SỰ ỦNG HỘ DÀNH CHO CÔNG VIỆC VÔ NGHĨA
Chúng ta đã xem xét các lực lượng kinh tế và xã hội đã dẫn đến sự phát triển của công việc vô nghĩa, cũng như sự khốn khổ và đau đớn của những người phải làm công việc đó. Tuy nhiên, cho đến nay, nó vẫn không được xem là một vấn đề xã hội. Chúng ta chưa từng các thấy chính trị gia tố cáo công việc vô nghĩa, các hội nghị học thuật nhằm tìm hiểu lý do cho sự gia tăng của các công việc vô nghĩa, các ý kiến tranh luận về hậu quả văn hóa của các công việc vô nghĩa, hoặc các phong trào phản đối để bãi bỏ chúng. Ngược lại, nếu các chính trị gia, học giả, báo chí hoặc các phong trào xã hội cân nhắc đến vấn đề này, thì chỉ khiến cho vấn đề tồi tệ hơn.
Tình hình càng có vẻ bất thường hơn khi chúng ta xem xét các hậu quả xã hội lớn hơn của sự gia tăng các công việc vô nghĩa. Nếu quả thực đúng là có đến một nửa công việc chúng ta làm có thể bị loại bỏ mà không ảnh hưởng đáng kể đến năng suất tổng thể, vậy tại sao chúng ta không phân phối số công việc còn lại sao cho mọi người chỉ cần làm việc bốn giờ một ngày? Hoặc bốn ngày một tuần với bốn tháng nghỉ phép hằng năm? Tại sao không bắt đầu tắt đi cỗ máy làm việc toàn cầu? (Hành động này thậm chí còn giúp chúng ta ngăn chặn sự nóng lên của trái đất một cách hiệu quả nhất). Với sự tiến bộ của công nghệ và các thiết bị tiết kiệm sức lao động, điều này là khả thi: Tất cả chúng ta có thể chỉ cần làm việc hai mươi hoặc mười lăm giờ một tuần. Tuy nhiên, vì một số lý do nào đó, xã hội chúng ta đã quyết định sẽ tốt hơn khi hàng triệu người phải dành nhiều năm cuộc đời để giả vờ nhập dữ liệu vào bảng tính hoặc chuẩn bị bản đồ tư duy cho các cuộc họp PR hơn là dành thời gian để đan áo len, chơi với chó, lập ban nhạc, thử các công thức nấu ăn mới, hoặc tranh luận về chính trị và bàn tán về những chuyện tình phức tạp của bạn bè.
Chúng ta rất khó tìm được một bài xã luận trên bất kỳ tờ báo hay tạp chí lớn nào nói rằng có một số tầng lớp người lao động đang làm việc quá sức và cần cắt giảm chuyện đó. Ngược lại, chúng ta rất dễ dàng tìm thấy các bài viết phàn nàn rằng có một số nhóm người nhất định (thanh niên, người nghèo, người nhận trợ cấp xã hội, một nhóm công dân hoặc dân tộc nhất định) lười làm việc, thiếu định hướng hoặc không có động lực, không muốn kiếm sống. Internet tràn ngập những tin tức dạng này. Như Rachel đã bày tỏ trong Chương 4: “Tôi khó lòng lướt Facebook mà không gặp phải một số suy nghĩ thuyết giáo về chuyện thế hệ của tôi chỉ đòi quyền lợi và miễn cưỡng đi làm dù chỉ một ngày khốn kiếp nào đó”. Bất cứ khi nào có một cuộc khủng hoảng, thậm chí là một cuộc khủng hoảng sinh thái, thì đều có những lời kêu gọi hy sinh tập thể. Các lời kêu gọi này dường như luôn liên quan đến việc tất cả mọi người cần làm việc nhiều hơn – mặc dù thực tế là, như đã lưu ý, về mặt sinh thái, việc giảm số giờ làm việc có lẽ là phương pháp nhanh nhất và dễ dàng nhất để cứu hành tinh này.
Các nhà báo viết xã luận là những nhà đạo đức học ở thời đại chúng ta, là những nhà thuyết giáo trần tục. Khi họ viết về công ăn việc làm, lập luận của họ phản ánh một truyền thống lâu đời coi công việc như một nghĩa vụ thiêng liêng, vừa là lời nguyền rủa vừa là sự ban phước, và xem con người là sinh vật lười biếng, tội lỗi, luôn trốn tránh làm việc nếu có thể. Quy luật của kinh tế học xuất phát từ “triết học đạo đức” – moral philosophy (Adam Smith là giáo sư triết học đạo đức), và triết học đạo đức vốn là một nhánh của thần học. Nhiều khái niệm kinh tế đều truy dẫn trực tiếp đến các ý tưởng tôn giáo. Kết quả là, những tranh luận về giá trị luôn có một cái gì đó mang khuynh hướng thần học. Một số quan niệm thần học ban đầu về công việc được chấp nhận rộng rãi đến mức “không cần thắc mắc”. Nói chung, người ta không thể xác nhận rằng không cần ngưỡng mộ những người làm việc chăm chỉ (bất kể họ chăm chỉ làm cái gì), cũng như không thể khẳng định những người trốn việc không có gì là đáng khinh, và mong muốn có một cuộc tranh luận công khai nghiêm túc. Nếu chúng ta nói một chính sách đã giúp tạo ra việc làm, thì hẳn ta không thể chấp nhận cái ý tưởng rằng có một số công việc không có giá trị (bởi chính sách đã tạo ra công việc đó kia mà!).
Tuy nhiên, trong khi tiếng nói của các nhà đạo đức học có thể đủ sức thuyết phục chúng ta đừng tạo ra một vụ bê bối về hiện trạng phổ biến của các công việc vô nghĩa (vì trong tranh luận công khai, tất cả các công việc phải được đối xử như là nghĩa vụ thiêng liêng, và do đó, có việc để làm thì vẫn tốt hơn là không có gì), nhưng khi nói đến công việc của chính mình, chúng ta có xu hướng áp dụng các tiêu chí rất khác nhau. Chúng ta mong đợi một công việc phải có mục đích hoặc ý nghĩa, và chúng ta sẽ bị mất tinh thần sâu sắc nếu nhận thấy công việc mình đang làm không được như thế. Nhưng điều này tiếp tục dẫn đến một câu hỏi khác: Nếu bản thân công việc không có giá trị, thì có thể nào nó sẽ có giá trị với người khác hay không? Xét cho cùng, khi mọi người nói rằng công việc của họ là “không có giá trị” hay “không có ích với bất cứ ai”, thì rõ ràng là họ đang tranh luận về giá trị, nhưng là dạng giá trị nào?
***
Lĩnh vực giá trị luôn luôn có nhiều tranh cãi. Dường như bất cứ khi nào có một từ diễn tả một thứ gì đó mà mọi người đều đồng ý là đáng khao khát – “sự thật”, “sắc đẹp”, “tình yêu”, “dân chủ” – thì rất khó có sự nhất trí về ý nghĩa thực sự của nó. (Điều này cũng đúng với tiền: Các nhà kinh tế cũng chia rẽ về bản chất thực sự của “tiền”). Tuy thế, trong xã hội của chúng ta, những tranh luận về giá trị của công việc là đặc biệt quan trọng để xem xét bởi vì chúng gây ra những hiệu ứng mà người quan sát từ bên ngoài sẽ mô tả là kỳ lạ, vô cùng rối rắm. Như chúng ta sẽ thấy, con người có một khái niệm về giá trị xã hội của công việc của mình; nhưng xã hội của chúng ta đã đạt đến mức mà giá trị xã hội của công việc thường nghịch đảo với giá trị kinh tế của nó (công việc càng mang lại lợi ích cho người khác, thì được trả tiền càng thấp), và nhiều người đã chấp nhận tình huống này như thể nó là đúng đắn về mặt đạo đức. Họ thực sự tin rằng đây là cách mọi thứ phải diễn ra, rằng chúng ta nên thưởng cho hành vi vô dụng hoặc thậm chí mang tính phá hoại, và đồng thời trừng phạt những người mà công việc hằng ngày của họ đang làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn.
Chuyện này thật trái khoáy. Để hiểu rõ vì sao chuyện đó xảy ra thì chúng ta sẽ cần phải xem xét một chút.
Khi một người mô tả công việc của mình là vô nghĩa hoặc vô giá trị, người đó nhất thiết phải sử dụng một loại lý thuyết giá trị ngầm nào đó để đánh giá công việc nào là đáng giá, và công việc nào không. Tuy nhiên, trong bất kỳ trường hợp cụ thể nào thì đều rất khó để nêu chính xác lý thuyết đó là gì, chưa nói đến chuyện cần một thước đo đáng tin cậy để có thể nói rằng công việc X có giá trị hoặc hữu ích cho xã hội hơn công việc Y.
Các nhà kinh tế đo lường giá trị theo những gì họ gọi là “độ thỏa dụng” (utility). “Độ thỏa dụng” để chỉ sự thỏa mãn và hài lòng mà một hàng hóa hoặc dịch vụ có thể đáp ứng được cho nhu cầu của người sử dụng, và nhiều người áp dụng một thang đo tương tự “độ thỏa dụng” để xem xét công việc của chính họ. Tôi có cung cấp một cái gì đó hữu ích cho công chúng không? Đôi khi câu trả lời cho câu hỏi là bằng chứng hiển nhiên. Nếu một người đang xây dựng một cây cầu, người ta coi đó là một nhiệm vụ đáng giá nếu dự đoán rằng những người khác muốn qua sông sẽ thấy cây cầu là hữu ích. Nếu công nhân đang xây dựng một cây cầu mà có vẻ như không ai đi qua thì công nhân có thể kết luận rằng mình đang tham gia một công việc vô nghĩa.
