[Căn phòng như trước. Tất cả các cửa đều mở toang. Chiếc đèn trên bàn vẫn đang cháy. Trời bên ngoài tối đen; chỉ có một ánh hồng mờ ảo hắt ra từ đám cháy ở phía sau bên trái.]
[BÀ ALVING, trùm chiếc khăn choàng qua đầu, đứng ở phòng kính nhìn ra ngoài. REGINA, cũng choàng khăn, đứng phía sau bà một chút.]
BÀ ALVING. Cháy rụi hết rồi!—Cháy trụi đến tận móng!
REGINA. Tầng hầm vẫn đang cháy đấy ạ.
BÀ ALVING. Sao mãi mà Oswald chưa về nhỉ? Chẳng còn gì để cứu vãn nữa đâu.
REGINA. Thưa bà, con mang mũ xuống cho anh ấy nhé?
BÀ ALVING. Nó còn chẳng đội cả mũ cơ à?
REGINA. [Chỉ ra tiền sảnh.] Vâng; mũ vẫn treo ở kia kìa ạ.
BÀ ALVING. Thôi, cứ để đấy. Thế nào nó cũng phải lên đây. Ta sẽ tự đi tìm nó. [Bà đi ra theo lối cửa vườn.]
MANDERS. [Từ tiền sảnh bước vào.] Mrs. Alving không có ở đây sao?
REGINA. Thưa mục sư, bà vừa xuống vườn rồi ạ.
MANDERS. Đây là đêm kinh hoàng nhất mà tôi từng trải qua.
REGINA. Vâng; đúng là một tai họa khủng khiếp phải không thưa ngài?
MANDERS. Ôi, đừng nhắc đến nữa! Tôi hầu như không dám nghĩ tới điều đó.
REGINA. Sao chuyện đó lại có thể xảy ra được nhỉ...?
MANDERS. Đừng hỏi tôi, cô Engstrand! Sao tôi lại biết được chứ? Cả cô nữa... chẳng lẽ chưa đủ hay sao khi mà bố cô...?
REGINA. Bố tôi thì sao ạ?
MANDERS. Ồ, ông ta làm tôi phát điên lên mất...
ENGSTRAND. [Từ tiền sảnh bước vào.] Thưa Mục sư kính mến...
MANDERS. [Hoảng hốt quay lại.] Cả anh cũng bám theo tôi đến tận đây nữa à?
ENGSTRAND. Vâng, có trời tru đất diệt, nhưng tôi buộc phải...! Ồ, lạy Chúa! tôi đang nói gì thế này? Nhưng đây là một chuyện cực kỳ rắc rối và tồi tệ, thưa Mục sư.
MANDERS. [Đi qua đi lại.] Khốn khổ thân tôi! Khốn khổ thân tôi!
REGINA. Có chuyện gì thế ạ?
ENGSTRAND. Thì đấy, tất cả cũng chỉ tại buổi cầu kinh này đây, cô thấy đấy. [Nói nhỏ.] Con chim đã sập bẫy rồi, con gái ạ. [Nói lớn.] Và nghĩ xem điều đó lại do chính tay tôi gây ra... lại do chính tay Mục sư gây ra cơ chứ!
MANDERS. Nhưng tôi bảo đảm với anh, Engstrand...
ENGSTRAND. Làm gì còn ai khác ngoài Mục sư là người đã chạm tay vào những ngọn nến ở dưới đó cơ chứ.
MANDERS. [Dừng lại.] Anh cứ quả quyết như vậy đấy. Nhưng tôi hoàn toàn không thể nhớ nổi là mình đã từng cầm ngọn nến nào trên tay.
ENGSTRAND. Còn tôi thì thấy rõ mười mươi là Mục sư đã cầm ngọn nến, lấy tay ngắt bấc đi, rồi vứt mẩu bấc ấy vào giữa đống dăm bào.
MANDERS. Và anh cứ đứng nhìn thế thôi à?
ENGSTRAND. Vâng; tôi thấy rõ như ban ngày ấy chứ, thưa có.
MANDERS. Thật quá sức tưởng tượng của tôi. Hơn nữa, tôi vốn chẳng có thói quen dùng tay để ngắt bấc nến bao giờ.
ENGSTRAND. Và trông việc đó mới nguy hiểm làm sao, quả thật là thế đấy ạ! Nhưng mà thưa Mục sư, rốt cuộc thì thiệt hại có lớn lắm không?
MANDERS. [Bồn chồn đi qua đi lại.] Ôi, đừng hỏi tôi!
ENGSTRAND. [Đi bên cạnh ông.] Và Mục sư cũng chưa mua bảo hiểm cho nó nữa phải không?
MANDERS. [Vẫn tiếp tục đi qua đi lại.] Không, không, không; tôi đã nói với anh rồi còn gì.
ENGSTRAND. [Đi theo sau ông.] Không mua bảo hiểm! Thế rồi lại đi thẳng xuống dưới đó và châm lửa đốt trụi tất cả mọi thứ! Lạy Chúa, lạy Chúa, đúng là một tai họa!
MANDERS. [Lau mồ hôi trên trán.] Phải, anh nói đúng lắm đấy, Engstrand.
ENGSTRAND. Và nghĩ xem điều đó lại xảy ra với một Viện từ thiện vốn dĩ sẽ mang lại phúc đức cho cả thị trấn lẫn vùng nông thôn, như người ta vẫn thường nói! Chắc là mấy tờ báo sẽ không nương tay với Mục sư chút nào đâu.
MANDERS. Phải; đó chính là điều tôi đang nghĩ tới. Gần như đó là điều tồi tệ nhất trong toàn bộ câu chuyện này. Tất cả những lời buộc tội và công kích đầy ác ý ấy...! Ồ, nghĩ đến thôi đã làm tôi rùng mình rồi!
