—
MANDERS. Tôi cũng không thể hoàn toàn làm ngơ trước hoàn cảnh khó khăn—tôi thậm chí có thể dùng từ là đau đớn—mà bản thân tôi có thể sẽ phải gánh chịu. Trong các tầng lớp thượng lưu ở thị trấn, người ta dành sự quan tâm rất lớn cho Trại mồ côi này. Đương nhiên là nó được thành lập một phần cũng nhằm mang lại phúc lợi cho thị trấn nữa; và người ta hy vọng rằng nó sẽ góp phần đáng kể trong việc giảm bớt gánh nặng thuế cứu tế người nghèo của chúng ta. Giờ đây, vì tôi chính là cố vấn của bà, và đã trực tiếp nhúng tay vào việc sắp xếp các thỏa thuận kinh doanh này, tôi không khỏi lo ngại rằng mình sẽ phải hứng chịu búa rìu của sự cuồng tín—
BÀ ALVING. Ôi, ngài không được phép mạo hiểm để vướng vào rủi ro đó đâu.
MANDERS. Chưa kể đến những đợt công kích chắc chắn sẽ giáng vào tôi trên một số tờ báo và tạp chí nào đó mà—
BÀ ALVING. Thôi đủ rồi, thưa Mục sư Manders thân mến. Cân nhắc đó hoàn toàn mang tính quyết định rồi.
MANDERS. Thế nghĩa là bà không muốn mua bảo hiểm cho Trại mồ côi nữa phải không?
BÀ ALVING. Không. Chúng ta sẽ bỏ qua việc đó.
MANDERS. [Ngả người ra sau ghế.] Nhưng ngộ nhỡ, lúc này đây, một tai họa xảy ra thì sao? Đâu ai có thể đoán trước được điều gì—Liệu bà có khả năng tự xoay sở đền bù thiệt hại không?
BÀ ALVING. Không; tôi nói thẳng với ngài là tôi sẽ chẳng làm cái quái gì hết.
MANDERS. Vậy thì tôi buộc phải nói với bà rằng, thưa bà Alving—chúng ta đang gánh vác một trách nhiệm không hề nhỏ chút nào đâu đấy.
BÀ ALVING. Ngài nghĩ chúng ta còn sự lựa chọn nào khác sao?
MANDERS. Không, đó chính là vấn đề mấu chốt đấy; thực sự chúng ta không thể làm khác được. Chúng ta không được phép phơi mình trước những sự hiểu lầm; và chúng ta hoàn toàn không có quyền làm tổn thương đến những tín đồ yếu đuối.
BÀ ALVING. Với tư cách là một giáo sĩ, chắc chắn ngài không nên làm thế rồi.
MANDERS. Thực sự tôi cũng nghĩ rằng chúng ta có thể đặt niềm tin rằng một cơ sở như thế này sẽ được thần may mắn phù trợ; trên thực tế, nó đang nằm dưới sự quan phòng đặc biệt cơ mà.
BÀ ALVING. Cứ hy vọng là thế đi, Mục sư Manders.
MANDERS. Vậy chúng ta cứ để mọi chuyện tùy duyên phó mặc nhé?
BÀ ALVING. Vâng, chắc chắn thế rồi.
MANDERS. Rất tốt. Cứ thế đi. [Ghi chép lại.] Vậy là—không bảo hiểm.
BÀ ALVING. Thật là kỳ lạ khi ngài lại vừa khéo nhắc đến chuyện đó ngay ngày hôm nay—
MANDERS. Tôi đã nghĩ đến việc hỏi bà chuyện đó từ lâu rồi—
BÀ ALVING.—bởi vì ngày hôm qua suýt chút nữa chúng ta đã bị một trận hoả hoạn bén xuống dưới đó đấy.
MANDERS. Bà nói gì cơ chứ!
BÀ ALVING. Ồ, chỉ là chuyện nhỏ ấy mà. Một đống dăm bào bị bắt lửa trong xưởng mộc thôi.
MANDERS. Nơi Engstrand làm việc á?
BÀ ALVING. Vâng. Người ta bảo lão ấy hay bất cẩn với diêm đóm lắm.
MANDERS. Gã đó có quá nhiều thứ phải bận tâm trong đầu—quá nhiều điều phải chiến đấu chống lại. Tạ ơn Chúa, tôi nghe nói dạo này lão đang phấn đấu để sống một cuộc đời lương thiện đàng hoàng rồi.
BÀ ALVING. Thế cơ á! Ai nói thế hả ngài?
MANDERS. Chính lão đã đoan chắc với tôi điều đó. Và quả thực lão là một thợ cả xuất sắc.
BÀ ALVING. Ồ vâng; miễn là lão ta giữ được cái đầu tỉnh táo—
MANDERS. À, cái điểm yếu đáng buồn đó! Nhưng lão nói rằng lão thường bị cái chân thương tật hành hạ nên mới đâm ra thế. Lần gần đây nhất khi lên thị trấn, tôi thực sự đã cảm thấy vô cùng xúc động trước lão. Lão đã đến và cảm ơn tôi rối rít vì đã xin giúp lão công việc ở đây, để lão được ở gần con bé Regina.
BÀ ALVING. Lão có gặp con bé mấy đâu.
MANDERS. Ơ kìa, có chứ; ngày nào lão chả trò chuyện với nó. Chính lão đã kể với tôi như vậy mà.
BÀ ALVING. Chà, có lẽ là vậy.
MANDERS. Lão cảm thấy vô cùng sâu sắc rằng mình cần phải có ai đó kèm cặp thật chặt mỗi khi cạm bẫy ập đến. Đó chính là điều khiến tôi không khỏi có cảm tình với Jacob Engstrand: lão đến gặp bạn trong một sự bất lực hoàn toàn, tự cáo giác và thú nhận điểm yếu của chính mình. Lần cuối cùng lão trò chuyện với tôi—Tin tôi đi, thưa bà Alving, giả sử như có một nhu cầu thực sự bức thiết buộc lão phải đón con bé Regina về nhà—
BÀ ALVING. [Đứng phắt dậy.] Regina á!
MANDERS.—bà không được phép chống lại điều đó đâu.
BÀ ALVING. Sức mấy mà tôi lại không chống lại. Hơn nữa—Regina sắp nhận một chân việc làm ở Trại mồ côi cơ mà.