Tuy nhiên, vẫn có một bất cập với khái niệm “độ thỏa dụng”. Nói rằng một cái gì đó là “hữu ích” đơn giản là nói nó có hiệu quả như một phương tiện để có được thứ khác. Nếu bạn mua một chiếc váy, “độ thỏa dụng” của chiếc váy đó một phần là giúp bảo vệ bạn khỏi các yếu tố ảnh hưởng hoặc đảm bảo bạn không vi phạm luật chống trần truồng đi ra đường, nhưng phần lớn là nó khiến bạn trông đẹp hay ít nhất là cảm thấy mình đẹp. Vậy tại sao chiếc váy này sẽ đạt được điều mà không phải là một chiếc váy khác? Các nhà kinh tế thường sẽ nói đây là vấn đề về “sở thích” và nó không thuộc lĩnh vực của họ. Nhưng bất kỳ tiện ích nào cuối cùng cũng sẽ gặp loại vấn đề chủ quan về “sở thích”, thậm chí với một thứ tương đối không phức tạp như một cây cầu. Vâng, cây cầu giúp mọi người sang bên kia sông dễ dàng hơn, nhưng tại sao họ lại muốn qua sông? Đến thăm họ hàng? Đi chơi bowling? Ngay cả khi họ qua sông chỉ để mua đồ tại cửa hàng tạp hóa. Người ta không chỉ mua đồ tạp hóa để duy trì sức khỏe thể chất của mình, mà họ còn mua đồ tạp hóa để thể hiện sở thích cá nhân, duy trì truyền thống dân tộc hoặc gia đình, mua phương tiện để tổ chức tiệc tùng với bạn bè hay ăn mừng ngày lễ. Chúng ta thực sự không thể thảo luận về bất kỳ điều nào trong số những điều này dựa theo ngôn ngữ của “nhu cầu”. Trong phần lớn lịch sử loài người – và điều này đa phần vẫn đúng trong thế giới ngày nay – khi người nghèo mắc nợ những kẻ cho vay nặng lãi, đó là bởi vì người nghèo cảm thấy phải vay tiền để tổ chức đám tang phù hợp cho cha mẹ hoặc làm đám cưới cho con cái họ. Có phải họ có “nhu cầu” làm như thế? Rõ ràng, họ cảm thấy bị thôi thúc mạnh mẽ với việc đã làm. Và vì không có định nghĩa khoa học nào về “nhu cầu của con người” là gì – ngoài nhu cầu năng lượng và dinh dưỡng tối thiểu, và một vài yếu tố vật lý khác – nên những câu hỏi như vậy hẳn luôn có tính chủ quan. Ở một mức độ rộng hơn, nhu cầu là những gì người khác mong đợi ở bạn. Nếu bạn không tổ chức một đám cưới thích hợp cho con gái của bạn, bạn có xu hướng nghĩ đó là một sự ô nhục của gia đình.
Do đó, hầu hết các nhà kinh tế đều kết luận rằng không có quan điểm nào để phán xét con người nên muốn cái gì; tốt hơn hết, chúng ta chỉ cần chấp nhận rằng họ muốn, và sau đó đánh giá về mức độ hiệu quả (“một cách hợp lý”) mà họ đặt ra khi theo đuổi những khát vọng của mình. Hầu hết mọi người đều đồng ý chuyện này. Như tôi đã lưu ý, những người cảm thấy công việc của họ là vô nghĩa hầu như không bao giờ nói những điều như là: “Tôi sản xuất gậy selfie. Gậy selfie thật ngớ ngẩn. Mọi người không nên mua những thứ ngu ngốc như thế”, hay “Ai là người thực sự cần một đôi vớ giá hai trăm đô-la?”. Chỉ một hoặc hai trường hợp ngoại lệ là người ta có nói như thế. Hãy xem ví dụ của Dietrich, người làm việc cho một công ty cung cấp đồ dùng tổ chức tiệc, chủ yếu là cho các nhà thờ địa phương:
Dietrich: Tôi đã làm việc nhiều năm tại kho của một cửa hàng bán những món đồ kỳ lạ. Mấy thứ đồ đó hoàn toàn là nhảm nhí. Bạn sẽ không thể hiểu được thế nào là bị hạ thấp nhân phẩm cho đến khi bạn phải dành phần lớn thời gian tỉnh táo của mình bên cạnh các hộp đựng mũi chú hề, bột hắt hơi, ống sáo bằng nhựa, hình nhân người chơi bóng rổ bằng giấy và tất cả các thứ vô bổ, vô tích sự khác. Hầu hết thời gian, chúng tôi chỉ ngồi ở nhà kho mà không có gì để làm vì việc kinh doanh ngày càng đi xuống.
Hình như họ thấy sự tổn thương của chúng tôi chưa đủ sâu sắc, nên họ in tờ séc lương của chúng tôi màu đỏ tươi với khuôn mặt chú hề trên đó, đem đến sự thích thú cho các giao dịch viên ngân hàng – như thể công việc của họ có ý nghĩa hơn vậy!
Ta có thể suy đoán gì về lý do Dietrich thấy khó chịu với bộ sưu tập sản phẩm đặc biệt này? (Một chút hài hước nhảm trong các bữa tiệc thì có gì sai chứ?). Tôi đoán lý do là vì Dietrich không phải là người quyết định anh ta làm việc cho nhà cung cấp “rác phù du”. Những sản phẩm này không là thứ gì khác ngoài “rác phù du”, các món đồ vô bổ vốn sẽ sớm bị vứt bỏ.
Tuy nhiên, những lời thú nhận như của Dietrich rất hiếm. Trong hầu hết các trường hợp, khi người lao động đánh giá giá trị xã hội của công việc họ đang làm, họ thường có quan điểm giống như Tom, nghệ sĩ hiệu ứng đặc biệt mà chúng ta đã gặp trong Chương 2: “Tôi coi một công việc đáng giá là công việc nhằm đáp ứng cho các nhu cầu đã có sẵn từ trước, hoặc tạo ra một sản phẩm hoặc dịch vụ mới mà mọi người chưa nghĩ đến, có thể cải thiện và nâng cao đời sống của họ”. Thế nhưng, “công việc làm đẹp” của Tom lại liên quan đến việc thao túng hình ảnh của những người nổi tiếng để khiến khách hàng cảm thấy mình không đủ đẹp và sau đó bán cho họ những giải pháp không thực sự hiệu quả. Người bán hàng qua điện thoại đôi khi cũng bày tỏ mối quan tâm tương tự: Phần lớn những gì họ đang làm đơn thuần là lừa đảo; bạn thực sự chẳng cần đến một lý thuyết phức tạp gì về giá trị xã hội để biết tại sao lừa phỉnh những người nghỉ hưu đăng ký dài kỳ các tạp chí đắt tiền mà họ sẽ không bao giờ đọc lại là vấn đề lớn. Không xem xét tâm tư nguyện vọng, thị hiếu và sở thích của khách hàng và không trung thực nên họ cảm thấy mình không cung cấp giá trị thực sự nào cả.
Những phản đối khác còn đối lập với các truyền thống xã hội lâu đời nhiều hơn. Hãy lấy trường hợp nhân viên ngân hàng Rupert, người đã khẳng định rằng “toàn bộ lĩnh vực ngân hàng không đem lại giá trị gì và do đó thật nhảm nhí”, vì tài chính thực sự chỉ là vấn đề “chiếm đoạt sức lao động thông qua cho vay nặng lãi”. Học thuyết giá trị lao động mà anh ấy đề cập đến ở đây có nguồn gốc từ thời trung cổ châu Âu, bắt đầu từ giả định rằng giá trị thực của hàng hóa chính là sức lao động đã được đầu tư để tạo ra hàng hóa ấy. Vì vậy, khi chúng ta đưa tiền để đổi lấy một ổ bánh mì, nghĩa là chúng ta phải trả tiền cho những nỗ lực được dùng để trồng lúa mì, nướng bánh mì, đóng gói và vận chuyển các ổ bánh. Nếu một số ổ bánh mì đắt hơn những ổ khác, thì đó là vì phải mất nhiều công sức hơn để sản xuất và vận chuyển chúng, hoặc là vì chúng ta xem một số công việc đó có chất lượng cao hơn (cần nhiều kỹ năng hơn, nghệ thuật hơn, nhiều nỗ lực hơn) so với những ổ bánh khác, và do đó chúng ta sẵn sàng trả nhiều tiền hơn cho thành phẩm. Tương tự như vậy, nếu bạn lừa gạt người khác để lấy tài sản của họ, như Rupert cảm thấy khi anh ta đang làm việc cho một ngân hàng đầu tư quốc tế, nghĩa là bạn đã đánh cắp sức lao động mà họ đã dành ra để tạo nên tài sản đó.
Tất nhiên có một lịch sử lâu dài về việc sử dụng các lập luận như vậy để thách thức các tổ chức trong đó có một số người (hoặc ít nhất có thể nói vậy) sống trên lưng người khác; nhưng chính sự tồn tại của những công việc vô nghĩa đã đặt ra vấn đề nhất định cho bất kỳ học thuyết giá trị lao động nào. Đúng vậy, nói rằng tất cả giá trị đến từ công việc rõ ràng không giống với nói rằng tất cả các công việc đều tạo ra giá trị. Rupert cảm thấy rằng hầu hết các nhân viên ngân hàng không có khái niệm gì là nhàn rỗi mà thật ra là họ đều làm việc khá nhiều. Chỉ có điều, theo ước tính của Rupert, thì sau rốt, tất cả công sức của họ đều dồn vào việc tìm cách chiếm lấy thành quả lao động thực sự của người khác. Điều này khiến chúng ta gặp phải vấn đề là làm sao phân biệt đâu là công việc tạo ra giá trị “thực”. Nếu cắt tóc cho ai đó là cung cấp một dịch vụ có giá trị, thì tại sao việc cung cấp lời khuyên về danh mục đầu tư của họ lại không có giá trị?
Bất cứ ai có một công việc vô nghĩa, hoặc quen biết một người làm công việc vô nghĩa, đều biết rằng thị trường không phải là một vị trọng tài không mắc sai lầm về giá trị. Vấn đề là cái gì cũng có thể có sai lầm. Các câu hỏi về giá trị luôn luôn có ít nhất là một khoảng mờ nhỏ. Hầu hết mọi người sẽ đồng ý rằng một số công ty có thể không cần tồn tại, nhưng nhiều khả năng là họ nói vậy dựa trên bản năng hơn là dựa trên cái gì đó có thể phân định rõ. Dù sao, nếu tôi phải tìm ra cái cảm nhận chung chưa được chỉ ra, tôi sẽ nói rằng hầu hết mọi người dường như suy nghĩ theo một cách kết hợp giữa quan điểm của Tom và Rupert: Khi một món hàng hoặc dịch vụ đáp ứng nhu cầu hoặc cải thiện cuộc sống theo cách nào đó, thì nó có thể được coi là có giá trị thực sự, nhưng khi nó chỉ đơn thuần là tạo ra nhu cầu, ví dụ làm cho mọi người cảm thấy họ béo và xấu, hoặc dụ họ mắc nợ và sau đó tính lãi, thì nó không có giá trị thực. Điều này có vẻ đủ hợp lý. Nhưng nó vẫn không trả lời được câu hỏi về chuyện “cải thiện cuộc sống con người” nghĩa là gì.
Phân biệt giá trị xã hội với giá trị kinh tế
Vậy là chúng ta một lần nữa trở lại với các lý thuyết về giá trị. Những gì thực sự có thể được cho là cải thiện cuộc sống của mọi người?Trong kinh tế học, các lý thuyết về giá trị chủ yếu phục vụ như một cách giải thích giá cả hàng hóa: Giá của một ổ bánh mì sẽ dao động theo các tình huống cung và cầu, nhưng giá đó sẽ luôn xoay xung quanh một mức giá tự nhiên nên là của một ổ bánh mì. Trong thời trung cổ, điều này được xem là một câu hỏi đạo đức: Làm sao để xác định “mức giá phải chăng” (just price) của một mặt hàng? Nếu một thương gia tăng giá trong thời chiến, thì bao nhiêu là anh ta tự trả cho mình khoản khấu trừ rủi ro hợp pháp, và bao nhiêu là anh ta cố gắng trục lợi? Một ví dụ phổ biến được các luật sư viện dẫn vào thời điểm đó là chuyện một tù nhân vốn chỉ có bánh mì và nước đã đánh đổi toàn bộ gia tài của mình cho một tù nhân khác để lấy một quả trứng luộc. Điều này thực sự có thể được coi là một sự lựa chọn tự do? Một hợp đồng như vậy có nên được xem xét thi hành sau khi cả hai tù nhân được thả ra không?