BÀ ALVING. [Từ ngoài vườn bước vào.] Nó nhất định không chịu rời khỏi chỗ đám cháy.
MANDERS. À, chị đây rồi, Mrs. Alving.
BÀ ALVING. Thế là anh đã thoát được bài Diễn văn Khai mạc rồi đấy, Mục sư Manders.
MANDERS. Ồ, tôi rất sẵn lòng...
BÀ ALVING. [Nói nhỏ.] Mọi chuyện thế lại là hay nhất. Ngôi Trại mồ côi đó có mang lại điều tốt đẹp gì cho ai đâu.
MANDERS. Chị lại nghĩ thế thật sao?
BÀ ALVING. Anh nghĩ nó có ích thật đấy chứ?
MANDERS. Dù sao thì đó cũng là một tai họa khủng khiếp.
BÀ ALVING. Chúng ta hãy nói chuyện đó một cách thẳng thắn, như những người làm ăn đi.—Anh đang đợi Mục sư Manders đấy à, Engstrand?
ENGSTRAND. [Đứng ở cửa tiền sảnh.] Thưa bà, chính thế ạ.
BÀ ALVING. Vậy thì ngồi xuống đây chờ một lát đi.
ENGSTRAND. Cảm ơn bà; tôi cứ đứng thế này cũng được ạ.
BÀ ALVING. [Nói với MANDERS.] Chắc là anh đi chuyến tàu thủy này chứ?
MANDERS. Vâng; tàu sẽ chạy trong một tiếng nữa.
BÀ ALVING. Vậy thì phiền anh mang theo tất cả các giấy tờ đi hộ tôi. Tôi không muốn nghe thêm nửa lời nào về chuyện này nữa. Tôi còn có những chuyện khác phải bận tâm...
MANDERS. Mrs. Alving...
BÀ ALVING. Lát nữa tôi sẽ gửi cho anh một Giấy Ủy Quyền để anh tự giải quyết mọi việc theo ý mình.
MANDERS. Việc đó tôi rất sẵn lòng đảm nhận. Hỡi ôi, mục đích ban đầu của quỹ tài trợ giờ đây hoàn toàn phải thay đổi rồi!
BÀ ALVING. Đương nhiên là phải thế rồi.
MANDERS. Tôi nghĩ, trước hết tôi sẽ sắp xếp để giao khu đất Solvik lại cho giáo xứ. Khu đất đó hoàn toàn có giá trị. Lúc nào cũng có thể tận dụng nó vào việc này hay việc khác. Và tiền lãi từ số tiền gửi ngân hàng, có lẽ tôi sẽ dùng tốt nhất cho một công trình nào đó có giá trị thiết thực đối với thị trấn.
BÀ ALVING. Tùy anh muốn làm thế nào thì làm. Giờ thì toàn bộ chuyện này đối với tôi hoàn toàn chẳng còn ý nghĩa gì nữa.
ENGSTRAND. Xin Mục sư hãy rủ lòng chiếu cố đến Nhà hộ sinh Thủy thủ của tôi ạ.
MANDERS. Nói thật với anh, đó không phải là một ý tồi. Cần phải xem xét lại việc đó.
ENGSTRAND. Ồ, quỷ tha ma vương cái trò xem xét đi—chúa tha tội cho con!—
MANDERS. [Thở dài.] Và ngặt một nỗi là tôi không biết mình còn có thể nắm quyền quản lý những việc này được bao lâu nữa—không biết liệu dư luận có ép tôi phải từ chức hay không. Hoàn toàn phải tùy thuộc vào kết quả điều tra chính thức vụ hỏa hoạn...
BÀ ALVING. Anh đang nói cái gì thế?
MANDERS. Và kết quả đó thì hoàn toàn không thể đoán trước được.
ENGSTRAND. [Lại gần ông.] Ồ, thưa Mục sư, thế thì lại đoán được chứ ạ. Vì ở đây đang có lão Jacob Engstrand cơ mà.
MANDERS. Ơ hay, nhưng mà...?
ENGSTRAND. [Nói nhỏ hơn.] Và Jacob Engstrand không phải là kẻ nỡ bỏ rơi một vị ân nhân cao quý vào lúc hoạn nạn, như người ta vẫn thường nói.
MANDERS. Phải, nhưng anh bạn hiền của tôi ơi—bằng cách nào...?
ENGSTRAND. Jacob Engstrand có thể được ví như một kiểu thiên thần hộ mệnh ấy chứ, thưa Mục sư.
MANDERS. Không, không; thực sự tôi không thể chấp nhận điều đó được.
ENGSTRAND. Ồ, thế nào rồi mọi chuyện cũng sẽ xuôi chèo mát mái như vậy thôi ạ. Tôi biết có kẻ từng gánh tội thay cho người khác rồi cơ mà.
MANDERS. Jacob! [Siết chặt tay hắn.] Anh đúng là một con người hiếm có. Thôi được, anh sẽ được giúp đỡ cho Nhà hộ sinh Thủy thủ của mình. Cứ tin là thế đi. [ENGSTRAND cố tỏ bày cảm ơn nhưng không thành lời vì quá xúc động.]
MANDERS. [Đeo túi du lịch lên vai.] Và giờ chúng ta lên đường thôi. Hai chúng ta đi cùng nhau.
ENGSTRAND. [Đứng ở cửa phòng ăn, nói nhỏ với REGINA.] Cả cháu nữa, đi cùng luôn đi con gái. Cháu sẽ được sống sướng như con ong trong tổ cho mà xem.
REGINA. [Hất đầu.] Merci! [Cô đi ra tiền sảnh lấy áo choàng cho MANDERS.]