MANDERS. Nhưng rốt cuộc thì, xin hãy nhớ cho lão là bố đẻ của con bé—
BÀ ALVING. Ôi, tôi quá rõ lão ta đã làm bố kiểu gì với nó rồi. Không! Đừng hòng có chuyện con bé bước chân về với lão bằng sự ưng thuận của tôi.
MANDERS. [Đứng dậy.] Thưa bà, xin đừng quá gay gắt như thế chứ. Bà đã đánh giá sai lầm trầm trọng về tội nghiệp lão Engstrand rồi đấy. Trông bà có vẻ vô cùng hoảng sợ—
BÀ ALVING. [Điềm tĩnh hơn.] Chẳng có gì thay đổi được đâu. Tôi đã nhận nuôi Regina ở trong nhà tôi, và nó sẽ ở lại đây. [Lắng nghe.] Suỵt, thưa ngài Manders; đừng nói thêm gì về chuyện này nữa. [Khuôn mặt bà bừng lên vẻ rạng rỡ niềm vui.] Nghe kìa! Oswald đang xuống lầu kìa. Giờ thì chúng ta chẳng cần nghĩ đến ai khác ngoài nó nữa.
[OSWALD ALVING, mặc chiếc áo khoác nhẹ, tay cầm mũ, miệng ngậm một chiếc tẩu bọt biển lớn, bước vào qua cánh cửa bên trái; cậu khựng lại ngay khung cửa.]
OSWALD. Ôi, xin lỗi hai bác; cháu cứ tưởng hai bác đang ở trong phòng nghiên cứu cơ. [Bước lên trước.] Cháu chào Mục sư Manders.
MANDERS. [Trân trân nhìn.] Á chà—! Lạ lùng thật đấy—!
BÀ ALVING. Nào, ngài nghĩ thế nào về nó hả ngài Manders?
MANDERS. Tôi—tôi—liệu có thực sự là—?
OSWALD. Vâng, chính là Đứa con hoang đàng tái xuất giang hồ đây thưa ngài.
MANDERS. [Ra điều phản đối.] Cậu bạn trẻ thân mến của tôi—
OSWALD. Thế thì là Con cừu lạc lối đã tìm đường về nhà vậy.
BÀ ALVING. Oswald đang nhắc lại quãng thời gian mà ngài từng kịch liệt phản đối việc nó theo nghiệp họa sĩ đấy.
MANDERS. Dưới con mắt phàm trần của chúng ta, có biết bao bước đi tưởng chừng mập mờ đáng ngờ nhưng về sau lại hóa ra—[Nắm chặt tay cậu.] Nhưng trước hết, chào mừng con, chào mừng con đã trở về nhà! Cháu có phiền không nếu—ta đoán là ta có thể gọi con bằng tên thân mật chứ, hở Oswald?
OSWALD. Chứ ngài còn muốn gọi cháu bằng tên gì khác nữa cơ chứ?
MANDERS. Rất tốt. Điều tôi muốn nói là thế này, Oswald thân mến—con không được nghĩ rằng ta hoàn toàn lên án nghề nghiệp của người nghệ sĩ đâu nhé. Ta tin chắc là có rất nhiều người có thể giữ cho phần tâm hồn bên trong của họ được nguyên vẹn không tổn hại trong nghề đó, cũng như ở bất kỳ ngành nghề nào khác.
OSWALD. Hy vọng là thế ạ.
BÀ ALVING. [Ngời ngời vẻ sung sướng.] Mẹ biết có một người đã giữ cho cả phần bên trong lẫn bên ngoài được nguyên vẹn không tì vết đấy. Ngài nhìn nó mà xem, thưa ngài Manders.
OSWALD. [Đi lại bồn chồn quanh phòng.] Thôi nào, thưa mẹ quý hóa của con; chúng ta đừng bàn về chuyện đó nữa đi.
MANDERS. Ơ kìa, dĩ nhiên rồi—điều đó là không thể chối cãi. Và con cũng đã bắt đầu tạo dựng được tên tuổi cho bản thân mình rồi đấy. Các mặt báo thường xuyên nhắc đến con, với những lời ngợi khen hết mực. Chỉ có điều dạo gần đây, ngẫu nhiên là ta ít thấy tên con xuất hiện hơn một chút thì phải.
OSWALD. [Đang ở trong khu vườn kính.] Dạo này cháu không tài nào vẽ phóng bút được nhiều nữa.
BÀ ALVING. Thỉnh thoảng thì một họa sĩ cũng cần phải nghỉ ngơi đôi chút chứ lị.
MANDERS. Đương nhiên, đương nhiên rồi. Và trong khoảng thời gian đó, cậu ấy có thể chuẩn bị sẵn sàng và tập hợp toàn bộ sức lực cho một kiệt tác vĩ đại nào đó.
OSWALD. Vâng.—Thưa mẹ, sắp đến giờ ăn trưa chưa ạ?
BÀ ALVING. Chưa đầy nửa tiếng nữa đâu con. Tạ ơn Chúa, nó ăn uống rất có sức ăn.
MANDERS. Lại còn có cả thú vui hút thuốc lá nữa chứ nhỉ.
OSWALD. Cháu tìm thấy tẩu thuốc của bố trong phòng cháu—
MANDERS. Á chà—thế thì ra là vậy!
BÀ ALVING. Ra là vậy cái gì cơ ạ?
MANDERS. Lúc Oswald xuất hiện ở đó, ngay ngưỡng cửa với cái tẩu ngậm trong miệng, tôi đã có thể thề là mình đang nhìn thấy hình bóng của người cha nó, sống động y đúc như người thật vậy.
OSWALD. Thật thế á?
BÀ ALVING. Ồ, sao ngài lại nói thế cơ chứ? Oswald giống tôi cơ mà.
MANDERS. Vâng, nhưng có cái nét biểu cảm ở khóe miệng ấy—vẻ gì đó quanh đôi môi—khiến người ta liên tưởng chính xác đến Alving: dẫu sao thì, nhất là lúc cậu ấy đang hút thuốc.
BÀ ALVING. Không giống một chút nào hết. Cháu nghĩ Oswald có nét uốn lượn mang phong cách giáo sĩ quanh khóe miệng cơ.
