Tôi đã hỏi ông về những bức ảnh ông từng chụp từ gần hăm lăm năm nay. Ông chỉ vào ba cái va li da, đặt chồng lên nhau.

- Tôi đã tống hết vào đó… Nếu cậu quan tâm…

Ông đứng dậy và, bằng một cử chỉ thong dong, mở va li trên cùng. Nó đầy ắp và vài bức ảnh rơi ra. Thậm chí ông còn chẳng nhặt chúng lên. Ông lục lục bới bới, và nhiều ảnh khác rơi qua thành va li nằm rải rác trên sàn nhà. Rốt cuộc ông tìm được một quyển album và chìa nó cho tôi.

- Này… Tôi đã làm nó hồi ở độ tuổi của cậu… Chắc đây là bản duy nhất trên đời… Tôi tặng cậu…

Đó là Tuyết và mặt trời, xuất bản bên Thụy Sĩ, Genève, nhà xuất bản La Colombière, năm 1946.

Tôi đã nhặt những bức ảnh rơi xuống đất lên xếp lại vào trong va li. Tôi nói với ông là thật tiếc vì để lẫn lộn mọi thứ, thật lộn xộn, lẽ ra phải sắp xếp và kiểm kê những gì ba cái va li kia đựng bên trong, ông nhìn tôi, vẻ sửng sốt:

- Cậu sẽ không có đủ thời gian… Tháng tới tôi phải đi Mexico rồi.

Tôi luôn luôn có thể thử làm cái việc ấy. Tôi chẳng còn gì khác để làm trong ngày vì tôi đã bỏ học và kiếm được một ít tiền - đủ sống một năm - nhờ bán mấy thứ đồ gỗ, các bức tranh, thảm và sách của một căn hộ bỏ không.

Tôi sẽ không bao giờ biết Jansen nghĩ gì về chủ định của tôi. Tôi cho ông hoàn toàn thờ ơ. Nhưng ông giao cho tôi chìa khóa dự phòng xưởng của ông để tôi có thể đến làm việc những lúc ông đi vắng. Tôi thường chỉ có một mình trong căn phòng lớn tường trắng. Và lần nào trở về đó, Jansen cũng tỏ ra kinh ngạc vì thấy tôi. Một tối nọ, tôi đang lọc các bức ảnh, ông ngồi xuống trường kỷ quan sát tôi, chẳng nói chẳng rằng. Rốt cuộc, ông hỏi tôi câu sau đây:

- Tại sao cậu làm việc này?

Tối hôm ấy, như thể đột nhiên ông thấy rối trí trước việc mà tôi làm. Tôi đáp rằng những bức ảnh kia có giá trị tài liệu vì chúng làm chứng cho những người và những vật đã biến mất. Ông nhún vai.

- Tôi không chịu nổi việc nhìn thấy chúng nữa…

Giọng ông trở nên nghiêm trang, cái giọng vốn dĩ tôi không biết đến ở ông:

- Cậu hiểu chứ, anh bạn nhỏ, cứ như thể mỗi bức ảnh đó đối với tôi là một nỗi sám hối… Tốt hơn hết là dọn sạch bàn…

Những lúc ông dùng một lối nói đặc Pháp: “vuông tròn khó xác định” hay “dọn sạch bàn”[1], âm sắc nước ngoài của ông liền nổi rõ hẳn lên.

Ông bốn mươi tư tuổi vào thời đó và giờ đây tôi hiểu được rõ hơn trạng thái tinh thần của ông. Hẳn ông những muốn quên đi “tất tật những cái đó”, muốn mắc chứng quên… Nhưng không phải lúc nào ông cũng rơi vào tâm trạng ấy. Quả thật, đằng sau mỗi bức ảnh, ông đã viết ghi chú hết sức chi tiết cho biết ngày tháng chụp nó, địa điểm, tên người xuất hiện trên đó, và thậm chí còn có vài lời bình luận. Tôi nêu nhận xét này với ông.

- Chắc hồi đó tôi cũng bị ám giống như cậu… Nhưng kể từ bấy tôi đã thay đổi nhiều…

Điện thoại đổ chuông, ông lại nói với tôi cái câu quen thuộc:

- Cậu nói với họ là tôi không ở đây nhé…

Đó là giọng phụ nữ. Cô từng gọi tới nhiều lần. Một người tên là Nicole.

Tôi luôn luôn là người trả lời. Jansen thậm chí còn chẳng muốn biết tên người đã gọi. Và tôi tưởng tượng ra ông một mình, ngồi sát ra tận đầu trường kỷ, lắng nghe những tiếng chuông cứ thế nối tiếp nhau trong im lìm.

❀ ❀ ❀

[1] “Faire table rase”: Thành ngữ muốn nói vứt bỏ, xóa đi mọi thứ, làm lại từ đầu; đây là một “lối nói đặc Pháp” nhưng lại là biến thể từ một thành ngữ Latin.