Vậy ý tưởng ở đây là thị trường có thể định giá quá thấp hoặc quá cao những thứ đã tồn tại với chúng ta từ lâu. Nó vẫn là một phần vốn có của lẽ thường, nếu không thì không ai có thể nói rằng họ đã bị lừa gạt hay có một thỏa thuận đặc biệt tốt – ngay cả khi chưa ai từng tìm ra một công thức đáng tin cậy nào để tính toán chính xác mức giá “thực” của bất kỳ món hàng nào, rồi từ đó tính ra mức độ tệ hại của việc bị gạt, hay mức độ tốt của một giao dịch mà người ta thực hiện. Có quá nhiều yếu tố để xem xét, và nhiều yếu tố (giá trị tình cảm, sở thích cá nhân hoặc văn hóa) rõ ràng là không thể định lượng được. Nếu có bất cứ điều gì đáng ngạc nhiên thì đó chính là sự khăng khăng kiên quyết của rất nhiều nhà kinh tế, nghiệp dư hay không, cho rằng nó nên được xác định.
Nhiều người cho rằng tất cả những hình thức giá trị khác đều là ảo tưởng, hoặc không liên quan đến các mối quan tâm của thị trường. Chẳng hạn, các nhà kinh tế thường sẽ đưa ra quan điểm rằng, vì giá trị cuối cùng chỉ là tính tiện ích của hàng hóa nên giá cả của hàng hóa sẽ xoay quanh giá trị thị trường thực của hàng hóa theo thời gian. Những người theo chủ nghĩa Marx và những người chống chủ nghĩa tư bản khác thường có cái nhìn cực đoan hơn. Họ khẳng định rằng, vì chủ nghĩa tư bản là một hệ thống tổng thể, nên bất cứ ai hình dung rằng mình đang hoạt động bên ngoài nó hoặc theo đuổi các giá trị khác ngoài những giá trị do hệ thống tạo ra đều là tự đánh lừa mình. Thông thường, khi tôi trình bày khái niệm về việc làm nhảm nhí trên các diễn đàn cấp tiến, một người nào đó theo học thuyết Marx sẽ ngay lập tức tuyên bố tôi đã sai: Có thể một số người lao động nghĩ rằng công việc của họ là vô ích, nhưng công việc đó phải tạo ra lợi nhuận cho chủ nghĩa tư bản, vì đó là tất cả những gì hệ thống tư bản hiện tại quan tâm. Những người khác sẽ giải thích rằng rõ ràng tôi đang nói về sự khác biệt giữa những thuật ngữ của Marx “năng suất cao” và “thiếu hiệu quả” – mà theo ông, đối với các nhà tư bản, lao động hoặc là năng suất cao hoặc là thiếu hiệu quả. Lao động sản xuất mang lại một số loại giá trị thặng dư mà các nhà tư bản có thể trích ra trong lợi nhuận; và một số loại lao động khác có ý nghĩa là “tái tạo sản xuất” – giống như làm công việc nội trợ hoặc giáo dục (họ luôn lấy những việc này làm ví dụ), loại công việc thứ cấp cần thiết để giữ cho người lao động sống và nuôi dạy các thế hệ lao động mới để rồi trong tương lai, thế hệ mới này có thể làm việc “thực sự”.
***
Trong tiếng Anh, chúng ta có xu hướng phân biệt “giá trị” – ở số ít: giá trị của vàng, thịt lợn, đồ cổ, và các công cụ tài chính; và “các giá trị” – ở số nhiều: các giá trị gia đình, đạo đức tôn giáo, lý tưởng chính trị, vẻ đẹp, sự thật, tính toàn vẹn,... Về cơ bản, chúng ta nói về “giá trị” (số ít) khi nói về các vấn đề kinh tế, trong đó mọi người được trả tiền cho những việc làm hoặc hành động của họ hướng tới việc kiếm tiền. Ta nói về “các giá trị” (số nhiều) trong các trường hợp khác, ví dụ việc nội trợ và chăm sóc trẻ em, vốn là những hình thức phổ biến nhất của công việc không được trả lương. Do đó, chúng ta liên tục nghe về tầm quan trọng của “các giá trị gia đình”, nhưng tham gia vào các hoạt động của nhà thờ, các công việc từ thiện, tình nguyện chính trị, và hầu hết các hoạt động nghệ thuật và khoa học cũng đều không được trả lương. Ngay cả khi một nhà điêu khắc cuối cùng trở nên giàu có khủng khiếp thì nhà điêu khắc sẽ coi sự giàu có này là tác dụng phụ, bởi vì, ít nhất, ban đầu nhà điêu khắc không làm việc điêu khắc chỉ vì tiền.
Tiền giúp chúng ta có thể so sánh định lượng chính xác. Dựa vào tiền, ta có thể nói rằng số lượng gang thép này có giá trị tương đương với bao nhiêu ly đồ uống trái cây hoặc bao nhiêu vé tham dự lễ hội âm nhạc Glastonbury. Điều này có vẻ rõ ràng, nhưng cái ngụ ý của nó rất đáng kể. Nó có nghĩa là giá trị thị trường của một hàng hóa chính xác là mức độ mà nó có thể được so sánh với một thứ khác (và đổi chác được). Đây chính xác là những gì còn thiếu trong phạm vi của “các giá trị” (số nhiều). Mặc dù đôi khi chúng ta có thể lập luận rằng một tác phẩm nghệ thuật này đẹp hơn tác phẩm kia, hoặc một tín đồ này ngoan đạo hơn một tín đồ kia, nhưng sẽ rất kỳ lạ khi nói rằng người này này ngoan đạo hơn năm lần so với người khác, hoặc bức tranh này của Rembrandt đẹp gấp đôi so với bức tranh kia của Monet. Thậm chí, sẽ còn ngớ ngẩn hơn khi cố gắng đưa ra một công thức toán học để tính toán mức độ hợp lý đến bao nhiêu thì đủ để ta bỏ bê gia đình mà theo đuổi nghệ thuật, hoặc phạm pháp ở mức độ bao nhiêu thì có thể nhân danh công lý xã hội. Rõ ràng, mọi người luôn đưa ra các quyết định dạng như vậy, trong khi theo định nghĩa thì chúng không thể được định lượng. Trong thực tế, người ta có thể nói thêm rằng đó chính xác là chìa khóa cho giá trị của họ. Cũng giống như hàng hóa có “giá trị” kinh tế, vì chúng có thể được so sánh chính xác với các mặt hàng khác, thì “các giá trị” có giá trị vì không có thứ gì để so sánh với chúng. “Các giá trị” được coi là duy nhất, không thể giải thích được – nói một cách khác là vô giá.
Dường như với tôi, “giá trị” và “các giá trị” chỉ là cách viết tắt thông thường để chúng ta dễ suy nghĩ về những câu hỏi phức tạp như vậy. Nó giống như một dạng ý tưởng để ta suy nghĩ xem mọi việc nên diễn ra như thế nào. Nó không giống như chuyện cuộc sống được phân chia rõ giữa “kinh tế” (nơi mọi người chỉ nghĩ về tiền bạc và lợi ích vật chất) với một loạt các lĩnh vực khác như chính trị, tôn giáo, gia đình... (nơi mọi người có cách cư xử hoàn toàn khác). Cái ý tưởng về lợi ích thuần túy, hay lòng vị tha thuần túy, dường như cũng kỳ quái không kém gì ý tưởng về việc “mua bán thời gian của một người”. Những khái niệm như vậy chỉ có thể xảy ra khi có sự hình thành của thị trường phi nhân tính trên khắp Âu Á vào khoảng năm 600 trước Công Nguyên. Việc phát minh ra đồng tiền cho phép tạo ra thị trường nơi những người lạ có thể tương tác với nhau dựa trên lợi thế vật chất. Bất cứ nơi nào thị trường tiền mặt này xuất hiện, dù ở Trung Quốc, Ấn Độ hay Địa Trung Hải, chúng đều kéo theo sự ra đời của các tôn giáo. Và các tôn giáo này đều tuyên bố rằng những thứ vật chất không quan trọng, những người ngoan đạo nên tự nguyện quyên góp từ thiện hàng hóa của mình. Tuy nhiên, con người không bao giờ thành công trong việc tạo ra một bức tường ngăn cách tuyệt đối giữa ích kỷ vật chất và chủ nghĩa duy tâm vị tha (tức là giữa “giá trị” và “các giá trị”); luôn luôn sẽ có tình huống mà bên này rò rỉ vào bên kia. Cần nhấn mạnh rằng sự rò rỉ này không chỉ theo một hướng. Các nghệ sĩ, những người duy tâm, linh mục và chính khách sẽ có lúc bí mật theo đuổi một số lợi thế vật chất cá nhân, cũng như các doanh nhân sẽ thường tự hào về danh dự hay sự chính trực của mình, hoặc người lao động sẽ thấy dằn vặt liệu công việc của họ có thực sự mang lại lợi ích cho ai hay không.
Đây chắc chắn là điều băn khoăn lớn nhất của mọi người về ý nghĩa lớn lao của công việc của họ. Trong hầu hết những lời chứng thực mà tôi đã thu thập được, “có ý nghĩa” đồng nghĩa với “có ích”, và “có giá trị” nghĩa là “có lợi”. Hãy cùng xem qua một số cách mà mọi người phản ánh về giá trị của công việc của họ:
Nhân viên bán xe hơi: Tôi làm việc cho một công ty hỗ trợ tài chính mua xe hơi cũ lớn ở Hoa Kỳ, phục vụ cho thị trường cho vay dưới chuẩn. Tôi thường xuyên thấy mình phải tự hỏi rằng liệu công việc của mình có thực sự đem lại giá trị cho ai khác ngoài các ông chủ của công ty không.
Tiếp thị qua điện thoại: Đây là một công việc không có chút giá trị xã hội nào. Ít ra, nếu bạn xếp hàng lên kệ ở siêu thị, bạn đang làm điều gì đó có lợi cho mọi người. Mọi người đều cần hàng tạp hóa và những thứ siêu thị bán. Còn công việc tiếp thị qua điện thoại về cơ bản đều là các cuộc gọi gây phiền toái và lãng phí thời gian.
Dịch giả tự do: Trong những năm qua, tôi đã dịch các bài viết từ mọi ngành học – từ sinh thái học đến luật doanh nghiệp, khoa học xã hội đến khoa học máy tính. Phần lớn trong số đó không có giá trị gì đối với nhân loại.