MANDERS. Vâng, vâng; một vài đồng nghiệp của tôi cũng có biểu cảm tương tự thế.
BÀ ALVING. Nhưng con cất tẩu thuốc đi nào, con trai yêu quý của mẹ; mẹ không cho phép hút thuốc ở trong phòng này đâu đấy.
OSWALD. [Làm theo lời mẹ.] Vâng, vâng tùy mẹ. Cháu chỉ muốn thử một chút thôi; vì hồi nhỏ cháu từng hút nó một lần rồi.
BÀ ALVING. Con á?
OSWALD. Vâng. Hồi đó cháu còn bé xíu hà. Cháu nhớ có một buổi tối cháu lên phòng bố lúc bố đang cao hứng.
BÀ ALVING. Ồ, con thì nhớ thế quái nào được những chuyện thời đó cơ chứ.
OSWALD. Vâng, cháu nhớ mồn một ấy chứ. Bố đặt cháu lên đùi, và đưa tẩu thuốc cho cháu. “Hút đi con,” bố bảo thế; “hút đi nào con trai!” Và cháu đã rít lấy rít để cho đến khi cảm thấy người mình xanh mét lại, mồ hôi túa ra thành từng giọt lớn trên trán. Rồi bố cười phá lên thật sảng khoái—
MANDERS. Chuyện đó nghe bất thường quá nhỉ.
BÀ ALVING. Bạn tôi ơi, đó chỉ là chuyện Oswald mơ ngủ vẽ vời ra thôi.
OSWALD. Không, thưa mẹ, con dám chắc là con không hề mơ nhé. Vì—mẹ không nhớ chuyện này sao?—mẹ đã chạy vào bế con ra phòng trẻ. Lúc đó con bị nôn thốc nôn tháo, và con thấy mẹ đang khóc.—Hồi đó bố có hay đùa giỡn mấy trò ác ý như thế không hở mẹ?
MANDERS. Thời trẻ ông ấy tràn trề sức sống và niềm vui sống—
OSWALD. Thế mà bố vẫn xoay sở làm được bao nhiêu việc cho đời; bao nhiêu việc tốt đẹp và hữu ích; dẫu cho bố phải ra đi quá sớm.
MANDERS. Vâng, con đã kế thừa tên tuổi của một người đàn ông đầy nghị lực và vô cùng đáng ngưỡng mộ, Oswald Alving thân mến ạ. Chắc chắn đó sẽ là động lực thúc đẩy con—
OSWALD. Đáng lẽ ra phải thế mới phải chứ ạ.
MANDERS. Thật là tốt khi con đã về nhà để tham dự buổi lễ vinh danh ông ấy.
OSWALD. Cháu không thể không làm thế vì bố được.
BÀ ALVING. Và tôi sẽ được giữ chân nó ở lại với tôi dài dài! Đó mới là điều tuyệt vời nhất.
MANDERS. Tôi nghe nói con định ở lại qua mùa đông này ở nhà phải không?
OSWALD. Cháu chưa ấn định thời gian đi. Nhưng, ồ! Được ở nhà thật là tuyệt vời làm sao!
BÀ ALVING. [Rạng rỡ.] Phải thế không con yêu?
MANDERS. [Nhìn cậu với ánh mắt đồng cảm.] Con đã bôn ba ra thế giới từ khi còn rất trẻ, Oswald ạ.
OSWALD. Vâng. Đôi khi cháu tự hỏi không biết đi sớm quá như thế có phải là điều hay không.
BÀ ALVING. Ồ, không hề đâu con. Một thằng bé trai khỏe mạnh thì bôn ba chỉ càng thêm cứng cáp; nhất là khi nó lại là con một. Nó không nên cứ bám riết lấy nhà với bố mẹ mãi rồi đâm ra hư hỏng mất.
MANDERS. Đó là một vấn đề rất đáng tranh cãi đấy, thưa bà Alving. Nơi chốn đúng đắn của một đứa trẻ vốn dĩ là, và phải luôn là, mái ấm gia đình của tổ tiên nó.
OSWALD. Cháu hoàn toàn đồng tình với ngài ở điểm đó, Mục sư Manders.
MANDERS. Cứ nhìn chính con trai của bà mà xem—không có lý do gì mà chúng ta lại không thể nói điều này ngay trước mặt cậu ấy—hậu quả nó gặt hái được là gì nào? Cậu ấy đã sáu bảy mươi lăm tuổi rồi, mà chưa bao giờ có cơ hội tìm hiểu xem một mái ấm gia đình ngăn nắp thực thụ trông ra sao.
OSWALD. Xin lỗi ngài nhé, thưa Mục sư; ở điểm đó thì ngài nhầm to rồi đấy.
MANDERS. Thật thế ư? Tôi cứ nginh ngức nghĩ là cậu sống gần như hoàn toàn trong các vòng tròn giới nghệ sĩ chứ.
OSWALD. Thì cháu sống ở đó thật mà.
MANDERS. Và chủ yếu giao du với các nghệ sĩ trẻ tuổi ư?
OSWALD. Vâng, đương nhiên rồi.
MANDERS. Nhưng tôi tưởng số lượng những chàng trai trẻ đó có mấy ai kham nổi việc dựng vợ gả chồng và gánh vác gia đình đâu cơ chứ.
OSWALD. Có rất nhiều người không đủ khả năng tài chính để kết hôn chứ thưa ngài.
MANDERS. Vâng, đó chính là điều tôi vừa mới nói đấy.
OSWALD. Nhưng dẫu vậy họ vẫn có thể có một tổ ấm riêng cho mình. Và thực tế là rất nhiều người trong số họ có được điều đó; hơn nữa đó lại là những mái ấm vô cùng ấm cúng và ngăn nắp nữa là đằng khác.
[BÀ ALVING theo dõi với sự chăm chú đến nghẹt thở; bà gác đầu gò nhẹ nhưng không nói gì.]
MANDERS. Nhưng tôi không hề nhắc đến khu nhà dành cho những kẻ độc thân. Qua từ “mái ấm”, tôi hiểu đó phải là tổ ấm của một gia đình, nơi người đàn ông chung sống cùng vợ và con cái.
OSWALD. Vâng; hoặc là sống cùng con cái và người phụ nữ sinh ra những đứa con ấy.
