Trung đoàn của Hoàng thân Andrew nằm trong số các đơn vị dự bị, từ sau một giờ chiều đã phải án binh bất động phía sau Semënovsk dưới làn pháo kích dữ dội. Tới khoảng hai giờ, sau khi đã mất hơn hai trăm quân, trung đoàn được lệnh tiến lên phía trước, đến một cánh đồng yến mạch bị dẫm nát nằm trong khoảng trống giữa Semënovsk và Pháo đài Knoll—nơi mà vào ngày hôm ấy, hàng ngàn người đã bỏ mạng và là nơi phải hứng chịu hỏa lực tập trung khủng khiếp từ hàng trăm khẩu đại bác của quân địch trong khoảng thời gian từ một đến hai giờ chiều.
Không rời khỏi vị trí đó, cũng chẳng bắn trả lấy một phát súng, trung đoàn lại mất thêm một phần ba quân số nữa. Từ phía trước và đặc biệt là từ phía bên phải, trong làn khói không bao giờ tan, những khẩu đại bác gầm lên không ngớt, và từ trong vùng khói bụi mịt mù đầy bí hiểm bao trùm cả không gian trước mặt, những quả đạn pháo rít lên nhanh chóng cùng những tiếng đạn cối rền vang chậm rãi bay tới liên hồi. Đôi lúc, như thể để cho họ một quãng nghỉ, chừng mười lăm phút trôi qua mà đạn pháo chỉ bay vút qua đầu, nhưng cũng có khi chỉ trong một phút, vài người đã bị xé xác, những xác chết liên tục được lôi đi và người bị thương được khiêng ra ngoài.
Sau mỗi đợt oanh tạc, cơ hội sống sót của những người còn lại càng thêm mong manh. Trung đoàn đứng thành các khối tiểu đoàn, cách nhau ba trăm bước, nhưng tâm trạng quân sĩ thì vẫn y như cũ. Ai nấy đều lầm lì, ủ dột. Tiếng chuyện trò hiếm khi vang lên trong hàng ngũ, và nó hoàn toàn tắt ngấm mỗi khi tiếng nổ của một phát pháo trúng đích cùng tiếng gọi "cáng thương!" cất lên. Hầu hết thời gian, theo lệnh của sĩ quan, quân sĩ đều ngồi bệt xuống đất. Người này tháo chiếc mũ shako ra, cẩn thận nới lỏng các nếp vải lót rồi lại thắt chặt lại; kẻ khác xoa nắm đất sét khô giữa lòng bàn tay để đánh bóng lưỡi lê; người nọ mân mê dây đeo, chỉnh lại khóa thắt lưng, trong khi người kia lại vuốt phẳng rồi xếp lại dây quấn chân trước khi xỏ giày vào. Một vài người xây những "ngôi nhà" nhỏ bằng các khóm cỏ trên nền đất cày, hay tết giỏ bằng rơm rạ từ cánh đồng ngô. Tất cả dường như hoàn toàn bị cuốn vào những việc làm này. Khi có người chết hay bị thương, khi những hàng cáng cứu thương đi qua, khi một vài đơn vị rút lui, hay khi thấy quân địch đông đảo xuất hiện qua làn khói, chẳng ai buồn để mắt tới. Nhưng hễ khi pháo binh hay kỵ binh của ta tiến lên, hoặc thấy một bộ phận bộ binh di chuyển ra phía trước, là những lời tán thưởng lại vang lên khắp nơi. Thế nhưng, điều thu hút sự chú ý sôi nổi nhất lại là những sự kiện hoàn toàn tách biệt, chẳng hề liên quan gì đến trận đánh. Dường như tâm trí của những con người đã kiệt quệ về tinh thần này tìm thấy sự khuây khỏa trong những chuyện đời thường. Một đơn vị pháo binh đang đi ngang qua phía trước trung đoàn. Con ngựa kéo cỗ xe đạn vướng chân vào dây cương. "Này, nhìn con ngựa kéo kìa!... Gỡ chân nó ra đi! Nó sẽ ngã mất... À, họ không thấy rồi!"—những tiếng hô giống hệt nhau vang lên từ hàng ngũ dọc theo trung đoàn. Một lần khác, sự chú ý của mọi người bị thu hút bởi một con chó nhỏ màu nâu, chẳng biết từ đâu đến, chạy lon ton vẻ bận rộn trước hàng ngũ với cái đuôi dựng đứng, cho đến khi một quả đạn pháo rơi ngay gần đó, khiến nó rít lên một tiếng, cúp đuôi chạy vọt sang bên. Những tiếng la hét và cười đùa nổi lên khắp trung đoàn. Nhưng những sự xao nhãng ấy chỉ kéo dài trong chốc lát; suốt tám giờ đồng hồ, binh lính đã phải chịu cảnh án binh bất động, không chút thức ăn, trong nỗi sợ hãi cái chết thường trực, và những khuôn mặt tái nhợt, ảm đạm của họ lại càng trở nên tái nhợt, ảm đạm hơn.