MANDERS. Chào Mrs. Alving! Và cầu mong tinh thần Luật lệ và Trật tự sẽ sớm ngự trị trên ngôi nhà này.
BÀ ALVING. Chào Mục sư Manders. [Bà bước lên phía phòng kính khi thấy OSWALD đang đi vào qua cửa vườn.]
ENGSTRAND. [Trong lúc hắn và REGINA giúp MANDERS mặc áo khoác.] Chào cháu nhé. Và nếu sau này cháu có gặp phải rắc rối gì, cháu biết là có thể tìm thấy Jacob Engstrand ở đâu rồi đấy. [Nói nhỏ.] Phố Little Harbour, hừm...! [Nói với BÀ ALVING và OSWALD.] Còn cái nơi trú ẩn cho những người đi biển lang thang ấy sẽ được đặt tên là "Nhà tưởng niệm Chamberlain Alving", nhất định thế! Và nếu như tôi còn được sống để tự tay điều hành ngôi nhà ấy theo cách của mình, tôi dám hứa chắc chắn rằng nó sẽ xứng đáng với ký ức về ngài Chamberlain.
MANDERS. [Ở khung cửa.] Hừm... hừm!... Đi thôi, anh Engstrand thân mến. Chào nhé! Chào nhé! [Ông và ENGSTRAND đi ra theo lối tiền sảnh.]
OSWALD. [Đi về phía chiếc bàn.] Hắn vừa nhắc đến cái nhà nào thế mẹ?
BÀ ALVING. Ồ, một kiểu Nhà tình thương mà hắn và Mục sư Manders muốn lập nên ấy mà con.
OSWALD. Rồi nó cũng sẽ cháy trụi giống như chỗ kia thôi.
BÀ ALVING. Sao con lại nghĩ thế?
OSWALD. Mọi thứ rồi sẽ cháy hết. Tất cả những gì gợi nhắc về ký ức về bố đều bị nguyền rủa cả. Ngay cả bản thân con ở đây cũng đang cháy lụi dần đây này. [REGINA giật mình nhìn anh.]
BÀ ALVING. Oswald! Đáng lẽ con không nên ở lại dưới đó lâu đến thế, con trai tội nghiệp của mẹ.
OSWALD. [Ngồi xuống cạnh bàn.] Gần như con thấy mẹ nói đúng.
BÀ ALVING. Để mẹ lau mặt cho con nhé, Oswald; mặt con ướt đẫm kìa. [Bà dùng khăn tay lau mặt cho anh.]
OSWALD. [Thẫn thờ nhìn thẳng về phía trước.] Cảm ơn mẹ.
BÀ ALVING. Con không mệt đấy chứ, Oswald? Con có muốn ngủ một lát không?
OSWALD. [Bồn chồn, sốt ruột.] Không, không... không ngủ! Con chẳng bao giờ ngủ cả. Con chỉ giả vờ thế thôi. [Buồn bã.] Chuyện đó rồi cũng sẽ đến nhanh thôi mà.
BÀ ALVING. [Đau đớn nhìn anh.] Phải, con thực sự đang bị bệnh đấy, đứa con quý giá của mẹ.
REGINA. [Sốt sắng.] Anh Alving bị bệnh ạ?
OSWALD. [Nóng nảy.] Ồ, đóng tất cả các cửa lại đi! Nỗi sợ hãi gặm nhấm này...
BÀ ALVING. Đóng cửa lại đi, Regina.
[REGINA đóng các cửa lại và đứng im ở cửa tiền sảnh. BÀ ALVING cởi khăn choàng ra: REGINA cũng làm theo. BÀ ALVING kéo một chiếc ghế sang sát ghế của OSWALD rồi ngồi xuống bên cạnh anh.]
BÀ ALVING. Nào! Mẹ sẽ ngồi cạnh con đây...
OSWALD. Vâng, ngồi đi mẹ. Cả Regina cũng ở lại đây nữa. Regina sẽ ở bên con mãi mãi. Em sẽ đến cứu anh chứ, Regina?
REGINA. Con không hiểu...
BÀ ALVING. Đến cứu ư?
OSWALD. Phải... khi hoạn nạn ập đến.
BÀ ALVING. Oswald, chẳng phải con có mẹ đến để cứu con đó sao?
OSWALD. Mẹ á? [Mỉm cười.] Không, mẹ ạ; sự cứu rỗi đó mẹ sẽ chẳng bao giờ mang lại cho con đâu. [Cười buồn bã.] Mẹ á! Ha ha! [Nhìn chăm chú vào bà.] Mà suy cho cùng thì nếu không phải là mẹ thì còn ai vào đây nữa chứ? [Đột ngột.] Sao em không gọi anh bằng "cơn" đi, Regina? [Chú thích: "Sige du" = tiếng Pháp tutoyer] Sao em không gọi anh là "Oswald"?
REGINA. [Nói nhỏ.] Em nghĩ Mrs. Alving sẽ không thích điều đó đâu ạ.
BÀ ALVING. Chút nữa con sẽ được phép gọi. Còn bây giờ thì hãy ngồi xích lại đây ngồi cạnh chúng ta nào.
[REGINA rụt rè và ngoan ngoãn ngồi xuống phía bên kia của chiếc bàn.]
BÀ ALVING. Và giờ đây, đứa con trai đau khổ của mẹ, mẹ sẽ trút bỏ gánh nặng khỏi tâm trí con...
OSWALD. Mẹ ư, mẹ sẽ làm thế thật sao?
BÀ ALVING. ...tất cả những nỗi dằn vặt và tự trách cứ đang gặm nhấm mà con vừa nhắc tới.
OSWALD. Và mẹ nghĩ mẹ làm được việc đó chứ?