MANDERS. [Giật mình; chắp hai tay lại.] Nhưng, lạy Chúa tôi—
OSWALD. Sao thế ạ?
MANDERS. Chung sống cùng—với người phụ nữ sinh ra con của hắn ta sao!
OSWALD. Vâng. Chẳng lẽ ngài lại muốn hắn đuổi người phụ nữ đã sinh con cho mình ra đường chắc?
MANDERS. Thế hóa ra cậu đang nói đến những mối quan hệ bất chính đấy phỏng! Những cuộc hôn nhân ngang trái bất hợp pháp, theo như cách gọi của người đời!
OSWALD. Từ trước tới nay cháu chưa từng nhận thấy có điều gì gọi là đặc biệt bất hợp pháp trong lối sống của những con người đó cả.
MANDERS. Nhưng làm sao mà một—một thanh niên hay thiếu nữ có một chút liêm sỉ tối thiểu trong cảm xúc lại có thể chịu đựng nổi cách sống như thế cơ chứ?—trước thanh thiên bạch nhật của muôn người!
OSWALD. Thế họ phải làm sao bây giờ? Một họa sĩ trẻ nghèo túng—một thiếu nữ nghèo—chi phí cho một đám cưới tốn kém lắm chứ bộ. Họ phải làm sao đây?
MANDERS. Phải làm sao ư? Để tôi nói cho cậu hay, thưa anh Alving, họ phải làm thế nào. Ngay từ đầu họ phải biết tự kềm chế bản thân mình; đó mới là điều họ nên làm.
OSWALD. Lý thuyết đó e rằng khó mà nuốt trôi nổi đối với những người trẻ tuổi tràn trề máu nóng và yêu thương nhau chân thành.
BÀ ALVING. Vâng, e là khó lắm!
MANDERS. [Nói tiếp.] Làm sao mà giới chức trách có thể dung túng cho những chuyện đồi phong bại tục đó cơ chứ! Lại còn cho phép chúng tung tăng diễn ra ngay giữa ban ngày! [Quay sang đối chất với BÀ ALVING.] Chẳng lẽ tôi lại không có lý do để vô cùng lo lắng cho con trai bà hay sao? Trong những chốn giới mà sự vô đạo đức nhởn nhơ thống trị, thậm chí còn chiếm một vị thế được công nhận nào đó—!
OSWALD. Xin phép được thưa với ngài thế này, tôi có thói quen dành hầu hết các ngày Chủ nhật của mình ở một hoặc hai cái tổ ấm phi chính thống như thế đấy—
MANDERS. Lại còn chọn đúng ngày Chủ nhật để lang thang nữa chứ!
OSWALD. Chẳng lẽ đó không phải là ngày để tận hưởng cuộc sống sao? Thế nhưng, chưa bao giờ tôi phải nghe một lời chướng tai nhức óc nào, và lại càng chưa bao giờ chứng kiến bất cứ điều gì có thể gọi là vô đạo đức cả. Không; ngài có biết khi nào và ở đâu mà tôi bắt gặp sự vô đạo đức thực sự trong giới nghệ sĩ không?
MANDERS. Không, tạ ơn Chúa, tôi không biết!
OSWALD. Vâng, vậy thì xin phép được thông não cho ngài nhé. Tôi đã bắt gặp nó khi có một vài người chồng kiêm người cha đạo moan mẫu mực của xứ chúng ta ghé qua Paris để ngó nghiêng đổi gió theo cách riêng của họ, rồi ban ơn ghé thăm những chốn dung thân khiêm nhường của giới nghệ sĩ. Họ sành sỏi lắm chứ bộ. Những vị quý ông đó có thể kểnh vang cho chúng tôi nghe đủ thứ về những tụ điểm và trò đời mà tụi tôi chưa từng dám mơ tới.
MANDERS. Cái gì! Ý cậu muốn nói là những người đàn ông đứng đắn ở quê nhà chúng ta lại có thể—?
OSWALD. Ngài chưa bao giờ nghe mấy vị quý ông đứng đắn đó, khi họ quay trở về nhà, bàn tán về cái cách mà sự vô đạo đức hoành hành ngang ngược ở xứ người ra sao ư?
MANDERS. Ừ thì, chắc chắn là có—
BÀ ALVING. Tôi cũng từng nghe rồi.
OSWALD. Vâng, vậy thì ngài cứ tin lời họ đi. Họ thừa biết rõ họ đang nói cái quái gì mà! [Đưa tay ôm trán.] Ôi! Tại sao một lối sống vĩ đại, tự do và hào sảng ngoài kia lại bị bôi nhọ theo cái cách đồi bại thế cơ chứ!
BÀ ALVING. Con đừng có kích động lên như thế, Oswald. Không tốt cho sức khỏe của con đâu.
OSWALD. Vâng; mẹ nói phải lắm. Con biết là nó hại cho con mà. Mẹ thấy đấy, con kiệt sức lắm rồi. Con ra ngoài đi dạo một lát trước bữa trưa đây. Xin phép Mục sư: con biết là ngài không thể đứng ở góc nhìn của con được; nhưng con không thể kìm lòng không thốt lên được. [Cậu đi ra qua cánh cửa thứ hai bên phải.]
BÀ ALVING. Đứa con tội nghiệp của tôi!
MANDERS. Bà nói đúng đấy. Rốt cuộc thì đây là cái kết mà nó dấn thân vào đấy!
[BÀ ALVING lặng lẽ nhìn ngài.]
MANDERS. [Đi đi lại lại.] Nó vừa tự gọi mình là Đứa con hoang đàng. Than ôi! Khốn nạn thay!
[BÀ ALVING tiếp tục nhìn chằm chằm vào ngài.]
MANDERS. Thế bà có gì để bàn về tất cả những chuyện này nào?
BÀ ALVING. Tôi nói rằng Oswald đã hoàn toàn đúng trong từng câu từng chữ.
MANDERS. [Đứng khựng lại.] Đúng ư? Đúng á! Với những thứ nguyên tắc đồi bại đó ư?
BÀ ALVING. Ở nơi thâm sơn cùng cốc quạnh hiu này, tôi cũng đã ngộ ra cái cách suy nghĩ y hệt như thế, thưa Mục sư Manders. Nhưng tôi chưa từng dám thốt lên điều gì. Thôi được! Giờ thì con trai tôi sẽ thay tôi cất lên tiếng nói đó.