Hoàng thân Andrew, cũng tái nhợt và ủ dột như bao người trong trung đoàn, bước đi tới lui từ mép mảnh đất này sang mảnh đất khác, dọc theo rìa đồng cỏ bên cạnh cánh đồng yến mạch, đầu cúi gằm, hai tay chắp sau lưng. Ông chẳng có việc gì để làm và cũng chẳng có mệnh lệnh nào cần ban ra. Mọi thứ cứ tự diễn ra. Người chết được kéo đi từ phía trước, người bị thương được khiêng ra ngoài, và các hàng ngũ lại khép chặt lại. Nếu có binh lính nào chạy ra phía sau, họ cũng lập tức quay lại một cách vội vã. Ban đầu, Hoàng thân Andrew, cho rằng nhiệm vụ của mình là phải vực dậy lòng dũng cảm của binh sĩ và làm gương cho họ, đã đi lại giữa các hàng quân, nhưng ông sớm nhận ra điều này là không cần thiết và chẳng có gì để ông dạy bảo họ cả. Mọi năng lực tinh thần của ông, cũng như của mọi người lính ở đó, đều vô thức hướng vào việc tránh đối diện với những cảnh tượng kinh hoàng trước mắt. Ông đi dọc theo đồng cỏ, lê bước chân, làm đám cỏ sột soạt, rồi nhìn vào lớp bụi phủ đầy trên đôi ủng; lúc thì ông sải bước thật dài, cố gắng bước đúng vào những dấu chân người thợ gặt để lại trên đồng cỏ, lúc lại đếm từng bước chân, tính toán xem mình phải đi từ dải đất này sang dải đất kia bao nhiêu lần mới được một dặm, rồi lại bứt những bông hoa ngải đắng mọc dọc theo rãnh phân cách, chà xát chúng trong lòng bàn tay và hít hà cái mùi hăng hăng, ngọt đắng của chúng. Chẳng còn lại chút suy nghĩ nào của ngày hôm trước. Ông chẳng nghĩ ngợi gì cả. Ông lắng nghe bằng đôi tai mỏi mệt những âm thanh lặp đi lặp lại, phân biệt tiếng rít của đạn bay với tiếng gầm của đạn nổ, nhìn lướt qua những gương mặt chán chường quen thuộc của lính tiểu đoàn một, và chờ đợi. "Đến rồi... quả này lại bay về phía mình!" ông nghĩ, lắng nghe tiếng rít đang tiến lại gần trong vùng khói mù mịt. "Một quả, lại thêm quả nữa! Lại nữa! Nó đã trúng đích..." Ông dừng lại và nhìn vào hàng ngũ. "Không, nó bay qua rồi. Nhưng quả này thì trúng thật!" Và ông lại bắt đầu cố gắng đi tới dải phân cách trong mười sáu bước chân. Một tiếng rít và một tiếng "bụp" khô khốc! Cách ông năm bước, một quả đại bác cày xới lớp đất khô rồi biến mất. Một luồng lạnh chạy dọc sống lưng ông. Ông lại liếc nhìn hàng ngũ. Chắc hẳn nhiều người đã trúng đạn—một đám đông lớn đang tụ tập gần tiểu đoàn hai.