BÀ ALVING. Phải, giờ thì mẹ làm được, Oswald ạ. Lúc nãy con có nói về niềm vui sống; và ngay tại từ đó, một thứ ánh sáng mới đã bừng lên trong đời mẹ và tất cả mọi thứ liên quan đến nó.
OSWALD. [Lắc đầu.] Con không hiểu mẹ đang nói gì cả.
BÀ ALVING. Lẽ ra con phải biết bố con hồi ngài còn trẻ, khi còn là một viên trung úy. Bố con lúc nào cũng tràn ngập niềm vui sống!
OSWALD. Vâng, con biết bố là người như thế mà.
BÀ ALVING. Chỉ nhìn ngài thôi cũng đủ thấy như đang đứng trước một ngày gió lộng rồi. Và ở ngài có một sức sống cùng sinh lực dồi dào làm sao!
OSWALD. Rồi sao nữa...?
BÀ ALVING. Thế rồi, một đứa trẻ yêu đời như thế—bởi vì hồi đó bố con chẳng khác gì một đứa trẻ—lại phải sống ở cái chốn quê mùa nửa tỉnh nửa quê này, nơi chẳng có niềm vui nào để hiến dâng cho ngài ngoài những cuộc ăn chơi trác táng. Ngài chẳng có mục đích nào trong đời—ngoại trừ một chức vị quan liêu. Ngài chẳng có công việc nào để mà dốc hết tâm can vào đó; ngài chỉ có công việc giấy tờ. Ngài không có lấy một người bạn tri kỷ nào có thể thấu hiểu niềm vui sống nghĩa là gì—mà chỉ toàn những kẻ lêu lổng và bạn rượu...
OSWALD. Mẹ ơi...!
BÀ ALVING. Thế nên điều tất yếu đã phải đến.
OSWALD. Điều tất yếu ư?
BÀ ALVING. Chính con tối nay đã kể cho mẹ nghe điều gì sẽ xảy ra với con nếu con cứ ở lại nhà đấy thôi.
OSWALD. Ý mẹ muốn nói là bố...?
BÀ ALVING. Người bố tội nghiệp của con đã không tìm được lối thoát cho niềm vui sống quá lớn lao ẩn chứa trong con người ngài. Và mẹ thì đã không mang lại chút ánh sáng nào cho tổ ấm của ngài cả.
OSWALD. Ngay cả mẹ cũng không sao?
BÀ ALVING. Người ta đã dạy mẹ rất nhiều điều về bổn phận và đại loại thế, và mẹ đã bướng bỉnh tin vào những điều đó. Mọi thứ đều được vạch sẵn thành những bổn phận—bổn phận của mẹ, bổn phận của bố, và... mẹ sợ rằng mẹ đã biến tổ ấm của con người bố tội nghiệp con thành một nơi không thể sống nổi, Oswald ạ.
OSWALD. Tại sao chưa bao giờ mẹ viết thư nói với con những điều này?
BÀ ALVING. Chưa bao giờ trước đây mẹ nhìn nhận vấn đề theo một khía cạnh mà mẹ có thể đem ra nói với con, đứa con trai của ngài.
OSWALD. Thế thì trước đây mẹ nhìn nhận nó theo khía cạnh nào?
BÀ ALVING. [Chậm rãi.] Mẹ chỉ nhìn thấy một điều duy nhất này: rằng bố con là một người đàn ông đã hoàn toàn tàn tạ từ trước khi con ra đời.
OSWALD. [Nói nhỏ.] À...! [Anh đứng dậy và bước ra phía cửa sổ.]
BÀ ALVING. Và rồi; ngày qua ngày, mẹ cứ trằn trọc mãi với một suy nghĩ rằng theo lẽ phải, Regina đáng lẽ phải được sống trong ngôi nhà này—giống y như đứa con trai ruột của mẹ vậy.
OSWALD. [Nhanh chóng quay người lại.] Regina...!
REGINA. [Bật dậy và hỏi với giọng nghẹn ngào.] Em...?
BÀ ALVING. Phải, giờ thì cả hai đứa đều biết rồi đấy.
OSWALD. Regina!
REGINA. [Tự nói với chính mình.] Hóa ra mẹ mình cũng là cái loại đàn bà như thế.
BÀ ALVING. Mẹ của cháu có rất nhiều đức tính tốt, Regina ạ.
REGINA. Vâng, nhưng dù sao thì bả cũng thuộc cái giống ấy. Ôi, có mấy lần con cũng láng máng nghi ngờ rồi; nhưng mà... Và bây giờ, nếu thưa bà không phiền, con xin phép được rời khỏi đây ngay lập tức ạ.
BÀ ALVING. Regina thực sự muốn đi thế sao?
REGINA. Vâng, thưa bà, con muốn lắm chứ ạ.
BÀ ALVING. Dĩ nhiên là con có quyền làm theo ý mình; nhưng mà...
OSWALD. [Đi về phía REGINA.] Đi ngay bây giờ á? Chỗ của em là ở đây cơ mà.
REGINA. Merci, anh Alving!—hoặc là bây giờ, chắc em gọi là Oswald được rồi nhỉ. Nhưng em nói thật cho anh hay, mọi chuyện hoàn toàn không giống như những gì em đã mong đợi đâu.
BÀ ALVING. Regina, mẹ đã không thành thật với con...
REGINA. Vâng, đúng là bà chẳng thành thật chút nào cả. Giá mà con biết Oswald là một kẻ bệnh tật, thì ối giời ơi... Và vả lại, bây giờ thì giữa chúng ta chẳng bao giờ có thể tiến tới chuyện nghiêm túc được nữa—con thực sự không thể cứ ở lì mãi ở vùng quê này để mà tựốc xác ra phục vụ mấy người bệnh tật được.