MANDERS. Bà thật là một người đáng thương hại làm sao, bà Alving ạ. Nhưng giờ thì tôi buộc phải nói chuyện nghiêm túc với bà rồi. Và lúc này đây, người đứng trước mặt bà không còn là vị quản lý kinh doanh hay cố vấn của bà nữa, cũng không phải là người bạn thuở niên thiếu của cả bà lẫn chồng bà. Mà ngài ấy chính là vị linh mục—vị linh mục từng đứng trước bà vào khoảnh khắc cuộc đời bà lầm đường lạc lối đi xa nhất.
BÀ ALVING. Thế vị linh mục có điều gì muốn dạy bảo tôi nào?
MANDERS. Trước tiên tôi sẽ khơi gợi lại trí nhớ của bà một chút. Thời điểm này được chọn lựa quá ư thích hợp. Ngày mai sẽ là lễ kỷ niệm mười năm ngày mất của chồng bà. Ngày mai đài tưởng niệm vinh danh ông ấy sẽ được khánh thành. Ngày mai tôi sẽ phải cất lời trước toàn thể đông đảo giáo dân tụ họp. Nhưng ngày hôm nay, tôi sẽ chỉ nói chuyện riêng với một mình bà mà thôi.
BÀ ALVING. Vâng, xin mời Mục sư cứ nói.
MANDERS. Bà có còn nhớ rằng sau chưa đầy một năm sống chung đời vợ chồng, bà đã đứng bên bờ vực thẳm hay không? Rằng bà đã ruồng bỏ nhà cửa tổ ấm? Rằng bà đã trốn chạy khỏi người chồng của mình? Vâng, thưa bà Alving—bỏ trốn, trốn chạy, và cự tuyệt không chịu quay về với ông ấy, mặc cho ông ấy đã khẩn khoản van xin bà biết nhường nào?
BÀ ALVING. Ngài đã quên mất năm đầu tiên chung sống ấy tôi đã khốn khổ cùng cực đến mức nào rồi phỏng?
MANDERS. Bản chất của tinh thần nổi loạn chính là sự khát khao hạnh phúc ở cuộc đời này. Con người chúng ta lấy quyền gì để đòi hỏi hạnh phúc cơ chứ? Chúng ta chỉ đơn thuần phải làm tròn bổn phận của mình thôi, thưa bà Alving ạ! Và bổn phận của bà là phải kiên định gắn chặt lấy người đàn ông mà bà từng chọn lựa, người mà bà đã bị ràng buộc bởi những mối liên kết thiêng liêng nhất.
BÀ ALVING. Ngài thừa biết Alving từng sống một cuộc đời thế nào—hắn ta đã phạm phải những thói trác táng truỵ lạc gì rồi cơ mà.
MANDERS. Tôi thừa biết những lời đồn thổi về ông ấy; và tôi là kẻ cuối cùng lên tiếng ủng hộ lối sống thời trẻ của ông ấy, nếu như những lời đồn đó không hàm oan cho ông ấy. Nhưng người vợ đâu phải được định phán xử người chồng của mình. Bổn phận của bà là phải nhẫn nhục chịu đựng cây thập giá mà Đấng Tối Cao bằng sự khôn ngoan của Ngài đã đặt lên vai bà. Thế nhưng thay vì thế, bà lại nổi loạn quăng phắt cây thập giá đi, đào tẩu khỏi kẻ lầm đường lạc lối mà lẽ ra bà phải nâng đỡ, đi đánh đổi danh tiếng và uy tín tốt đẹp của mình—và suýt chút nữa kéo sập cả uy tín danh dự của người khác xuống bùn đen.
BÀ ALVING. Uy tín của người khác á? Ý ngài là một người khác chứ gì.
MANDERS. Thật là liều lĩnh không thể tưởng tượng nổi khi bà lại đi tìm chỗ nương thân ở chỗ tôi.
BÀ ALVING. Ở chỗ vị mục sư của chúng ta ư? Ở chỗ người bạn thâm thiết của chúng ta sao?
MANDERS. Chính vì lý do đó đấy. Vâng, bà phải tạ ơn Chúa vì tôi đã sở hữu sự kiên định cần thiết; vì tôi đã thành công trong việc can gián bà khỏi những ý đồ điên rồ đó; và vì tôi đã được ban ơn dẫn dắt bà quay trở lại con đường bổn phận, trở về mái ấm với người chồng hợp pháp của mình.
BÀ ALVING. Vâng, thưa Mục sư Manders, đó quả thực là công lao của ngài rồi.
MANDERS. Tôi chỉ là một công cụ hèn mọn trong bàn tay của Đấng Tối Cao mà thôi. Và há chẳng phải nó đã chứng minh là một phúc trạch lớn lao cho suốt quãng đời còn lại của bà hay sao khi tôi thuyết phục bà khoác lại chiếc ách của bổn phận và sự vâng phục đó? Mọi chuyện chẳng phải đã diễn ra đúng như những gì tôi tiên đoán hay sao? Alving chẳng phải đã quay lưng lại với những lỗi lầm của mình, sống như một người đàn ông chân chính đó sao? Chẳng phải ông ấy đã sống bên bà từ dạo đó một cách đầy yêu thương và không tì vết suốt những năm tháng còn lại đó sao? Chẳng phải ông ấy đã trở thành một ân nhân cho toàn bộ khu vực này hay sao? Và chẳng phải ông ấy đã giúp bà vươn lên ngang tầm với mình, để rồi từng bước một, bà trở thành trợ thủ đắc lực cho ông ấy trong mọi công việc hay sao? Và lại là một trợ thủ cừ khôi nữa chứ—ôi tôi biết chứ, thưa bà Alving, những lời ca ngợi đó là hoàn toàn xứng đáng với bà.—Nhưng bây giờ tôi phải nói đến sai lầm lớn thứ hai trong cuộc đời bà.
BÀ ALVING. Ý ngài là gì cơ?
MANDERS. Giống như việc bà từng chối bỏ bổn phận của một người vợ, từ đó về sau bà cũng chối bỏ cả bổn phận của một người mẹ.
BÀ ALVING. Á chà—!