Công chức: Tất cả các công việc này đều không giúp được ai.
Với hầu hết độc giả thì điều này không có gì mới. Như cha của Eric, sau khi mắng nhiếc Eric là “đồ ngu, thiếu hiểu biết” vì đã bỏ một công việc lương cao như vậy, thì sau đó, ông đã nói: “Ừ, mà cái công việc đó thì có ích gì cho ai chứ?”.
Người tiếp thị qua điện thoại được trích dẫn ở trên đã đưa ra một điều rõ ràng đối với khái niệm “giá trị xã hội” – nghĩa là giá trị đối với toàn xã hội. Khái niệm này cũng xuất hiện trong các chia sẻ khác:
Giám đốc Hiệp hội Chủ nhà: Giám đốc Hiệp hội Chủ nhà là 100% nhảm nhí. Những người giàu có mua một tòa nhà chung cư với một nhóm người lạ mặt, giàu có khác. Sau đó, họ thuê người khác quản lý và bảo trì tòa nhà đó. Lý do duy nhất khiến công việc này tồn tại là do các chủ sở hữu không thích hoặc không tin tưởng lẫn nhau. Tôi đã làm công việc này ba năm rồi mà không hề thấy nó có giá trị xã hội nào.
Hoặc hãy nhớ lại trường hợp của Nigel, “người kiểm tra độ hoàn hảo của dữ liệu” mà chúng ta đã nhắc đến ở Chương 4, anh đã dành hàng trăm giờ nhìn vào thông tin đăng ký khách hàng thân thiết để tìm kiếm những lỗi sai không tồn tại:
Nigel: Tôi thực sự nghĩ rằng nếu chúng tôi xử lý các đơn đăng ký cho một thứ gì đó có giá trị xã hội rõ ràng hơn – đăng ký hiến tạng hoặc đăng ký mua vé lễ hội âm nhạc Glastonbury chẳng hạn – thì cảm giác hẳn sẽ khác.
Thật thú vị khi xem xét kỹ lời nói của Nigel, bởi nó cho thấy rằng đối với hầu hết mọi người, “giá trị xã hội” không chỉ là tạo ra của cải hoặc mang lại thời gian giải trí. Nó có nghĩa tương đương với tạo ra “tính xã hội”. Hiến tặng nội tạng giúp cứu sống một người khác; lễ hội âm nhạc Glastonbury cho phép mọi người cùng nhau chơi hoặc nghe thứ âm nhạc yêu thích của họ – nghĩa là mang đến niềm vui và hạnh phúc cho nhau. Những trải nghiệm tập thể như vậy có thể được coi là “giá trị xã hội rõ ràng”. Ngược lại, chuyện giúp người giàu dễ dàng tránh xa nhau hơn (người ta hay nói là những người rất giàu hình như không thích hàng xóm của họ), thì lại “không phải là một gợi ý về giá trị xã hội”.
Rõ ràng, “giá trị xã hội” là không thể đo lường được, và chắc chắn mỗi người đều có một ý tưởng hơi khác nhau về những gì hữu ích hoặc có giá trị cho xã hội và những gì không. Tuy nhiên, tôi cho rằng tất cả sẽ đồng ý với nhau về ít nhất hai điều: Thứ nhất, điều quan trọng nhất mà người ta có được từ công việc là (1) tiền và (2) cơ hội đóng góp tích cực cho thế giới. Thứ hai, có một mối quan hệ nghịch đảo giữa hai thứ kể trên. Công việc của bạn càng giúp ích cho người khác, càng tạo ra nhiều giá trị xã hội, thì bạn càng ít có khả năng được trả tiền cho nó.
Mối quan hệ nghịch đảo giữa giá trị xã hội và tiền lương
Đức hạnh tự nó đã là một phần thưởng.— Epictetus
Tôi đã đưa ra quan điểm này trong bài viết về công việc vô nghĩa năm 2013 bởi vì nó đã gây ấn tượng với tôi trong suốt thời gian tôi trải nghiệm phong trào Chiếm lấy Phố Wall (Occupy Wall Street) năm 2011. Một trong những lời phàn nàn thường xuyên nhất từ những người ủng hộ cuộc biểu tình đó là: “Tôi muốn làm một cái gì đó hữu ích với cuộc sống của mình, làm một công việc có ảnh hưởng tích cực đến người khác hoặc ít nhất là không gây tổn thương cho bất cứ ai. Nhưng cứ theo cái cách mà nền kinh tế này vận hành thì nếu bạn dành cả cuộc đời làm việc để chăm sóc người khác, bạn sẽ bị trả lương thấp và lún sâu vào nợ nần đến mức không thể chăm sóc gia đình của chính mình”. Có một cảm giác giận dữ sâu sắc và dai dẳng trước những sắp đặt đầy bất công như vậy. Tôi bắt đầu quan tâm đến cảm giác này như là “cuộc nổi dậy của các giai cấp quan tâm – chăm sóc”. Trước cuộc biểu tình này, nhiều nhân viên môi giới chứng khoán trẻ tuổi ở Phố Wall đã nói rằng: “Nghe này, tôi biết các bạn nói đúng. Tôi không đóng góp bất cứ điều gì tích cực cho thế giới, hệ thống này hỏng rồi và có khi tôi chính là một phần của vấn đề. Tôi sẽ bỏ việc vào ngày mai nếu bạn có thể chỉ cho tôi cách sống ở New York với mức lương ít hơn sáu con số”. Một số lời chứng thực mà chúng ta đã đọc có nhắc đến những tình huống khó xử tương tự. Hãy nghĩ đến Annie, người đã lưu ý rằng có bao nhiêu cô bảo mẫu đã buộc phải bỏ việc và tìm công việc văn phòng để có thể trả được tiền thuê nhà.
Ở đây có một vấn đề có thể chứng minh được bằng một thí nghiệm đơn giản mà tôi đã đề xuất trong bài viết gốc năm 2013: Tưởng tượng rằng nếu một lớp người nhất định đột nhiên biến mất. Hãy để tôi mở rộng về điều này một chút: Nếu tất cả chúng ta thức dậy vào một buổi sáng và phát hiện ra rằng không chỉ các y tá, người thu gom rác và thợ cơ khí, mà các tài xế xe buýt, nhân viên cửa hàng tạp hóa, lính cứu hỏa hoặc đầu bếp đều đã bị đưa vào một chiều không gian khác, thì kết quả cũng sẽ đầy thảm khốc. Nếu các giáo viên tiểu học biến mất, hầu hết các học sinh có thể sẽ ăn mừng trong một hoặc hai ngày, nhưng những ảnh hưởng lâu dài sẽ là thảm họa khôn lường. Dù chúng ta vẫn tranh luận về giá trị của nhạc rock so với nhạc truyền thống Do Thái, hay tiểu thuyết lãng mạn so với khoa học viễn tưởng, nhưng hãy tưởng tượng nếu một số loại tác giả, nghệ sĩ hoặc nhạc sĩ đột ngột biến mất, thì dĩ nhiên vẫn có một số người thờ ơ hoặc thậm chí hạnh phúc, nhưng chắc chắn sẽ có nhiều người khác thấy rằng thế giới đã trở thành một nơi ảm đạm và buồn bã hơn nhiều.
Song, chúng ta không thể nói điều tương tự với các nhà quản lý quỹ phòng hộ, chuyên gia tư vấn chính trị, chuyên gia tiếp thị, nhà vận động hành lang, luật sư doanh nghiệp hoặc những người có công việc “xin lỗi vì sự thật là thợ mộc đã không đến”. Như Finn đã nói về công ty cấp phép phần mềm của mình trong Chương 4: “Nếu tôi đi làm vào thứ Hai và tòa nhà đã biến mất, thì cả xã hội này chẳng ai quan tâm, và tôi cũng thế”. Chắc chắn có những tòa nhà văn phòng trên thế giới nếu biến mất thì sẽ để lại một thế giới tốt hơn nhiều – tôi chắc chắn bất cứ ai đọc cuốn sách này cũng có thể nghĩ ra vài cái tòa nhà như vậy.
Tuy nhiên, chính trong những tòa nhà này lại có những người được trả mức lương cao nhất.
Trên thực tế, có một sự thật là đối với các vị trí quan trọng trong các tổ chức, có thể không cần có người nào làm trong thời gian dài mà cũng không ảnh hưởng gì. Trong những năm gần đây, Bỉ đã trải qua một loạt các cuộc khủng hoảng hiến pháp khiến nó tạm thời không có chính phủ: không thủ tướng và không ai chịu trách nhiệm về y tế, giao thông, hoặc giáo dục. Những cuộc khủng hoảng này đã kéo dài một khoảng thời gian đáng kể – kỷ lục cho đến nay là 541 ngày – mà không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực nào có thể quan sát được đối với sức khỏe cộng đồng, giao thông hoặc giáo dục. Người ta hình dung rằng nếu tình hình diễn ra trong vài chục năm thì nó sẽ tạo ra một số khác biệt, nhưng người ta không rõ sự khác biệt ấy như thế nào hoặc liệu các tác động đó cuối cùng là tích cực hay tiêu cực. Tương tự, tại thời điểm tôi viết bài, tập đoàn Uber, được coi là một trong những công ty năng động nhất thế giới, đã chứng kiến sự từ chức không chỉ của người sáng lâp, Travis Kalanick, mà còn là một loạt các giám đốc điều hành hàng đầu khác. Với kết quả là “Uber hiện đang hoạt động mà không có một giám đốc điều hành, giám đốc tài chính hoặc giám đốc tiếp thị nào” – tất cả đều không có bất kỳ ảnh hưởng rõ rệt nào đến hoạt động hằng ngày.
Tương tự như vậy, có lý do vì sao mà những người làm việc trong lĩnh vực tài chính, và những người có nghề nghiệp được trả lương cao nói chung, hầu như không bao giờ đình công. Như Rutger Bergman chỉ ra, năm 1970 đã có một cuộc đình công sáu tháng trong ngành ngân hàng ở Ireland; thay vì nền kinh tế bị đình trệ như những người tổ chức cuộc đình công đã dự đoán, thì hầu hết mọi người chỉ đơn giản là tiếp tục viết séc, thứ bắt đầu lưu hành như một hình thức tiền tệ, nên mọi chuyện vẫn tiếp tục như bình thường. Nhưng hai năm trước, khi những người thu gom rác ở New York đình công trong mười ngày, thành phố đã phải đáp lại yêu cầu của họ vì nó trở nên đầy rác đến mức không thể sống được.
