Phải nghĩ rằng đôi khi ký ức chúng ta biết tới một cơ chế hoạt động tương tự với cơ chế của những bức ảnh Polaroïd[1]. Trong vòng gần ba mươi năm, tôi đã gần như không nghĩ đến Jansen. Chúng tôi chỉ gặp nhau trong một khoảng thời gian quá ngắn. Ông rời Pháp tháng Sáu năm 1964, và tôi viết những dòng này vào tháng Tư năm 1992. Tôi chưa bao giờ có tin tức của ông và không biết ông còn sống hay chăng. Kỷ niệm về ông đã rơi vào trạng thái ngủ đông và thế rồi giờ đây nó vụt hiện ra trở lại vào đầu mùa xuân năm 1992 này. Có phải vì tôi đã tìm lại được bức ảnh chụp cô bạn gái và tôi, đằng sau đó có một con dấu đóng vào, cùng dòng chữ xanh viết: Ảnh Jansen. Cấm sao chụp? Hay chỉ vì cái lý do giản dị, rằng các mùa xuân thì giống hệt nhau?
Ngày hôm nay, không khí nhẹ nhõm, chồi với lộc đã nở bung trên cây cối của khu vườn Đài Thiên văn và tháng Tư năm 1992 tan ra, nhờ một hiện tượng thuộc kỹ thuật in chồng, hòa vào với tháng Tư năm 1964, và với những tháng Tư khác nữa trong tương lai. Kỷ niệm về Jansen đã truy đuổi theo tôi trong buổi chiều và chắc sẽ còn theo tôi mãi: Hẳn Jansen vẫn cứ là cái người mà tôi từng có quá ít thời gian để biết rõ.
Ai mà biết đây? Nếu không phải tôi thì rồi sẽ có một người khác viết một cuốn sách về ông, minh họa bằng những bức ảnh mà người ấy tìm lại được. Có một tủ sách gồm những quyển màu đen khổ bỏ túi chuyên về các nhiếp ảnh gia nổi tiếng. Tại sao lại không có ông trong đó? Ông xứng đáng. Trong lúc chờ đợi, nếu những trang này mang được ông ra khỏi lãng quên thì tôi sẽ rất sung sướng - sự lãng quên mà chính ông tạo ra và chủ tâm tìm kiếm.
Tôi thấy cần phải viết ra ở đây vài thông tin tiểu sử mà tôi đã tập hợp được về ông: ông sinh năm 1920 ở Anvers, và ông gần như không hề biết bố ông. Mẹ ông và ông mang quốc tịch Ý. Sau vài năm đi học tại Bruxelles, ông rời Bỉ sang Paris năm 1938. Tại đây, ông làm trợ lý cho nhiều nhiếp ảnh gia. Ông làm quen với Robert Capa. Tháng Giêng năm 1939, Capa dẫn ông sang Barcelona và Figueras để theo cuộc bỏ chạy của người Tây Ban Nha về phía biên giới Pháp. Tháng Bảy năm ấy, ông cùng Capa đưa tin về cuộc đua Tour de France. Chiến tranh bùng nổ, Capa đề nghị ông sang Mỹ với mình và lấy được hai visa. Jansen, vào phút cuối cùng, quyết định ở lại Pháp. Hai năm đầu Chiếm đóng, ông ở Paris. Nhờ một nhà báo Ý, ông làm việc cho bộ phận ảnh của tờ tạp chí Tempo. Nhưng điều đó không giúp ông thoát cảnh bị giam giữ trong một cuộc vây ráp, vì là người Do Thái, ở trại Drancy. Ông ở đó cho tới ngày lãnh sự quán Ý giải thoát được cho các lưu dân của họ. Rồi ông đến trú tại vùng Haute-Savoie, đợi cho chiến tranh kết thúc. Quay về Paris, ông gặp lại Capa và đi cùng Capa sang Berlin. Những năm tiếp theo, ông làm việc cho hãng Magnum. Sau cái chết của Capa và của Colette Laurent - người bạn gái mà tôi từng nhìn thấy ảnh chân dung treo trên tường xưởng của ông - càng ngày ông càng khép kín.
Tôi cảm thấy ngần ngừ khi cung cấp những thông tin ấy, và tôi hình dung nỗi bối rối của Jansen nếu ông thấy chúng được viết ra giấy trắng mực đen. Đó là một người rất ít nói. Và ông sẵn sàng làm mọi điều để người ta quên ông đi, đến mức bỏ sang Mexico vào tháng Sáu năm 1964 và không giữ liên hệ gì nữa. Ông hay nói với tôi: “Sang đến đó rồi, tôi sẽ gửi cho cậu một tấm bưu thiếp để cậu biết địa chỉ của tôi”. Tôi đã vô vọng đợi nó. Tôi ngờ về việc có ngày ông đọc trúng những trang này. Nếu chuyện đó xảy ra thật, hẳn tôi sẽ nhận được tấm bưu thiếp, gửi đi từ Cuernavaca hay nơi nào đó khác, chỉ viết mấy chữ sau: IM ĐI.
Nhưng không, hẳn tôi sẽ chẳng nhận được gì. Chỉ cần nhìn một trong các bức ảnh của ông là tôi có thể nhận ra trở lại phẩm chất mà ông sở hữu trong nghệ thuật cũng như trong cuộc đời, nó quý giá nhưng rất khó có được: giữ im lặng. Một chiều nọ, tôi đến gặp ông và ông đưa cho tôi bức ảnh chụp cô bạn gái cùng tôi, ngồi trên ghế băng, ông hỏi tôi định làm gì sau này và tôi đáp:
- Viết.
Hoạt động ấy đối với ông thật “vuông tròn khó xác định”[2] - ông đã dùng chính xác cụm từ ấy. Quả thật, người ta viết bằng các từ, còn ông, ông tìm sự im lặng. Một bức ảnh có thể diễn đạt sự im lặng. Nhưng còn các từ thì sao? Chắc đây sẽ là điều khiến ông thấy hấp dẫn: làm sao tạo được sự im lặng bằng các từ. Ông đã phá lên cười:
- Vậy tức là cậu sẽ thử làm cái đó? Tôi trông chờ vào cậu đấy. Nhưng nhất là, cầu sao điều đó không khiến cậu bị mất ngủ…
Trong số mọi ký tự dùng trong in ấn, ông bảo tôi ông thích nhất dấu chấm lửng.
❀ ❀ ❀
[1] Máy ảnh Polaroïd hay còn gọi là máy ảnh chụp lấy hình ngay; được phát minh vào năm 1947 (BTV).
[2] “Quadrature du cercle”: Một khái niệm thuộc toán học, ở đây được dịch nhằm tương hợp với một loạt cách nói khác của nhân vật.