OSWALD. Ngay cả với một người có họ hàng gần gũi với em thế này cũng không được sao?
REGINA. Không, con chịu thôi. Một cô gái nghèo thì phải biết tận dụng những năm tháng tuổi trẻ của mình cho tốt, bằng không thì sẽ bị hắt hủi ra rìa lúc nào không hay đấy ạ. Và bản thân con đây cũng có niềm vui sống trong người chứ bộ, thưa Mrs. Alving!
BÀ ALVING. Thôi được, con cứ đi đi. Nhưng đừng tự hủy hoại đời mình nhé, Regina.
REGINA. Ồ, chuyện gì đến phải đến thôi ạ. Nếu Oswald giống bố nó, chắc con cũng giống mẹ con thôi. —Cho phép con hỏi thưa bà, Mục sư Manders có biết tất cả những chuyện này về con không ạ?
BÀ ALVING. Mục sư Manders biết hết mọi chuyện rồi.
REGINA. [Đang bận rộn quàng khăn vào.] Thế thì tốt nhất là con phải mau chóng gom đồ biến khỏi đây bằng chuyến tàu này thôi. Mục sư là một người rất dễ thỏa hiệp; và con chắc chắn mình cũng có quyền nhận một ít tiền từ quỹ đó nhiều bằng lão ta—cái lão thợ mộc khốn kiếp ấy.
BÀ ALVING. Regina cứ thoải mái lấy đi, mẹ rất sẵn lòng.
REGINA. [Nhìn chằm chằm vào bà.] Con nghĩ lẽ ra bà phải nuôi nấng con như con gái một nhà tử tế chứ thưa bà; làm thế hợp với con hơn đấy. [Hất đầu.] Nhưng mà thôi kệ xừ—có xá gì đâu! [Nhìn liếc qua chai rượu đã bật nắp với một vẻ cay đắng.] Biết đâu có ngày con lại được ngồi uống champagne với giới quý tộc thượng lưu không chừng.
BÀ ALVING. Và nếu sau này Regina có cần một mái nhà, hãy cứ đến tìm ta.
REGINA. Không, cảm ơn thưa bà. Con biết Mục sư Manders sẽ lo cho con mà. Và nếu tình hình có tệ đến mức cùng đường đi chăng nữa, con vẫn biết có một nơi mà con hoàn toàn có quyền đặt chân đến.
BÀ ALVING. Nơi nào thế?
REGINA. "Nhà tưởng niệm Chamberlain Alving."
BÀ ALVING. Regina... giờ thì mẹ đã thấy rõ... con đang tự lao đầu vào con đường hủy hoại đấy.
REGINA. Ồ, vớ vẩn! Chào bà ạ. [Cô gật đầu chào rồi đi ra lối tiền sảnh.]
OSWALD. [Đứng bên cửa sổ nhìn ra ngoài.] Em ấy đi rồi sao?
BÀ ALVING. Rồi con ạ.
OSWALD. [Lẩm bẩm một mình.] Con nghĩ quyết định này là một sai lầm.
BÀ ALVING. [Đi đến phía sau anh, đặt tay lên đôi vai con.] Oswald, con trai yêu quý của mẹ... chuyện đó làm con bị chấn động mạnh lắm phải không?
OSWALD. [Quay mặt về phía bà.] Ý mẹ là tất cả những chuyện về bố ấy hả?
BÀ ALVING. Phải, chuyện về người bố bất hạnh của con. Mẹ sợ nó quá sức chịu đựng đối với con.
OSWALD. Sao mẹ lại nghĩ thế? Dĩ nhiên là nó đến với con như một bất ngờ lớn; nhưng nó chẳng thay đổi được thực tế gì đối với con cả.
BÀ ALVING. [Rút tay lại.] Không thay đổi gì ư! Rằng bố con đã vô cùng bất hạnh!
OSWALD. Dĩ nhiên là con có thể thương hại ông ấy, giống như thương hại bất kỳ ai khác; nhưng mà...
BÀ ALVING. Chỉ có thế thôi sao! Bố ruột của con cơ mà!
OSWALD. [Nóng nảy.] Ồ, "bố" với chả "bố"! Con chưa từng biết gì về bố cả. Con chẳng nhớ chút gì về ông ấy, ngoại trừ việc có lần ông ấy làm con phải nôn thốc nôn tháo.
BÀ ALVING. Thật kinh khủng khi phải nghe con nói thế! Chẳng lẽ một người con trai không nên yêu thương bố mình, bất kể chuyện gì xảy ra đi nữa sao?
OSWALD. Khi mà một người con chẳng có gì để mà biết ơn bố mình? Chưa từng thực sự quen biết ông ấy? Mẹ vẫn cứ bám lấy cái thứ mê tín cổ hủ ấy ư?—một người hiểu biết rộng rãi về mọi mặt như mẹ cơ mà?
BÀ ALVING. Chẳng lẽ đó chỉ là một sự mê tín thôi sao...?
OSWALD. Vâng; chắc chắn là mẹ phải thấy điều đó chứ. Đó chỉ là một trong những quan niệm vẫn đang nhan nhản trên đời này, và thế là...
BÀ ALVING. [Vô cùng xúc động.] Những bóng ma!
OSWALD. [Đi qua phòng.] Vâng; mẹ gọi chúng là bóng ma cũng được.
BÀ ALVING. [Hoảng loạn.] Oswald... hóa ra cả con cũng không yêu thương gì mẹ nữa sao!
OSWALD. Ít ra thì con còn biết mẹ...
BÀ ALVING. Phải, con biết mẹ; nhưng chỉ có thế thôi sao!