***
Phần lớn các nhà kinh tế không quan tâm đến việc đo lường giá trị xã hội tổng thể của từng ngành nghề, bởi họ cho rằng nó là thứ lặt vặt. Chỉ một số rất ít người đã làm điều này và họ có xu hướng xác nhận rằng giữa giá trị xã hội của công việc với tiền lương thực sự có mối quan hệ nghịch đảo. Trong một bài báo năm 2017, các nhà kinh tế học Hoa Kỳ Benjamin B. Lockwood, Charles G. Nathanson, và E. Glen Weyl đã điểm qua các tài liệu hiện có về “ảnh hưởng ngoại lai – externality” (chi phí xã hội) và “hiệu ứng lan tỏa – spillover effect” lợi ích xã hội) trong một loạt các ngành nghề được trả lương cao, để xem liệu có thể tính được mỗi ngành thêm vào hoặc trừ đi bao nhiêu từ nền kinh tế nói chung. Họ kết luận rằng, có một số ngành, thường là liên quan đến công việc sáng tạo, thì các giá trị có tính chủ quan quá cao để có thể đo lường, còn ở các ngành khác thì có thể ước tính xấp xỉ. Kết luận của họ: Dựa theo tính toán, những người lao động có giá trị xã hội nhất là các nhà nghiên cứu y tế, họ thêm 9 đô-la giá trị xã hội vào mỗi 1 đô-la tiền lương họ được nhận, và có giá trị thấp nhất là những người làm việc trong lĩnh vực tài chính, họ đã lấy đi 1,80 đô-la giá trị từ xã hội cho mỗi 1 đô-la tiền lương mà họ nhận được. (Và tất nhiên, những người làm việc trong lĩnh vực tài chính thường được trả lương rất hậu).
Đây là các con số của họ:
+ Nhà nghiên cứu: +9
+ Giáo viên: +1
+ Kỹ sư: +0,2
+ Chuyên gia tư vấn và chuyên gia CNTT: 0
+ Luật sư: -0,2
+ Nhà quảng cáo và chuyên gia tiếp thị: -0,3
+ Nhà quản lý: -0,8
+ Lĩnh vực tài chính: -1,8
Điều này chắc chắn sẽ xác nhận cho mối nghi ngờ của nhiều người về giá trị tổng thể của các ngành nghề đó. Tuy nhiên, do các tác giả chỉ tập trung vào những nghề được trả lương cao nên kết luận của họ còn hạn chế khi sử dụng cho mục đích hiện tại. Các giáo viên có lẽ là những lao động được trả lương thấp nhất trong danh sách, ít nhất tính trung bình, và nhiều nhà nghiên cứu cũng nhận được lương rất thấp, vì vậy, kết quả chắc chắn không mâu thuẫn với mối quan hệ nghịch đảo của tiền lương và giá trị xã hội; nhưng để có được cái nhìn thực thụ về toàn cảnh, người ta cần nghiên cứu trên một mẫu rộng hơn.
Nghiên cứu gần nhất mà tôi biết có sử dụng một mẫu rộng hơn được New Economic Foundation ở Anh thực hiện. Họ đã áp dụng phương pháp “Phân tích lợi ích xã hội trên mức đầu tư” (Social Return on Investment Analysis) để kiểm tra sáu nghề nghiệp đại diện, gồm ba cao, ba thấp. Dưới đây là tóm tắt kết quả:
● Nhân viên ngân hàng thành phố: Tiền lương hằng năm 5 triệu bảng, ước tính 7 bảng giá trị xã hội bị mất cho 1 bảng được trả;
● Nhân viên quảng cáo: Tiền lương hằng năm 500.000 bảng, ước tính 11,5 bảng giá trị xã hội bị mất cho 1 bảng được trả;
● Kế toán thuế: Tiền lương hằng năm 125.000 bảng, ước tính 11,2 bảng giá trị xã hội bị mất cho 1 bảng được trả;
● Nhân viên dọn dẹp bệnh viện: Tiền lương hằng năm 13.000 bảng (6,26 bảng mỗi giờ), ước tính 10 bảng giá trị xã hội được tạo ra cho 1 bảng được trả;
● Công nhân tái chế: Tiền lương hằng năm 12.500 bảng (6,1 bảng mỗi giờ), ước tính 12 bảng giá trị xã hội được tạo ra cho 1 bảng được trả;
● Giáo viên mầm non: Tiền lương hằng năm 11.500 bảng, ước tính 7 bảng giá trị xã hội được tạo ra cho 1 bảng được trả.
Các tác giả thừa nhận rằng nhiều tính toán của họ có phần chủ quan, vì tất cả các tính toán như vậy đều phải thế, và nghiên cứu chỉ tập trung vào đỉnh và đáy của thang thu nhập. Như vậy, nghiên cứu đã bỏ qua phần lớn các công việc được thảo luận trong cuốn sách này, vốn đa số nằm ở mức thu nhập trung bình và trong hầu hết các trường hợp thì lợi ích xã hội của các công việc đó không tích cực cũng không tiêu cực, mà dường như lơ lửng quanh mức bằng không. Tuy nhiên, kết quả của nghiên cứu khẳng định nguyên tắc chung rằng công việc của một người mang lại lợi ích càng nhiều cho người khác, thì tiền lương trả cho người lao động có xu hướng càng thấp.
Có những ngoại lệ cho nguyên tắc này, nghề bác sĩ là rõ ràng nhất. Mức lương của các bác sĩ thuộc mức cao của thang đo, đặc biệt là ở Hoa Kỳ, tuy nhiên lợi ích mà họ mang lại là không thể chối cãi. Nhưng ngay cả ở đây, vẫn có ý kiến cho rằng các chuyên gia y tế không phải là trường hợp ngoại lệ của nguyên tắc này. Ý kiến đó nói rằng hầu hết các bác sĩ đóng góp rất ít cho sức khỏe hoặc hạnh phúc con người, và công việc chủ yếu của bác sĩ chỉ là phân phát giả được. Điều này có thể đúng hoặc sai. Thẳng thắn mà nói thì tôi không có khả năng để phán xét, nhưng thực tế là phần lớn sự cải thiện về tuổi thọ kể từ năm 1900 đến nay quả thực là kết quả của việc nâng cao vệ sinh, dinh dưỡng và các cải thiện sức khỏe cộng đồng khác chứ không phải là cải thiện trong điều trị y tế. Điều này cho thấy một khả năng là có thể các y tá và người dọn dẹp (được trả lương rất thấp) làm việc trong bệnh viện mới là những người thực sự đem đến kết quả tích cực hơn so với các bác sĩ của bệnh viện (được trả lương rất cao).
Có thêm vài ngoại lệ khác. Ví dụ, nhiều thợ ống nước và thợ điện có thu nhập khá tốt bất chấp tính hữu dụng của họ; và vẫn có một số công việc được trả lương thấp là khá vô nghĩa – nhưng khi đo lường trên quy mô lớn, quy tắc mối quan hệ nghịch đảo giữa giá trị xã hội và tiền lương của công việc dường như vẫn đúng.
Tuy nhiên, tìm được lời giải thích cho mối quan hệ nghịch đảo giữa lợi ích xã hội và mức thu nhập này lại là một vấn đề khác. Chúng ta không có câu trả lời rõ ràng nào. Ví dụ: Trình độ học vấn rất quan trọng trong việc xác định mức lương, nhưng nếu đây đơn giản chỉ là vấn đề đào tạo và giáo dục, thì hệ thống giáo dục đại học Hoa Kỳ khó có thể gọi là tốt khi hàng ngàn tiến sĩ được đào tạo một cách kỹ lưỡng lại đang làm những công việc giảng dạy với mức lương nghèo nàn. Mặt khác, nếu chúng ta chỉ đơn giản nói về cung và cầu, thì không thể hiểu tại sao nghề y tá ở Hoa Kỳ lại được trả lương thấp hơn nhiều so với nghề luật sư doanh nghiệp, mặc dù thực tế là Hoa Kỳ hiện đang thiếu hụt y tá có tay nghề và thừa thãi sinh viên tốt nghiệp trường luật.
Dù lý do là gì – với bản thân tôi, tôi tin rằng sức mạnh giai cấp và lòng trung thành của giai cấp có liên quan rất lớn đến chuyện này – điều có lẽ đáng lo ngại nhất về tình huống này là thực tế có rất nhiều người không chỉ thừa nhận mối quan hệ nghịch đảo mà còn cảm thấy đó là chuyện hiển nhiên. Đức hạnh tự nó đã là phần thưởng, đây là cách lập luận của những người theo chủ nghĩa khắc kỷ thời cổ đại hay dùng. Từ lâu, người ta vẫn thường lập luận như thế về nghề giáo viên, rằng giáo viên không nên được trả lương cao, hoặc chắc chắn cũng không được trả lương cao ngang với luật sư hoặc giám đốc điều hành, bởi vì người ta không muốn có những người đi làm vì tham tiền dạy dỗ trẻ em. Lập luận này sẽ có ý nghĩa nhất định nếu nó được áp dụng nhất quán – nhưng điều đó không bao giờ xảy ra. (Tôi chưa nghe ai đưa ra lập luận tương tự về các bác sĩ).
Người ta thậm chí có thể nói rằng quan điểm “những người mang lại lợi ích cho xã hội nên được trả lương cao hơn” là đi ngược lại chủ nghĩa bình quân. Hãy để tôi giải thích ý mình muốn nói. Nhà triết học đạo đức G. A. Cohen cho rằng chúng ta có thể tạo ra một môi trường trong đó tất cả các thành viên trong xã hội đều có thu nhập bình đẳng. Ông lập luận dựa trên logic sau (hoặc, ít nhất, đây là tóm tắt của riêng tôi): Tại sao ta có thể trả tiền cho một số người nhất định nhiều hơn những người khác? Thông thường, câu trả lời cho câu hỏi này là: Do một số người sản xuất nhiều hơn hoặc mang lại nhiều lợi ích cho xã hội hơn những người khác. Nhưng sau đó chúng ta phải hỏi: Tại sao những người đó làm như vậy?
1. Nếu một số người tài năng hơn những người khác (ví dụ, có giọng hát hay, thiên tài vẽ truyện tranh hoặc thiên tài toán học), chúng ta nói rằng họ là người có “năng khiếu”. Một người nào đó đã nhận được một lợi ích nào đó rồi (ở đây lợi ích đó là “năng khiếu”), thì thật vô nghĩa khi cho họ thêm một lợi ích bổ sung (nghĩa là trả cho họ nhiều tiền hơn) vì lý do này.
2. Nếu một số người làm việc chăm chỉ hơn những người khác, thường không thể xác định được là do họ có năng lực làm việc cao hơn (một lần nữa, đây lại là một dạng năng khiếu) hay là vì họ chọn làm việc chăm chỉ hơn. Nếu là do năng lực, một lần nữa sẽ vô nghĩa khi thưởng cho họ nhiều hơn chỉ vì họ có lợi thế bẩm sinh so với người khác.
3. Ngay cả khi có thể chứng minh rằng một số người làm việc chăm chỉ hơn là do họ chọn, thì người ta sẽ phải xác định liệu họ làm như vậy vì động cơ vị nhân sinh (nghĩa là họ muốn đóng góp nhiều hơn cho xã hội) hay vì động cơ ích kỷ (nghĩa là họ muốn kiếm một tỷ lệ lớn hơn cho chính mình).