MANDERS. Cả cuộc đời bà đã nằm dưới sự thống trị của một thứ tinh thần ngang bướng độc hại. Toàn bộ tư duy của bà luôn hướng về sự chống đối và coi thường luật pháp. Bà chưa từng biết cách chịu đựng bất kỳ sự ràng buộc nào. Bất cứ điều gì đè nặng lên cuộc đời bà đều bị bà vứt bỏ không chút bận tâm hay cắn rứt lương tâm, giống như một gánh nặng mà bà sẵn sàng vứt bỏ tùy hứng. Bà không còn hứng thú làm vợ nữa, thế là bà bỏ trốn khỏi chồng. Bà thấy nuôi con phiền phức quá, thế là bà tống cổ đứa con thơ dại của mình ra sống giữa chốn người dưng nước lã.
BÀ ALVING. Vâng, điều đó là sự thật. Tôi đã làm thế đấy.
MANDERS. Và vì thế nên bà đã trở thành một kẻ xa lạ đối với nó.
BÀ ALVING. Không! Không! Tôi không hề như thế.
MANDERS. Có chứ; bà là thế đấy; bắt buộc phải thế chứ. Và nó đã quay trở về bên bà với một tâm trạng thế nào? Hãy tự suy ngẫm cho kỹ đi, thưa bà Alving. Bà đã phạm tội ác tày trời với chồng mình;—điều đó bà đã thừa nhận bằng cách dựng lên đài tưởng niệm kia cho ông ấy. Giờ thì hãy thừa nhận đi, cả việc bà đã phạm tội ác với con trai mình—vẫn chưa quá muộn để lẩn tránh và lôi kéo nó quay về từ những nẻo đường lầm lỗi. Hãy tự quay đầu lại, và cứu vớt những gì còn có thể cứu vớt được ở nó đi. Bởi vì [Ngón tay trỏ giơ cao] quả thật vậy, thưa bà Alving, bà là một người mẹ ngập tràn tội lỗi! Đây là điều mà tôi nghĩ mình có trách nhiệm phải nói thẳng với bà.
[Im lặng.]
BÀ ALVING. [Chậm rãi và đầy tự chủ.] Giờ thì ngài đã trút hết nỗi lòng rồi đấy, Mục sư Manders; và ngày mai ngài sẽ đứng trước công chúng để cất lời tưởng niệm chồng tôi. Ngày mai tôi sẽ không cất lời đâu. Nhưng giờ thì tôi sẽ nói chuyện thật lòng với ngài, đúng như cách ngài vừa nói với tôi.
MANDERS. Dĩ nhiên rồi; bà sẽ tìm cách biện hộ cho hành vi của mình chứ gì—
BÀ ALVING. Không. Tôi sẽ chỉ kể cho ngài nghe một câu chuyện thôi.
MANDERS. Nào—?
BÀ ALVING. Tất cả những gì ngài vừa thốt lên về chồng tôi và tôi, cùng cuộc sống của chúng tôi sau khi ngài kéo tôi quay về con đường bổn phận—như ngài gọi thế—tất cả những điều đó ngài hoàn toàn không hề hay biết gì qua quan sát thực tế cả. Kể từ khoảnh khắc đó, ngài, người từng là bạn thâm giao của chúng tôi, chưa từng đặt chân bước vào nhà chúng tôi lấy một lần.
MANDERS. Bà và chồng bà đã rời khỏi thị trấn ngay sau đó cơ mà.
BÀ ALVING. Vâng; và sinh thời chồng tôi, chưa bao giờ ngài đến thăm chúng tôi cả. Chính công việc mới ép buộc ngài phải ghé thăm tôi khi ngài đảm nhận công việc điều hành Trại mồ côi.
MANDERS. [Nhỏ nhẹ và ngập ngừng.] Helen—nếu đó là lời trách móc ngài hàm ý, tôi xin bà hãy nhớ cho—
BÀ ALVING.—nhớ đến cái uy tín mà ngài cần giữ gìn cho vị thế của mình chứ gì, vâng; và rằng tôi là một mụ đàn bà trốn chồng bỏ đi. Người ta không thể nào quá ư cẩn trọng với những sinh vật vô luân như thế được.
MANDERS. Thưa bà—bà Alving thân mến, bà thừa biết đó là một sự phóng đại ngớ ngẩn mà—
BÀ ALVING. Thôi được rồi, cứ cho là thế đi. Ý tôi muốn nói là phán đoán của ngài về cuộc đời hôn nhân của tôi chẳng dựa trên cái quái gì ngoài những lời đồn thổi và kiến thức chung chung thiên hạ.
MANDERS. Tôi thừa nhận điều đó. Thế thì sao nào?
BÀ ALVING. Vâng, thế thì, thưa Mục sư Manders—tôi sẽ nói cho ngài nghe sự thật. Tôi đã tự thề với lòng mình rằng sẽ có một ngày ngài phải biết rõ điều đó—một mình ngài thôi đấy!
MANDERS. Sự thật rốt cuộc là thế nào hả bà?
BÀ ALVING. Sự thật là chồng tôi đã chết trong một tình trạng trác táng truỵ lạc y hệt như cách mà ông ta đã sống suốt cả cuộc đời mình.
MANDERS. [Lóng ngóng sờ soạng tìm ghế ngồi.] Bà nói gì cơ chứ?
BÀ ALVING. Sau mười chín năm chung sống đầu gối tay ấp, ông ta vẫn truỵ lạc—trong những ham muốn dục vọng của mình ít ra là thế—y như trước lúc ngài làm lễ cưới cho chúng tôi.
MANDERS. Và những thứ—những vụ chơi bời tuổi trẻ đó—những cuộc rong chơi đó—những thói trác táng nếu bà muốn gọi thế—mà bà lại gọi là “một cuộc đời truỵ lạc” ư?
BÀ ALVING. Bác sĩ của chúng tôi đã dùng chính từ ngữ đó đấy.
MANDERS. Tôi không hiểu nổi bà đang nói gì nữa.
BÀ ALVING. Ngài không cần phải hiểu đâu.
MANDERS. Nghe gần như khiến tôi muốn chóng mặt rồi đây. Toàn bộ cuộc hôn nhân của bà, sự gắn kết tưởng chừng bền chặt suốt ngần ấy năm trời, hóa ra chẳng qua chỉ là một cái vực thẳm được che đậy kín mít!