OSWALD. Và đương nhiên, con biết mẹ thương con nhiều thế nào, và con không thể không biết ơn mẹ. Hơn nữa mẹ lại có thể giúp ích cho con rất nhiều, bây giờ khi con đang lâm bệnh.
BÀ ALVING. Phải, chẳng phải mẹ rất hữu dụng với con đó sao, Oswald? Ồ, mẹ suýt nữa thì muốn cảm tạ ơn trên vì cơn bạo bệnh đã đưa con trở về bên mẹ. Bởi vì mẹ thấy rõ một điều rằng con không thuộc về mẹ: mẹ phải tìm cách chiếm lấy con.
OSWALD. [Nóng nảy.] Vâng vâng vâng; tất cả những điều đó chỉ toàn là những câu nói khách sáo sáo rỗng. Mẹ phải nhớ rằng con là một bệnh nhân, mẹ ạ. Con chẳng thể bận tâm quá nhiều đến người khác được; bản thân con đã đủ mệt mỏi với việc phải lo nghĩ cho chính mình rồi.
BÀ ALVING. [Nói nhỏ.] Mẹ sẽ kiên nhẫn và dễ bằng lòng thôi.
OSWALD. Và cả vui vẻ nữa chứ, mẹ nhé!
BÀ ALVING. Phải, con trai yêu của mẹ, con nói đúng lắm. [Bước lại gần anh.] Mẹ đã trút bỏ được cho con mọi dằn vặt và tự trách cứ lúc nãy rồi chứ?
OSWALD. Vâng, mẹ đã giúp con trút bỏ được rồi. Nhưng bây giờ thì ai sẽ giúp con trút bỏ nỗi sợ hãi này đây?
BÀ ALVING. Nỗi sợ hãi ư?
OSWALD. [Đi qua đi lại trong phòng.] Lẽ ra Regina có thể làm được việc đó.
BÀ ALVING. Mẹ không hiểu con đang nói gì cả. Lại còn nỗi sợ hãi với Regina là thế nào?
OSWALD. Trễ lắm rồi phải không mẹ?
BÀ ALVING. Trời đã rạng sáng rồi con. [Bà nhìn ra ngoài phòng kính.] Bình minh đang lên trên những ngọn núi kìa. Và thời tiết đang quang đãng dần lên đấy, Oswald. Chẳng mấy chốc nữa là con sẽ được nhìn thấy mặt trời.
OSWALD. Con mừng vì điều đó. Ôi, có lẽ con vẫn còn nhiều điều để vui mừng và sống tiếp...
BÀ ALVING. Mẹ nghĩ chắc chắn là thế rồi!
OSWALD. Ngay cả khi con không thể làm việc...
BÀ ALVING. Ồ, chẳng mấy chốc là con lại có thể làm việc được thôi, con trai yêu quý của mẹ ạ... bây giờ khi con không còn phải gặm nhấm những suy nghĩ u buồn và chán nản đó trong đầu nữa.
OSWALD. Vâng, con mừng vì mẹ đã giúp con rứt bỏ được tất cả những ảo tưởng đó. Và khi con vượt qua được nốt chuyện này nữa thôi—[Ngồi xuống ghế sô-pha.] Giờ chúng ta sẽ trò chuyện một chút nhé, mẹ—
BÀ ALVING. Ừ, trò chuyện đi con. [Bà kéo một chiếc ghế bành lại gần ghế sô-pha và ngồi xuống sát cạnh anh.]
OSWALD. Và trong lúc đó mặt trời sẽ mọc lên. Rồi khi đó mẹ sẽ biết tất cả mọi chuyện. Và khi đó con sẽ không còn cảm thấy nỗi sợ hãi này nữa.
BÀ ALVING. Có chuyện gì mà mẹ phải biết cơ chứ?
OSWALD. [Không nghe lời mẹ nói.] Mẹ ơi, chẳng phải lúc nãy mẹ nói là trên đời này không có gì là mẹ không thể làm cho con, nếu con cất lời xin mẹ đấy chứ?
BÀ ALVING. Vâng, đúng là mẹ đã nói thế mà!
OSWALD. Và mẹ sẽ giữ lời chứ, mẹ?
BÀ ALVING. Con cứ tin ở mẹ, đứa con trai độc nhất và quý giá của đời mẹ! Mẹ chẳng còn gì trên đời này để sống ngoài một mình con nữa.
OSWALD. Tốt lắm; vậy thì bây giờ mẹ hãy nghe đây—Mẹ có một tâm trí mạnh mẽ và kiên định, con biết rõ điều đó. Lát nữa khi nghe xong, mẹ phải ngồi thật im lặng đấy nhé.
BÀ ALVING. Chuyện kinh khủng gì mà...?
OSWALD. Mẹ không được la hét lên đâu đấy. Mẹ có nghe thấy không? Mẹ hứa với con đi? Chúng ta sẽ ngồi nói chuyện với nhau một cách ôn hòa. Mẹ hứa với con chưa?
BÀ ALVING. Rồi, rồi; mẹ hứa. Cứ nói đi con!
OSWALD. Vâng, mẹ phải biết rằng tất cả sự mệt mỏi này—và việc con không thể tập trung làm việc—tất cả những thứ đó không phải là bản thân căn bệnh...
BÀ ALVING. Thế thì bản thân căn bệnh là cái gì?
OSWALD. Căn bệnh mà con mang theo từ lúc lọt lòng—[Anh chỉ vào trán và nói thêm rất nhỏ]—nó nằm ở đây này.
BÀ ALVING. [Hầu như không thành tiếng.] Oswald! Không... không đâu!
OSWALD. Đừng la hét lên. Con không chịu nổi đâu. Vâng, thưa mẹ, nó nằm ở đây này, đang chực chờ. Và nó có thể bùng phát bất cứ ngày nào—bất cứ khoảnh khắc nào.