4. Trong trường hợp động cơ vị nhân sinh, họ sản xuất nhiều hơn vì họ đang cố gắng tăng sự giàu có xã hội, thì việc cho họ một phần không cân xứng (nghĩa là phần nhiều) của sự giàu có đó sẽ mâu thuẫn với mục đích của chính họ (họ làm nhiều không phải vì muốn có thêm nhiều). Nó chỉ có ý nghĩa đạo đức khi thưởng cho những người bị thúc đẩy bởi động cơ ích kỷ.
5. Vì động cơ của con người nhìn chung là hay thay đổi và lẫn lộn, người ta không thể đơn giản phân chia lực lượng lao động thành những người vị kỷ và vị tha. Ta chỉ có lựa chọn hoặc là thưởng cho tất cả những người nỗ lực hơn, hoặc không thưởng gì cả. Lựa chọn nào cũng có sẽ khiến một số người thất vọng. Nếu thưởng, thì những người vị tha sẽ thất vọng trong nỗ lực mang lại lợi ích cho xã hội. Nếu không thưởng thì những người vị kỷ sẽ thất vọng trong nỗ lực để mang lại lợi ích cho chính họ. Nếu buộc phải thưởng hay không thưởng, thì làm thất vọng những người ích kỷ sẽ có ý nghĩa đạo đức hơn.
6. Do đó, mọi người không nên được trả nhiều hơn hoặc được khen thưởng cho nỗ lực hoặc nâng suất cao hơn trong công việc[1].
Logic hoàn hảo. Tất nhiên, trong lập luận trên có nhiều giả định cơ bản có thể bị thách thức bởi nhiều lý do, nhưng trong chương này tôi không quan tâm lắm đến việc liệu trên thực tế có một lý thuyết đạo đức nào cho việc phân phối thu nhập bình quân hay không. Điều quan trọng là nó bác bỏ tiền đề rằng không thể sắp xếp người lao động dựa theo động cơ làm việc. Người ta chỉ cần nhìn vào loại nghề nghiệp mà một người lao động đã chọn. Có bất kỳ lý do nào một người có thể làm công việc này ngoài tiền? Nếu vậy, người đó nên được đối xử như thể áp dụng điểm 4.
Kết quả là, người ta có cảm giác rằng những người chọn công việc mang lại lợi ích cho xã hội, và đặc biệt là những người hài lòng khi biết họ có ích cho xã hội, cũng thực sự không hề mong đợi có mức lương cao, được hưởng các kỳ nghỉ được trả lương và các gói hưu trí hào phóng. Đồng thời, cũng có cảm giác rằng những người phải chịu đựng khi biết rằng mình đang làm công việc vô nghĩa hoặc thậm chí gây hại cho xã hội chỉ vì tiền thì họ nên được thưởng nhiều tiền hơn cũng vì lý do đó.
Người ta thấy kiểu lập luận này ở mọi cấp độ chính trị, vào mọi lúc. Ví dụ, ở Anh, trong suốt tám năm thực hiện “chương trình thắt lưng buộc bụng”, người ta đã cắt giảm lương của hầu hết các nhân viên chính phủ, những người mang lại lợi ích rõ ràng và lập tức cho công chúng: y tá, tài xế xe buýt, nhân viên cứu hỏa, nhân viên phòng thông tin đường sắt, nhân viên cấp cứu... đến mức có những y tá làm việc toàn thời gian phải sống nhờ vào các ngân hàng thực phẩm từ thiện. Tuy nhiên, việc tạo ra tình huống này đã trở thành một niềm tự hào của đảng cầm quyền. Và cũng chính đảng cầm quyền đó đã có một tầm nhìn khét tiếng về việc tăng mạnh mức bù đắp cho các chủ ngân hàng, những người gần như đã làm sụp đổ nền kinh tế thế giới vài năm trước. Thế mà chính phủ này vẫn rất được tín nhiệm. Dường như có một cảm nhận rằng, sự hy sinh vì lợi ích chung nên dành cho những người đã lựa chọn công việc có tính hy sinh vì lợi ích chung, hoặc những người chỉ đơn giản là hài lòng khi biết công việc của họ hữu ích.
Tôi đã nhận được nhiều lời chứng thực về tính đạo đức của “làm việc vì lợi ích mà chính việc đó mang lại”. Clement đã có một công việc mà anh mô tả là “một việc làm vớ vẩn, đánh giá các khoản tài trợ tại một trường đại học công lập ở Trung Tây”. Trong những lúc không phải làm việc, anh dành nhiều thời gian trên mạng để làm quen với các quan điểm chính trị khác và cuối cùng nhận ra phần lớn tiền chảy qua văn phòng của mình gắn liền với những nỗ lực chiến tranh của Hoa Kỳ ở Iraq và Afghanistan. Anh bỏ việc, nhận một công việc có lương thấp hơn đáng kể trước sự ngạc nhiên và bối rối của đồng nghiệp. Ở đó, anh nói, công việc khó khăn hơn, nhưng “ít nhất thì cũng có một vài điều thú vị và nó hữu ích cho nhân loại”.
Một trong những điều khiến Clement bối rối là cách mà mọi người tại công ty cũ của anh cảm thấy họ phải giả vờ với nhau rằng mình đang ngập mặt với công việc, mặc dù thực tế là họ có rất ít việc phải làm:
Clement: Các đồng nghiệp của tôi thường nói mọi thứ sẽ bận rộn như thế nào và họ làm việc vất vả ra sao, mặc dù họ thường xuyên rời văn phòng vào lúc hai hoặc ba giờ chiều. Tôi phải gọi cái tình trạng này là gì?
Tôi tin rằng thái độ này tồn tại trong bầu không khí xung quanh chúng ta. Nó như một nguyên tắc nhất quán của các mối quan hệ xã hội: Nếu bạn không hủy hoại tâm trí và cơ thể của bạn thông qua công việc được trả lương, thì nghĩa là bạn sống không đúng.
Hầu hết các giáo sư đến với sự nghiệp của mình bởi vì họ yêu thích kiến thức và bị kích thích trước các ý tưởng sáng tạo. Và bất cứ ai có khả năng dành bảy năm để kiếm bằng tiến sĩ đều nhận thức được rằng họ có thể dễ dàng trải qua ba năm ở trường luật và có mức lương khởi điểm cao hơn nhiều lần so với lương của một giáo sư. Mặc dù vậy, khi hai giáo sư trong cùng một khoa ngồi tán gẫu bên ly cà phê thì họ ít khi bàn đến tình yêu kiến thức hoặc về ý tưởng mới, thay vào đó, họ hầu như luôn phàn nàn về việc bị quá tải với trách nhiệm hành chính. Có vẻ như khi một người theo đuổi một khám phá mới đầy thú vị thì họ sẽ bị coi là vô tâm, như thể họ đang tận hưởng công việc trong khi những người khác thì không. Ở các môi trường học thuật đều tồn tại một cảm giác rằng: Chuyện thú vị như là suy nghĩ lại không phải là công việc mà người ta được trả tiền để làm, mà chúng chỉ là phần thưởng bất chợt cho việc họ chịu dành phần lớn thời gian để điền vào các biểu mẫu giấy tờ hành chính.
Trong giới kinh doanh thì còn tệ hơn. Ví dụ, Geoff Shullenberger, một giáo sư tại Đại học New York, đã phản ứng với bài luận gốc năm 2013 của tôi bằng cách chỉ ra rằng nhiều doanh nghiệp bây giờ cảm thấy rằng nếu có một công việc khiến người lao động hài lòng thì doanh nghiệp không cần phải trả tiền cho người lao động để làm nó. Shullenberger đã đưa ra ví dụ về công việc dịch thuật. Dịch một đoạn văn hoặc tài liệu từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác – đặc biệt là với một tài liệu kinh doanh khô khan – không phải là một nhiệm vụ vui vẻ. Tuy nhiên, người ta có thể tưởng tượng một số lý do mọi người có thể làm điều đó ngoài tiền (Ví dụ họ đang muốn tìm cách hoàn thiện khả năng ngôn ngữ). Do đó, phản xạ đầu tiên của hầu hết các giám đốc điều hành là thử tìm cách để khiến ai đó làm việc dịch thuật này miễn phí. Tuy nhiên, cũng chính những giám đốc điều hành này sẵn sàng bỏ ra những mức lương thuộc loại khủng cho “Phó Chủ tịch phụ trách phát triển sáng tạo” và những người tương tự, những người hoàn toàn không làm gì.
Shullenberger nói về một trào lưu “tình nguyện” mới nổi, với các công ty tư bản ngày càng thu hoạch kết quả không phải từ lao động được trả lương mà từ những người thực tập không được trả lương, những người nghiện Internet, các nhà hoạt động, tình nguyện viên và những người có đam mê. Gom kết quả của sự nhiệt tình và sáng tạo của mọi người để tư nhân hóa và bán kết quả. Ngành công nghiệp phần mềm miễn phí đã trở thành một ví dụ điển hình cho hiện trạng này. Bạn đọc có thể nhớ lại Pablo, người đã đưa ra khái niệm về công việc vá víu trong Chương 2: Công việc viết phần mềm được phân chia giữa công việc thú vị và đầy thách thức khi phát triển các công nghệ cốt lõi với loại công việc tẻ nhạt của “vá víu” để cho phép các công nghệ cốt lõi khác nhau tương thích với nhau, bởi vì các nhà lập trình chưa bao giờ để tâm đến khả năng tương thích giữa các công nghệ đó. Tuy nhiên, điều anh nhấn mạnh là ngày càng nhiều mã nguồn mở, nghĩa là tất cả loại công việc thực sự hấp dẫn (phát triển công nghệ) đều được thực hiện miễn phí:
Pablo: Cách đây hai thập kỷ, các công ty đã loại bỏ phần mềm nguồn mở và tự phát triển các công nghệ cốt lõi. Ngày nay, các công ty phụ thuộc rất nhiều vào mã nguồn mở và sử dụng các nhà phát triển phần mềm chỉ để vá víu các công nghệ cốt lõi mà công ty có được một cách miễn phí.
Hậu quả là, bạn có thể thấy mọi người thực hiện công việc vá víu trong giờ hành chính và sau đó thực hiện công việc khiến họ thỏa mãn về các công nghệ cốt lõi vào buổi tối.
Điều này dẫn đến một vòng luẩn quẩn tệ hại. Vì cho rằng mọi người chọn làm việc miễn phí trên các công nghệ cốt lõi, nên không có công ty nào đầu tư vào các công nghệ đó. Mà đầu tư kém nghĩa là các công nghệ cốt lõi thường không hoàn chỉnh, thiếu chất lượng, còn nhiều lỗi... Điều đó, đến lượt nó, tạo ra nhu cầu cần vá víu và do đó tạo ra vô số các công việc vá víu.