BÀ ALVING. Không hơn không kém. Giờ thì ngài đã rõ rồi đấy.
MANDERS. Chuyện này là—thật không thể tưởng nổi đối với tôi. Tôi không sao lĩnh hội nổi! Tôi không thể tài nào nhận thức được! Nhưng làm thế nào mà người ta có thể—? Làm thế nào mà một tình trạng tồi tệ như thế lại được giữ kín bưng không để lộ ra cơ chứ?
BÀ ALVING. Đó chính là cuộc chiến đấu không ngừng nghỉ của tôi, ngày này qua ngày khác. Sau khi Oswald chào đời, tôi tưởng Alving có vẻ khá hơn đôi chút. Nhưng nó chẳng kéo dài được bao lâu. Và rồi tôi lại phải gồng mình chiến đấu gấp đôi, cắn răng chiến đấu như thể vì sự sống hay cái chết, để không một ai hay biết con trai của tôi có một người cha bản chất ra sao. Và ngài thừa biết Alving có biệt tài lấy lòng người khác thế nào rồi đấy. Chẳng ai có thể mảy may tin vào điều gì khác ngoài những điều tốt đẹp về ông ta. Ông ta thuộc tuýp người mà lối sống tồi tệ không hề mảy may làm tổn hại đến danh tiếng của họ. Nhưng cuối cùng thì, thưa ông Manders—vì ngài phải biết toàn bộ câu chuyện—điều kinh tởm nhất đã xảy ra.
MANDERS. Còn kinh tởm hơn cả những gì bà vừa kể nữa ư?
BÀ ALVING. Tôi vẫn tiếp tục nhẫn nhục chịu đựng ông ta, dẫu tôi thừa rõ những bí mật bẩn thỉu trong đời tư ong bướm bên ngoài của ông ta. Nhưng khi ông ta đem cả nỗi nhơ nhớp đó vào trong chính bốn bức tường nhà chúng ta—
MANDERS. Không thể nào! Ngay tại đây á!
BÀ ALVING. Vâng; ngay tại tổ ấm của chính chúng ta. Chính ở đó [Chỉ tay về phía cánh cửa đầu tiên bên phải], trong phòng ăn, là nơi tôi lần đầu tiên phát hiện ra chuyện đó. Lúc bấy giờ tôi đang bận làm việc gì đó ở trong đó, và cánh cửa đang khép hờ. Tôi nghe thấy cô hầu gái của chúng ta từ vườn đi lên, mang nước cho mấy chậu hoa kia.
MANDERS. Rồi sao nữa—?
BÀ ALVING. Chẳng bao lâu sau, tôi nghe thấy cả tiếng Alving bước vào. Tôi nghe thấy ông ta thì thầm điều gì đó với con bé. Và rồi tôi nghe thấy—[Cười khẩy một tiếng ngắn]—ôi! Nó vẫn văng vẳng bên tai tôi, vừa đáng ghét lại vừa nực cười làm sao—tôi nghe thấy chính miệng cô hầu gái của mình thốt lên tiếng thì thầm, “Xin ông buông tôi ra! Xin để tôi yên!”
MANDERS. Thật là một thói cợt nhả vô lễ hết chỗ nói từ phía ông ấy! Nhưng chắc chắn nó không vượt quá một trò cợt nhả đùa giỡn đâu, thưa bà Alving; tin tôi đi, không thể nào có chuyện hơn thế được.
BÀ ALVING. Chẳng mấy chốc sau tôi đã biết mình nên tin vào điều gì. Ông ta đã đạt được mục đích với con bé hầu gái; và mối quan hệ đó đã để lại hậu quả, thưa ông Manders.
MANDERS. [Như thể hóa đá.] Những chuyện tày đình như thế lại xảy ra ngay trong ngôi nhà này—ngay trong chính mái ấm này ư!
BÀ ALVING. Tôi đã phải nhẫn nhục chịu đựng biết bao điều khủng khiếp trong cái nhà này. Để níu chân ông ta ở nhà mỗi độ tối và đêm về, tôi đã phải biến mình thành kẻ tòng phạm uống rượu cùng ông ta trong những buổi hoan lạc bí mật trên phòng riêng của ông ta. Ở đó tôi đã phải ngồi một mình với lão, chạm cốc và nốc rượu với hắn, rồi lắng nghe những lời lẽ tục tĩu ngu ngốc của hắn. Tôi đã phải chật vật vật lộn với hắn để lôi hắn lên giường nổi—
MANDERS. [Xúc động.] Và bà đã có thể chịu đựng tất cả những thứ đó sao!
BÀ ALVING. Tôi buộc phải cắn răng chịu đựng vì đứa con trai bé bỏng của mình. Nhưng khi sự lăng mạ cuối cùng giáng xuống; khi chính đứa con gái hầu gái trong nhà—; lúc đó tôi đã tự thề với lòng mình: Trò hề này phải chấm dứt! Và thế là tôi nắm lấy quyền kiểm soát trong tay mình—toàn quyền kiểm soát—đối với lão ta và mọi thứ khác. Vì khi đó tôi đã có trong tay thứ vũ khí để chế ngự hắn, ngài thấy đấy; hắn không dám chống lại tôi. Chính vào lúc đó tôi đã tống cổ Oswald đi xa khỏi nhà. Nó khi đó mới gần bảy tuổi, và đã bắt đầu biết quan sát cũng như đặt câu hỏi như bản tính tò mò của trẻ con. Tôi không thể nào chịu đựng nổi cảnh đó. Tôi cảm giác như thể đứa trẻ sẽ bị đầu độc chỉ vì hít thở bầu không khí của cái mái ấm nhơ nhớp này. Đó là lý do vì sao tôi tống cổ nó đi xa. Và giờ thì ngài cũng có thể hiểu vì sao nó chưa bao giờ được phép bén mảng bước chân về nhà chừng nào cha nó còn sống. Không ai thấu hiểu những gì tôi phải trả giá cho quyết định đó đâu.
MANDERS. Cuộc đời bà quả thực là một chuỗi ngày thử thách cam go.