OSWALD. Ồ, thật là kinh hoàng...!
OSWALD. Thôi nào, bình tĩnh, bình tĩnh đi mẹ. Mọi chuyện tình trạng của con là như thế đấy...
BÀ ALVING. [Bật dậy.] Không đời nào có chuyện đó, Oswald! Không thể nào có chuyện đó được! Không thể như thế được!
OSWALD. Con đã bị một cơn phát bệnh dưới đó rồi. Nó qua đi rất nhanh. Nhưng khi con nhận thức được trạng thái mà mình vừa trải qua, thì nỗi sợ hãi bắt đầu tràn đến, gầm rú và cắn xé; thế là con vội vã ba chân bốn cẳng trốn về với mẹ ngay lập tức.
BÀ ALVING. Hóa ra đây chính là nỗi sợ hãi ấy sao...!
OSWALD. Vâng—nó kinh tởm đến mức không sao tả xiết, mẹ biết đấy. Ôi, giá như nó chỉ là một căn bệnh thông thường của cõi trần... thì con đã chẳng sợ cái chết đến thế—dẫu cho con rất muốn được sống càng lâu càng tốt.
BÀ ALVING. Phải, phải, Oswald, con phải sống chứ!
OSWALD. Nhưng căn bệnh này kinh tởm đến tột cùng. Trở lại thành một đứa trẻ sơ sinh! Phải có người đút cho ăn! Phải... ôi, không thể thốt nên lời được!
BÀ ALVING. Con thì đã có mẹ chăm sóc cơ mà.
OSWALD. [Bật dậy.] Không, tuyệt đối không bao giờ! Đó chính là điều con không đời nào chấp nhận. Con không thể chịu đựng được ý nghĩ có lẽ mình sẽ phải nằm liệt trong trạng thái đó suốt bao nhiêu năm trời—rồi già đi và tóc bạc trắng. Trong khi đó thì mẹ có thể sẽ chết và bỏ lại con một mình. [Ngồi xuống ghế của BÀ ALVING.] Vì bác sĩ đã nói rằng nó không nhất thiết phải cướp đi tính mạng ngay lập tức. Ông ấy gọi nó là một dạng nhũn não—hoặc đại loại thế. [Mỉm cười buồn bã.] Con thấy cụm từ đó nghe thật hay ho. Nó cứ làm con liên tưởng đến thứ nhung màu đỏ cherry—cái gì đó mềm mại và tinh tế để vuốt ve.
BÀ ALVING. [Thét lên.] Oswald!
OSWALD. [Bật dậy và đi đi lại lại trong phòng.] Và bây giờ mẹ lại cướp mất Regina khỏi tay con. Giá như con giữ được em ấy ở lại! Con biết em ấy sẽ đến cứu con mà.
BÀ ALVING. [Tiến lại gần anh.] Con đang nói cái gì thế, đứa con yêu dấu của mẹ? Trên đời này có sự cứu giúp nào mà mẹ lại tiếc với con cơ chứ?
OSWALD. Lúc con vượt qua cơn phát bệnh ở Paris, bác sĩ đã bảo với con rằng khi nó tái phát lần nữa—và chắc chắn nó sẽ tái phát—thì sẽ chẳng còn lấy một tia hy vọng nào cả.
BÀ ALVING. Lão ta nhẫn tâm đến mức thốt ra những lời đó sao...?
OSWALD. Con đã đòi lão phải nói. Con bảo với lão là con cần phải chuẩn bị trước mọi thứ—[Anh cười đầy gian xảo.] Và quả thực con đã chuẩn bị rồi. [Anh lấy một chiếc hộp nhỏ từ trong túi ngực áo trong ra và mở nó ra.] Mẹ, mẹ thấy cái này không?
BÀ ALVING. Cái gì thế con?
OSWALD. Thuốc an thần chứa morphine.
BÀ ALVING. [Nhìn anh với vẻ kinh hoàng tột độ.] Oswald—con trai của mẹ!
OSWALD. Con đã gom góp được mười hai viên...
BÀ ALVING. [Lao đến chộp lấy.] Đưa chiếc hộp đây cho mẹ, Oswald.
OSWALD. Vẫn chưa được đâu, mẹ ạ. [Anh giấu kỹ chiếc hộp vào túi áo.]
BÀ ALVING. Mẹ sẽ không thể nào sống sót nổi nếu chuyện này xảy ra mất!
OSWALD. Phải cố mà sống sót chứ mẹ. Giá mà lúc nãy có Regina ở đây, con đã kể cho em ấy nghe tình trạng của mình—và nài nỉ em ấy ra tay cứu giúp vào phút chót. Em ấy chắc chắn sẽ làm thế. Con biết chắc chắn là em ấy sẽ làm.
BÀ ALVING. Không bao giờ!
OSWALD. Khi cơn hoảng loạn ập đến với con, và em ấy nhìn thấy con nằm đó bất lực, y như một đứa trẻ sơ sinh vừa chào đời, chẳng thể làm gì được, lạc lõng, vô vọng—không còn một chút cứu vãn nào nữa...
BÀ ALVING. Không đời nào Regina làm chuyện đó đâu, trên đời này không bao giờ có chuyện đó!
OSWALD. Regina sẽ làm đấy. Regina là một đứa vô tư lự một cách tuyệt vời. Và em ấy sẽ nhanh chóng chán ngấy việc phải chăm sóc một gã bệnh tật như con thôi.
BÀ ALVING. Thế thì tạ ơn trời đất là Regina không có ở đây.
OSWALD. Vậy thì, chính mẹ là người phải đến cứu con đấy, mẹ ạ.
BÀ ALVING. [Thét lớn.] Mẹ á!