Nghịch lý thay, các kỹ sư phần mềm cộng tác trực tuyến để làm lao động sáng tạo miễn phí chỉ đơn giản là vì họ yêu thích nó, như một món quà cho nhân loại, và họ ít hào hứng với việc làm cho các phần mềm tương thích với nhau. Và cũng chính các kỹ sư đó phải làm việc nhiều hơn trong công việc ban ngày của họ để khắc phục thiệt hại – thực hiện công việc bảo trì mà không ai sẵn sàng làm miễn phí. Anh kết luận:
Pablo: Tôi đoán là chúng ta cũng sẽ thấy động lực tương tự trong các ngành công nghiệp khác. Ví dụ: Nếu mọi người sẵn sàng viết báo miễn phí, thì sẽ không ai muốn trả tiền cho các nhà báo chuyên nghiệp. Thay vào đó, tiền sẽ được chuyển hướng đến các ngành PR và quảng cáo. Cuối cùng, chất lượng tin tức sẽ giảm vì thiếu kinh phí.
Người ta có thể lập luận rằng điều này đã bắt đầu xảy ra, vì ngày càng ít báo chí và dịch vụ tin tức sử dụng các phóng viên thực thụ. Tuy nhiên, mục đích của tôi ở đây không phải là để làm sáng tỏ sự sắp xếp lao động phức tạp và thường xuyên phát triển từ nguyên tắc này, mà chỉ đơn giản là ghi nhận sự tồn tại của cái nguyên tắc đó. Thái độ đối với lao động đã thay đổi. Tại sao vậy? Vì sao có nhiều người chấp nhận quan niệm rằng ngay cả những công việc không cần thiết, khiến họ khốn khổ lại vượt trội về mặt đạo đức so với chuyện không có công việc nào cả?
Ở đây chúng ta phải xem xét lịch sử của quá trình con người thay đổi suy nghĩ của họ về công việc.
Nguồn gốc thần học về thái độ của con người với lao động
Chỉ có con người có khả năng làm việc,và chỉ con người mới làm việc, cùng với công việccon người đã tạo nên sự tồn tại của họ trên Trái đất.—Giáo hoàng John Paul II, Laborem Exercens, 1981
Chúng ta có thể định nghĩa lao động là bất kỳ nỗ lựcnào của tâm trí hoặc cơ thể nhằm hướng đến một sốđiều tốt đẹp khác, ngoài niềm vui có được từ công việc.
—Alfred Marshall, Principles ofEconomics, 1890
“Công việc” là gì? Thông thường chúng ta thấy nó là đối nghịch của chơi. Chơi thường được định nghĩa là hành động mà người ta làm vì lợi ích của riêng mình, vì niềm vui hoặc chỉ vì họ thích làm chuyện đó. Do đó, công việc là hoạt động thường là khó chịu và lặp đi lặp lại – mà người ta không thực hiện vì lợi ích của mình và người ta có thể sẽ không bao giờ thực hiện vì lợi ích của chính nó, hoặc người ta chỉ tham gia vào để đạt một cái gì đó khác (ví dụ để có được thức ăn).
Hầu hết các ngôn ngữ đều có một số từ mang ý nghĩa là “công việc”, nhưng ranh giới chính xác giữa “công việc”, “chơi”, “dạy học”, “học tập”, “nghi thức”, “nuôi dưỡng” thì khác biệt nhau ở các nền văn hóa khác nhau. Hầu hết nguồn gốc hình thành ý nghĩa của “công việc” đều bắt nguồn từ phía Đông Địa Trung Hải, nơi nó được ghi lại lần đầu trong các chương đầu của Sáng Thế Ký và trong các tác phẩm của nhà thơ sử thi Hy Lạp Hesiod. Trong cả câu chuyện về Vườn Địa Đàng và trong huyền thoại Prometheus, việc con người phải làm việc được coi là hình phạt của họ vì đã thách thức một Đấng Tạo Hóa thần thánh, nhưng đồng thời, chính công việc mang lại cho con người khả năng sản xuất thực phẩm, quần áo, thành phố, và cuối cùng là thế giới vật chất của chúng ta.
Giờ thì người ta có thể lập luận rằng điều này đơn giản là phép ngoại suy đầy thi vị giữa hai vế chính trong định nghĩa chung về công việc: Đầu tiên, đó là điều mà không ai muốn làm vì lợi ích của mình (vì công việc là hình phạt); thứ hai, dù sao chúng ta cũng làm để tạo ra một cái gì đó vượt ra ngoài chính công việc (sự sáng tạo). Trên thực tế, nó có phần kỳ quặc. Rốt cuộc, hầu hết các công việc đều không thể nói là “tạo ra” bất cứ điều gì, mà chỉ là vấn đề duy trì và sắp xếp các thứ. Hãy xem xét một tách cà phê. Chúng ta sản xuất ra nó một lần. Chúng ta rửa nó một nghìn lần. Ngay cả công việc chúng ta nghĩ là “sản xuất” – trồng khoai tây, lắp ráp máy tính – có thể dễ dàng được xem như chăm sóc, biến đổi, định hình và sắp xếp lại các vật liệu và những yếu tố vốn đã tồn tại sẵn trong tự nhiên.
Đây là lý do tại sao tôi nhấn mạnh khái niệm “sản xuất” của chúng ta, và giả định của chúng ta rằng công việc được xác định bởi “sức sản xuất” của nó là mang tính thần học. Chúa đã tạo ra vũ trụ từ hư vô. Trong câu chuyện quen thuộc trong Sáng Thế Ký, Thượng Đế kết án đàn ông phải làm lụng với đất (“Ngươi sẽ phải làm toát mồ hôi trên trán để có thức ăn”) và phụ nữ sinh con trong hoàn cảnh bất hạnh tương tự (“Ta sẽ làm cho những cơn đau của ngươi khi sinh nở trở nên rất nghiêm trọng; với sự chuyển dạ đau đớn, ngươi sẽ sinh ra những đứa trẻ”). Do đó, lao động “sản xuất” của nam giới đang được đóng khung ở đây là tương đương với việc sinh con, điều mà theo quan điểm của nam giới (có vẻ vậy), nó gần giống như sự sáng tạo thuần túy từ hư không – đứa trẻ xuất hiện từ hư không – mà con người có thể thực hiện.
Cả hai từ “sản xuất” và “sinh sản” đều dựa trên cùng một phép ẩn dụ cốt lõi: Các vật thể dường như nhảy ra, hình thành đầy đủ, xuất hiện từ các nhà máy; mặt khác, các em bé dường như nhảy lên, hình thành đầy đủ, xuất hiện từ cơ thể phụ nữ. Tất nhiên, trong cả hai trường hợp thì điều đó không thật sự đúng. Tuy nhiên, trong rất nhiều xã hội còn mang tính gia trưởng, đàn ông thích tự nhận mình làm những việc xã hội, văn hóa, còn phụ nữ là làm các thiên chức tự nhiên. Do đó, trong trí tưởng tượng của nam giới, “sản xuất” là một biến thể của sự sinh nở. Và giống như Đấng Tạo Hóa nam giới, người đã tạo ra toàn bộ vũ trụ thông qua sức mạnh tuyệt đối của tâm trí và lời nói, cánh đàn ông tự xem mình cũng là người tạo ra thế giới từ tâm trí và sức mạnh cơ bắp của họ và xem đó mới là bản chất của “công việc”, và vì thế hầu hết các công việc cần lao động thực sự như việc dọn dẹp và duy trì mọi thứ là việc của phụ nữ.
Khái niệm ở Bắc Âu về lao động được trả lương
Rất cần thiết phải nhấn mạnh nguồn gốc thần học của loại tư tưởng này. Hầu hết các giả định cốt lõi của kinh tế học hiện đại ban đầu đều bắt nguồn từ các lập luận thần học. Ví dụ, lập luận của thánh Augustine rằng chúng ta bị nguyền rủa với những ham muốn vô hạn trong một thế giới hữu hạn và do đó, một cách tự nhiên, chúng ta luôn ở trong tình trạng cạnh tranh lẫn nhau. Điều này đã trở thành cơ sở cho giả định rằng hành động lý trí của con người phần lớn là vấn đề “kinh tế hóa” (economizing), một sự phân bổ tối ưu các nguồn lực khan hiếm được thực hiện bởi các chủ thể đầy lý trí trong một thế giới cạnh tranh.Tất nhiên, vào thời trung cổ châu Âu, khi các vấn đề kinh tế còn thuộc thẩm quyền của nhà thờ thì không ai nghi ngờ tính thần học của vấn đề này. Tuy nhiên, thời kỳ đó đã xuất hiện một yếu tố xa hơn, có tính thần học không rõ ràng và có vai trò quan trọng không thể chối cãi đối với các khái niệm về lao động sau này. Đó chính là khái niệm về “dịch vụ”. Một ý tưởng rất Bắc Âu.
Về lý thuyết, xã hội phong kiến là một hệ thống phục vụ rộng lớn: Không chỉ các nông nô phục vụ lãnh chúa, mà cả các lãnh chúa phong kiến cấp thấp sẽ phục vụ những người cao hơn, rồi những người cao hơn lại phục vụ cho nhà vua. Tuy nhiên, hình thức dịch vụ có ảnh hưởng quan trọng và có sức lan tỏa lớn nhất đối với hầu hết mọi người không phải là dịch vụ phong kiến mà là “vòng đời” phục vụ (“life-cycle” service), theo cách gọi của các nhà xã hội học lịch sử. Về cơ bản, hầu hết mọi người dự kiến sẽ dành khoảng bảy đến mười lăm năm đầu tiên của cuộc đời làm việc của mình để làm người phục vụ trong một ngôi nhà khác. Hầu hết chúng ta đều quen thuộc với cách thức hoạt động của nó trong các nghiệp đoàn thủ công, nơi thanh thiếu niên đầu tiên sẽ là người học việc cho thợ thủ công lành nghề, sau đó trở thành người đi làm thuê, và chỉ khi họ đạt được vị thế của thợ thủ công lành nghề thì họ mới có thể kết hôn và lập cửa hàng riêng và nhận người học việc của chính họ. Trên thực tế, hệ thống này không chỉ giới hạn đối với các nghệ nhân thủ công. Những nông dân cũng sẽ trải qua năm tháng thiếu niên làm người hầu ở nông trại của một hộ gia đình khác, thường là nhà khá giả hơn một chút. Công việc “phục vụ” này phổ biến ở cả nam lẫn nữ, tầng lớp bình dân lẫn quý tộc. Ví dụ quen thuộc nhất là các chú bé người hầu (page) làm việc như hiệp sĩ tập sự. Nhưng ngay cả các nữ quý tộc cũng có thời gian tập sự thế này (trừ khi họ sinh ra đã ở trên đỉnh danh vọng), họ dành thời niên thiếu của mình dể làm thiếu-nữ-chờ-đợi (ladies-in-waiting), hầu cận cho một nữ quý tộc cấp cao hơn đã có gia đình, và chờ đợi đến lượt mình lập gia đình và trở thành nữ chủ nhân của một gia đình quý tộc khác. Hoàng gia cũng có những nam-nhân-chờ-đợi (gentleman waiter), những người theo sát để hầu cận nhà vua.