"Sĩ quan phụ tá!" ông quát. "Ra lệnh cho họ đừng tụ tập lại."
Viên sĩ quan phụ tá, sau khi tuân lệnh, tiến lại gần Hoàng thân Andrew. Từ phía bên kia, một tiểu đoàn trưởng phi ngựa tới.
"Cẩn thận!" một tiếng kêu hoảng hốt của người lính vang lên, và giống như một con chim đập cánh bay vụt đi rồi hạ xuống đất, một quả đạn cối rơi xuống với tiếng động nhỏ chỉ cách Hoàng thân Andrew hai bước chân và nằm gần con ngựa của viên tiểu đoàn trưởng. Con ngựa trước tiên, bất chấp việc liệu có nên tỏ ra sợ hãi hay không, khịt mũi, chồm lên làm viên thiếu tá suýt ngã, rồi phi sang bên. Sự hoảng loạn của con ngựa đã lây sang đám binh lính.
"Nằm xuống!" viên sĩ quan phụ tá thét lên, tự lao mình nằm rạp xuống đất.
Hoàng thân Andrew do dự. Quả đạn cối đang bốc khói xoay tít như con quay giữa ông và viên sĩ quan phụ tá đang nằm dưới đất, cạnh một cây ngải đắng giữa cánh đồng và đồng cỏ.
"Đây có phải là cái chết không?" Hoàng thân Andrew nghĩ, nhìn đám cỏ, cây ngải đắng và dòng khói mỏng cuộn lên từ quả cầu đen đang xoay tít với một ánh nhìn hoàn toàn mới lạ, đầy khao khát. "Mình không thể, mình không muốn chết. Mình yêu cuộc sống này—mình yêu đám cỏ này, mảnh đất này, bầu không khí này..." Ông nghĩ vậy, đồng thời sực nhớ ra rằng mọi người đang nhìn mình.
"Thật đáng xấu hổ, thưa anh!" ông nói với viên phụ tá. "Cái gì..."
Ông chưa kịp nói hết câu. Cùng một lúc, âm thanh của một vụ nổ vang lên, tiếng rít của những mảnh đạn như thể từ một khung cửa sổ vỡ vụn, một mùi thuốc súng ngột ngạt, và Hoàng thân Andrew nghiêng người sang một bên, giơ tay lên, rồi ngã sấp xuống. Một vài sĩ quan chạy tới chỗ ông. Từ mạn sườn phải bụng ông, máu trào ra, tạo thành một vệt lớn trên đám cỏ.
Đội dân quân mang cáng được gọi tới đứng sau các sĩ quan. Hoàng thân Andrew nằm sấp, mặt úp xuống đám cỏ, thở nặng nề và nghe rất rõ tiếng hơi thở.
"Còn chờ gì nữa? Tới đây mau!"
Những người nông dân tiến lại, nắm lấy vai và chân ông, nhưng ông rên rỉ thảm thiết, và họ nhìn nhau, rồi lại đặt ông xuống.
"Nhấc ngài ấy lên, khiêng đi, đằng nào cũng thế thôi!" ai đó hét lên.
Họ lại nắm lấy vai ông và đặt ông nằm lên cáng.
"Ôi, Chúa ơi! Lạy Chúa tôi! Chuyện gì thế này? Bụng ư? Thế nghĩa là chết rồi! Lạy Chúa!"—giọng các sĩ quan vang lên.
"Nó bay sượt qua tai tôi, chỉ cách một sợi tóc," viên phụ tá nói.
Những người nông dân, chỉnh lại cáng trên vai, vội vã bước dọc theo con đường họ vừa dẫm lên, hướng về trạm cứu thương.
"Giữ nhịp bước! Chà... lũ nông dân này!" một sĩ quan quát lên, túm lấy vai họ và chấn chỉnh những người nông dân đang đi không đều bước, làm chiếc cáng cứ xóc nảy lên.
"Bắt nhịp đi, Fëdor... tôi bảo này, Fëdor!" người nông dân đi đầu nói.
"Được rồi, thế mới đúng!" người đi sau vui vẻ nói khi đã bắt kịp nhịp.