OSWALD. Nếu không phải là mẹ thì còn ai vào đây nữa?
BÀ ALVING. Mẹ! Mẹ là mẹ của con cơ mà!
OSWALD. Chính vì thế nên mới phải là mẹ.
BÀ ALVING. Mẹ, người đã ban cho con sự sống!
OSWALD. Con có bao giờ đòi mẹ ban cho sự sống đâu. Và mẹ đã ban cho con một cuộc đời thế nào chứ? Con không cần nó! Mẹ hãy nhận lại nó đi!
BÀ ALVING. Cứu tôi với! Ai cứu tôi với! [Bà hoảng loạn chạy ra ngoài tiền sảnh.]
OSWALD. [Đuổi theo sau.] Đừng bỏ con lại! Mẹ đi đâu thế?
BÀ ALVING. [Ở ngoài tiền sảnh.] Đi gọi bác sĩ đây, Oswald! Tránh ra cho mẹ đi!
OSWALD. [Cũng ở bên ngoài.] Mẹ không được đi đâu hết. Và sẽ chẳng có ai vào đây được cả. [Tiếng khóa cửa vang lên lách cách.]
BÀ ALVING. [Bước trở vào.] Oswald! Oswald—con của mẹ!
OSWALD. [Đi theo sau bà.] Mẹ có một trái tim người mẹ dành cho con cơ mà—tại sao lại có thể trơ mắt nhìn con chịu đựng nỗi sợ hãi không thể thốt nên lời này chứ?
BÀ ALVING. [Sau một phút im lặng, tự trấn tĩnh lại rồi cất lời:] Được rồi, mẹ hứa với con đấy.
OSWALD. Mẹ sẽ...?
BÀ ALVING. Nếu thực sự có lúc cần đến. Nhưng sẽ không bao giờ cần đến đâu. Không, không; chuyện đó là không thể nào.
OSWALD. Thôi được, cứ hy vọng là thế đi. Và chúng ta hãy cứ sống bên nhau chừng nào còn có thể nhé. Cảm ơn mẹ. [Anh ngồi xuống chiếc ghế bành mà BÀ ALVING vừa kéo lại gần ghế sô-pha. Trời đang dần rạng sáng. Chiếc đèn trên bàn vẫn đang cháy.]
BÀ ALVING. [Thận trọng tiến lại gần.] Con thấy bình tĩnh lại chưa?
OSWALD. Vâng.
BÀ ALVING. [Cúi người xuống nhìn anh.] Tất cả chỉ là một ảo tưởng đáng sợ của con thôi, Oswald ạ—chẳng có gì ngoài ảo tưởng cả. Toàn bộ sự kích động vừa rồi đã quá sức chịu đựng đối với con. Nhưng bây giờ con sẽ được nghỉ ngơi thật lâu; ở nhà với mẹ, đứa con trai quý giá của mẹ. Con muốn bất cứ thứ gì chỉ cần chỉ tay vào là sẽ có được hết, giống hệt như hồi con còn là một đứa trẻ vậy.—Thế nào. Cơn khủng hoảng qua rồi đấy. Con thấy nó qua đi dễ dàng chưa kìa! Ồ, mẹ biết chắc là nó sẽ qua mau mà.—Và con có thấy không, Oswald, thời tiết hôm nay sẽ đẹp tuyệt vời làm sao? Nắng chiếu rực rỡ! Giờ thì con có thể thực sự ngắm nhìn ngôi nhà của mình rồi. [Bà đi đến bên bàn và thổi tắt ngọn đèn. Mặt trời mọc. Dòng sông băng và những đỉnh núi tuyết ở phía xa đang rực sáng trong ánh bình minh.]
OSWALD. [Ngồi trên ghế bành với lưng quay về phía khung cảnh thiên nhiên, hoàn toàn bất động. Đột nhiên anh cất tiếng:] Mẹ ơi, cho con mặt trời đi.
BÀ ALVING. [Đứng cạnh bàn, giật mình nhìn anh.] Con vừa nói gì cơ?
OSWALD. [Lặp lại bằng một giọng đờ đẫn, vô hồn.] Mặt trời. Mặt trời.
BÀ ALVING. [Vội vã bước đến bên anh.] Oswald, con bị làm sao thế này?
OSWALD. [Dường như co rúm người lại trên ghế; toàn bộ các cơ trên người thả lỏng hoàn toàn; khuôn mặt không còn chút biểu cảm, đôi mắt trân trân nhìn vô hồn.]
BÀ ALVING. [Toàn thân run lẩy bẩy vì hoợc sợ.] Chuyện gì thế này? [Thét lên.] Oswald! con bị làm sao thế này? [Quỳ sụp xuống bên cạnh anh và lay mạnh.] Oswald! Oswald! Nhìn mẹ đi con! Con không nhận ra mẹ nữa à?
OSWALD. [Vẫn cất giọng vô hồn như trước.] Mặt trời... Mặt trời.
BÀ ALVING. [Tuyệt vọng bật dậy, luồn cả hai tay vào tóc rồi thét lên.] Mẹ không thể chịu đựng nổi thế này đâu! [Thì thầm như một kẻ hóa đá]: Mẹ không thể chịu nổi! Không đời nào! [Đột ngột.] Hắn cất chúng ở đâu rồi nhỉ? [Hấp tấp khua khoắng tìm kiếm trong ngực áo anh.] Đây rồi! [Lùi phắt lại vài bước và thét lên:] Không! Không; không!... Có!... Không; không!
[Bà đứng sững cách xa anh vài bước, hai tay bứt lấy mái tóc, trân trân nhìn anh với sự kinh hoàng câm lặng.]
OSWALD. [Vẫn ngồi bất động như trước và cất tiếng.] Mặt trời.—Mặt trời.