BÀ ALVING. Tôi đời nào chịu đựng nổi nếu như không có công việc để bấu víu. Vì tôi có thể tự hào khẳng định rằng tôi đã lao động thực sự! Toàn bộ những phần mở rộng của điền trang này—tất cả những công trình cải tạo—tất cả những thiết bị tiết kiệm sức lao động mà Alving được ca tụng hết lời là người đã đem về đây—ngài có tưởng tượng lão ta có đủ năng lượng để làm nổi một việc tày đình như thế không?—hắn ta, kẻ nằm lì suốt cả ngày dài trên ghế sô-pha chỉ để đọc mấy cuốn Sách Niên Giám Triều Đình cũ rích! Không; nhưng tôi cũng có thể nói cho ngài hay điều này: mỗi khi hắn có những khoảng thời gian tỉnh táo hơn, chính tôi là người đã thúc đẩy hắn; chính tôi là kẻ phải gánh vác toàn bộ cỗ xe nặng nhọc khi hắn tái phạm con đường tội lỗi, hoặc chìm ngập trong sự cáu bẳn thảm hại của mình.
MANDERS. Và chính người đàn ông đó lại là kẻ được bà dựng đài tưởng niệm tôn vinh ư?
BÀ ALVING. Thế mới thấy được sức mạnh khủng khiếp của một lương tâm tật nguyền hắc ám.
MANDERS. Tật nguyền—? Ý bà là gì?
MANDERS. Về điểm đó thì quả thực bà đã không hề bỏ sót mục đích của mình, thưa bà Alving.
BÀ ALVING. Và hơn thế nữa, tôi còn có một lý do khác. Tôi quyết tâm không để cho Oswald, đứa con trai ruột thịt của tôi, được thừa hưởng bất cứ thứ gì từ người cha của nó.
MANDERS. Thế hóa ra gia tài của Alving là—?
BÀ ALVING. Vâng. Số tiền tôi đổ vào Trại mồ côi năm này qua năm khác, cộng dồn lại vừa đúng bằng khoản tiền—tôi đã tính toán vô cùng chuẩn xác—khoản tiền từng biến Trung úy Alving thành một “đám cưới danh giá” vào thời của ông ta.
MANDERS. Tôi không hiểu nổi—
BÀ ALVING. Đó chính là số tiền chuộc thân của tôi. Tôi không đời nào chấp nhận để đống tiền dơ bẩn đó lọt vào tay Oswald. Con trai tôi sẽ nhận mọi thứ từ chính tay tôi—tất cả mọi thứ.
[OSWALD ALVING bước vào qua cánh cửa thứ hai bên phải; cậu đã cởi mũ và áo khoác ngoài ở sảnh.]
BÀ ALVING. [Tiến vội về phía cậu.] Con về lại nhà rồi đấy ư? Đứa con trai quý hóa của mẹ!
OSWALD. Vâng. Chứ ở ngoài trời cái thứ mưa dầm dề vĩnh viễn này thì một thằng đàn ông làm được cái quái gì cơ chứ? Mà con nghe nói bữa trưa dọn xong rồi phải không. Tuyệt cú mèo!
REGINA. [Mang theo một bưu phẩm bước ra từ phòng ăn.] Có bưu phẩm gửi cho bà Alving đây ạ. [Đưa tận tay bà.]
BÀ ALVING. [Liếc nhìn sang ÔNG MANDERS.] Chắc chắn lại là mấy bản in bài thơ ca tụng cho buổi lễ ngày mai rồi.
MANDERS. Hừm—
REGINA. Thưa, bữa trưa đã dọn xong rồi ạ.
BÀ ALVING. Được rồi. Chúng ta ra ngay đây. Để mẹ—[Bắt đầu bóc bưu phẩm.]
REGINA. [Nói với OSWALD.] Cậu Alving thích dùng vang đỏ hay vang trắng ạ?
OSWALD. Cả hai, nếu cô không phiền.
REGINA. Bien. Vâng thưa cậu. [Cô đi thẳng vào phòng ăn.]
OSWALD. Cháu ra phụ một tay khui nắp chai vậy. [Cậu cũng đi vào phòng ăn, cánh cửa phòng khép hờ đung đưa ngay phía sau lưng.]
BÀ ALVING. [Người vừa mở bưu phẩm ra.] Vâng, tôi đoán chuẩn xác mà. Bài Thơ Lễ hội đây rồi, thưa Mục sư Manders.
MANDERS. [Chắp hai tay lại.] Với cái bộ mặt nào mà tôi lại có thể đọc bài diễn văn của mình vào ngày mai đây—!
BÀ ALVING. Ôi, rồi ngài cũng sẽ lướt qua được hết bằng cách này hay cách khác thôi.
MANDERS. [Hạ giọng, cốt để người trong phòng ăn không nghe thấy.] Vâng; tốt nhất là tránh gây ra tai tiếng ồn ào.
BÀ ALVING. [Nói nhỏ nhưng kiên quyết.] Không. Nhưng khi đó vở kịch dài đằng đẵng đáng ghét này sẽ chính thức khép lại. Kể từ ngày kia trở đi, tôi sẽ hành động trong mọi việc cứ như thể kẻ đã khuất chưa từng tồn tại trên cõi đời này và trong ngôi nhà này vậy. Sẽ chẳng có ai ở đây ngoài con trai tôi và người mẹ của nó.
[Từ phòng ăn vọng ra tiếng một chiếc ghế bị hất đổ, và cùng lúc đó vang lên tiếng:]
REGINA. [Nói sắc lẹm nhưng hạ giọng thì thầm.] Oswald! Cẩn thận đấy! Cậu điên rồi à? Buông tôi ra!
BÀ ALVING. [Giật nảy mình hoảng hốt.] Á—!
[Bà trân trân nhìn đầy hoang dại về hướng cánh cửa khép hờ. Người ta nghe thấy tiếng Oswald cười vang và ngâm nga hát. Tiếng bật nắp chai vang lên.]
MANDERS. [Hốt hoảng.] Có chuyện gì thế nhỉ? Chuyện gì thế hả bà Alving?
BÀ ALVING. [Giọng khàn đục.] Bóng ma! Cặp đôi từ khu vườn kính—lại hiện hồn về rồi kìa!
MANDERS. Có thể thế được cơ á! Regina—? Con bé đó—?
BÀ ALVING. Vâng. Lại đây. Câm lặng tuyệt đối không một lời—!
[Bà tóm lấy cánh tay MỤC SƯ MANDERS, lảo đảo bước về hướng phòng ăn.]