"Thưa ngài! Ôi, Hoàng thân!" giọng Timókhin run rẩy vang lên, gã đã chạy tới và đang nhìn xuống chiếc cáng.
Hoàng thân Andrew mở mắt và nhìn lên người vừa gọi từ chiếc cáng nơi đầu ông đã chìm sâu xuống, rồi mí mắt ông lại sụp xuống.
Đội dân quân khiêng Hoàng thân Andrew đến trạm cứu thương cạnh bìa rừng, nơi những chiếc xe ngựa đang đỗ. Trạm cứu thương gồm ba chiếc lều với những tấm bạt được lật ngược, dựng ở rìa một khu rừng bạch dương. Trong rừng, xe ngựa và ngựa đang đứng đó. Lũ ngựa đang ăn yến mạch từ máng ăn di động, và những con chim sẻ bay xuống mổ những hạt rơi vãi. Một vài con quạ, đánh hơi thấy mùi máu, bay giữa những thân cây bạch dương và kêu lên sốt ruột. Xung quanh những chiếc lều, trên một diện tích rộng hơn năm mẫu Anh, những người đàn ông bê bết máu trong nhiều bộ quân phục khác nhau đang đứng, ngồi hoặc nằm la liệt. Quanh những người bị thương là đám đông binh lính khiêng cáng với vẻ mặt ảm đạm và chăm chú, những người mà các sĩ quan giữ trật tự cố gắng đuổi đi nhưng không thành. Bất chấp lệnh của sĩ quan, những người lính vẫn đứng tựa vào cáng của họ và chăm chú nhìn, như thể đang cố hiểu vấn đề khó khăn về những gì đang diễn ra trước mắt. Từ trong lều thỉnh thoảng vang lên những tiếng kêu giận dữ, lúc lại là những tiếng rên rỉ thảm thiết. Thỉnh thoảng, những người băng bó chạy ra lấy nước, hoặc chỉ ra những người sẽ được đưa vào tiếp theo. Những người bị thương đang chờ đợi đến lượt bên ngoài lều thì rên rỉ, thở dài, khóc lóc, la hét, chửi thề, hoặc đòi rượu vodka. Một vài người đang mê sảng. Những người khiêng Hoàng thân Andrew, bước qua đám người bị thương chưa được băng bó, đưa ông, với tư cách là trung đoàn trưởng, tới sát một trong những chiếc lều rồi dừng lại chờ chỉ thị. Hoàng thân Andrew mở mắt và một lúc lâu không thể hiểu nổi chuyện gì đang diễn ra xung quanh mình. Ông nhớ lại đồng cỏ, cây ngải đắng, cánh đồng, quả cầu đen đang xoay tít và cảm giác khao khát cuộc sống mãnh liệt trào dâng đột ngột của mình. Cách ông hai bước, tựa vào một cành cây, đang nói lớn và thu hút sự chú ý của mọi người là một hạ sĩ quan tóc đen, cao lớn, đẹp trai với cái đầu đang băng bó. Anh ta bị thương ở đầu và chân do đạn bắn. Xung quanh anh, đám người bị thương và lính khiêng cáng tụ tập đông đảo, chăm chú lắng nghe.
"Chúng tôi đá văng hắn ra khỏi đó khiến hắn bỏ chạy mất dép, chúng tôi tóm được cả tên Vua của hắn!" gã kêu lên, nhìn quanh với đôi mắt sáng rực vì sốt. "Giá mà quân dự bị đến kịp lúc đó, các cậu ạ, thì chắc chẳng còn lại cái gì của hắn nữa! Tôi nói chắc chắn là như vậy..."
Giống như tất cả những người khác ở gần đó, Hoàng thân Andrew nhìn gã với đôi mắt sáng lên và cảm thấy một cảm giác an ủi. "Nhưng bây giờ còn quan trọng gì nữa chứ?" ông nghĩ. "Và điều gì sẽ xảy ra ở đó, và điều gì đã xảy ra ở đây? Tại sao mình lại luyến tiếc cuộc sống đến vậy? Có một điều gì đó trong cuộc đời này mà mình đã không và vẫn chưa hiểu được."