Trong trường hợp của những nhà quý tộc trẻ tuổi, “chờ đợi” có nghĩa là chờ đợi thừa kế gia tài, chờ đợi cha mẹ quyết định rằng họ đã đủ lớn và đã được chuẩn bị chu đáo để xứng đáng nhận tước hiệu và tài sản. Nói chung, tất cả những người “tập sự” làm công việc “phục vụ” này đều được trả tiền và dự kiến sẽ tiết kiệm được một khoản lớn từ tiền lương. Vì vậy, sau khi kết thúc thời gian “tập sự” làm công việc “phục vụ”, họ có được cả kiến thức và kinh nghiệm cần thiết để quản lý gia đình, quản lý cửa hàng hoặc trang trại, và cả sự giàu có. Kết quả là ở thời trung cổ, người ta kết hôn khá muộn, thường là khoảng ba mươi tuổi. Điều đó có nghĩa là “tuổi trẻ” – tuổi thiếu niên, quãng thời gian mà người ta sẽ có ít nhất một chút hoang đã, ham muốn và nổi loạn – thường kéo dài từ mười lăm đến hai mươi năm.
Người hầu được trả lương là điều rất quan trọng. Nó có nghĩa là trong khi lao động tiền lương thực sự có tồn tại ở Bắc Âu hàng thế kỷ trước khi chủ nghĩa tư bản xuất hiện, thì hầu hết mọi người ở thời trung cổ đều cho rằng đó là điều mà những người đáng kính chỉ tham gia trong giai đoạn đầu tiên trong cuộc đời làm việc của họ. Phục vụ người khác được xem là quá trình để những người trẻ tuổi không chỉ học cách giao dịch mà còn là học cách “cư xử” của một người trưởng thành có trách nhiệm. Như một trong những trích dẫn từ một du khách từ thành Venice đến Anh vào những năm 1500:
Người Anh rất mong muốn đào tạo cách sống cho con cái của họ. Khi con cái của họ lên bảy hoặc chín tuổi, họ đưa chúng ra ngoài, cả con trai lẫn con gái, để làm phục vụ vất vả trong gia đình của những người khác từ bảy đến chín năm. Những đứa trẻ này được gọi là người học việc, và trong thời gian đó chúng làm tất cả các loại công việc thấp hèn nhất. Chỉ một số ít được miễn trừ số phận này. Mọi người, dù giàu có đến đâu, đều gửi con cái của mình vào nhà người khác, và tự họ nhận lại con cái của người khác vào làm việc ở nhà mình. Lý do của họ là mình làm điều đó để con cái học cách cư xử tốt hơn[2].
Cách cư xử, theo cách hiểu của thời trung cổ và cận đại, vượt xa phép lịch sự. Thuật ngữ này nói đến cách hành động và cách sống trong thế giới nói chung, một thói quen, thị hiếu và sự nhạy cảm của một người. Thời đó, người ta mong muốn những người trẻ tuổi đi làm việc cho các gia đình khác để kiếm tiền bởi vì họ xem chuyện làm việc được trả lương và giáo dục là như nhau (trừ những ai có ý định tham gia dòng tu và trở thành một học giả), cả hai đều là một quá trình tự giác học tập để làm sao “đạt được sự tinh thông về các mong muốn cơ bản của con người”[3] và học cách cư xử như một người trưởng thành.
***
Thái độ đối với công việc ở xứ Bắc Âu thời trung cổ trông khá khác biệt so với những gì đã thịnh hành trong thế giới cổ điển, hoặc thậm chí là các nước vùng Địa Trung Hải sau này. (Đại sứ người Venice đã thấy bị xúc phạm trước tập quán của người Anh). Hầu hết các nguồn thông tin mà chúng ta có được về thời cổ đại Hy Lạp và La Mã là từ các quý tộc nam, những người coi lao động thể chất hoặc công việc phục vụ chỉ phù hợp cho phụ nữ hay nô lệ. Aristotle nhấn mạnh rằng làm việc không giúp con người trở nên tốt đẹp hơn mà thực chất là khiến họ trở nên tồi tệ hơn vì nó chiếm quá nhiều thời gian, do đó gây khó khăn trong việc thực hiện nghĩa vụ xã hội và chính trị. Vì lẽ đó, văn học cổ điển có xu hướng nhấn mạnh vào khía cạnh trừng phạt của công việc, trong khi khía cạnh sáng tạo và thần thánh được xem là chuyện dành cho những người đàn ông giàu có đến mức họ không cần phải bẩn tay và có thể sai bảo người khác làm việc. Ngược lại, ở Bắc Âu vào thời trung cổ và phục hưng, hầu hết mọi người đều được kỳ vọng phải làm việc gì đó bẩn tay, lúc này hay lúc khác[4]. Kết quả là, công việc, đặc biệt là công việc được trả lương, được xem đã biến dạng. Điều này rất quan trọng, vì nó có nghĩa là các khía cạnh then chốt của cái được gọi là nền đạo đức Tin Lành về công việc (Protestant work ethic) đã tồn tại rất lâu trước khi đạo Tin lành xuất hiện.
Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản và những thay đổi trong quan điểm về lao động
Chưa từng có một lịch sử đầy đủ nào về ý nghĩacủa công việc được viết ra.—C. Wright Mills, White Collar: The American Middle Classes, 1951
Tất cả những điều trên đã thay đổi với sự ra đời của chủ nghĩa tư bản (capitalism). Khi nói “chủ nghĩa tư bản”, ý của tôi không nói đến thị trường – những thứ đã tồn tại từ lâu – mà là sự chuyển đổi dần dần từ mối quan hệ phục vụ thành mối quan hệ lao động được trả lương vĩnh viễn: Đó là mối quan hệ giữa một số người sở hữu vốn với những người không sở hữu vốn nên đã buộc phải làm việc cho người có sở hữu. Điều này nghĩa là: về mặt con người, hàng triệu người trẻ tuổi thấy mình bị mắc kẹt trong “tuổi thiếu niên xã hội” vĩnh viễn. Khi các cấu trúc nghiệp đoàn bị phá vỡ, người học việc có thể trở thành người làm thuê, nhưng người làm thuê thì không còn có thể trở thành chủ nhân theo cách truyền thống nữa, họ sẽ không đạt được đến vị thế để kết hôn và bắt đầu gia đình của riêng mình. Họ sẽ phải sống trọn đời như những “con người dang dở”[5]. Và thế là nhiều người bắt đầu nổi loạn, từ bỏ sự chờ đợi vô tận, bắt đầu kết hôn sớm, từ bỏ chủ nhân của mình để xây dựng gia đình và ngôi nhà của chính họ, từ đó, tạo ra một làn sóng hoảng loạn về đạo đức trong tầng lớp lao động mới nổi, tương tự như sự hoảng loạn đạo đức về vấn nạn mang thai ở tuổi vị thành niên thời sau này. Sau đây là đoạn trích từ The Anatomie of Abuses, một bản tuyên ngôn từ thế kỷ XVI của một người Thanh giáo tên Phillip Stubbes:
Và bên cạnh đó, chúng ta chỉ có những thanh niên xấc xược, mười, mười bốn, mười sáu, hoặc hai mươi tuổi, bắt lấy một người phụ nữ và cưới cô ấy, mà không hề e sợ Chúa... hoặc, tệ hơn, không cần quan tâm đến việc họ sẽ chung sống với nhau như thế nào, hoặc duy trì công việc và đẳng cấp của họ ra sao. Họ xây nhà từ gỗ mục, ở những ngõ cụt, nơi họ sống như những người ăn xin suốt đời. Điều này khiến khắp nơi tràn ngập những kẻ khất thực... rồi trong thời gian ngắn, nó như phát triển thành nghèo đói và thiếu thốn.
Chính tại thời điểm này, người ta có thể nói về sự ra đời của những người vô sản (proletariat) với tư cách là một giai cấp – một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latin nghĩa là “những người tạo ra con”, từ này có ở Rome khi những công dân nghèo nhất không có đủ của cải nộp thuế thì họ chỉ còn cách sinh con trai để sau đó đứa trẻ gia nhập vào quân đội. Lý tưởng của Thanh giáo là quy tụ tất cả “những người đàn ông vô chủ” lại và đặt họ dưới kỷ luật nghiêm khắc của một gia đình ngoan đạo để tộc trưởng có thể hướng dẫn họ làm việc và cầu nguyện. Và đây là sự mở đầu cho lịch sử lâu dài của nỗ lực “cải cách cách cư xử” cho tầng lớp thấp hơn, bắt đầu từ các nhà xưởng thời Victoria, nơi người nghèo được dạy về kỷ luật thời gian, đến chương trình phúc lợi tìm việc làm (workfare)[6] và các thứ tương tự của chính phủ ngày nay.
Tại sao bắt đầu từ thế kỷ XVI tầng lớp trung lưu đột nhiên quan tâm đến việc cải cách đạo đức cho người nghèo – một chủ đề mà trước đây họ chẳng mảy may để ý tới? Đây vẫn còn là bí ẩn. Tuy nhiên, trong bối cảnh vòng đời phục vụ, nó thực sự có lý. Người nghèo được xem là những thanh thiếu niên thất bại. Làm việc – đặc biệt là làm việc cho các bậc thầy và được trả lương – theo truyền thống là phương tiện để thanh thiếu niên học cách làm người trưởng thành, kỷ luật, ý tứ. Trong khi thực tế, Thanh giáo và những nhà cải cách ngoan đạo khác không còn có thể hứa hẹn được gì nhiều cho người nghèo – dĩ nhiên, đó là lời hứa hẹn bạn sẽ không phải làm việc theo mệnh lệnh của người khác khi đã đủ tuổi trưởng thành – nên họ đã thay thế lời hứa hẹn đó bằng lòng từ thiện, tinh thần kỷ luật và đổi mới cách truyền đạo. Họ đã dạy rằng công việc là hình phạt và cả sự cứu chuộc. Công việc là tự chịu thống khổ và như vậy bản thân nó có giá trị, thậm chí vượt xa cả sự giàu có mà nó tạo ra, thứ chỉ đơn thuần là một dấu hiệu đặc ân của Chúa (và con người không nên hưởng quá nhiều).
Sau cuộc cách mạng công nghiệp, “công việc” được con người quan tâm nhiều hơn, nhất trong giới trung lưu có giáo dục, những người vốn không xem mình thuộc tôn giáo cụ thể nào. Có lẽ người ủng hộ lớn nhất là Thomas Carlyle, một nhà tiểu luận rất nổi tiếng vào thế kỷ XIX. Ông quan tâm đến sự suy giảm đạo đức trong thời kỳ con người tôn thờ vật chất (Age of Mammon), và đã đề xuất cái mà ông gọi là “Phúc Âm về công việc” (Gospel of Work). Carlyle nhấn mạnh rằng không nên xem lao động là một cách để thỏa mãn nhu cầu vật chất, mà nên xem nó là bản chất của cuộc sống; Thượng Đế đã cố tình tạo ra thế giới còn dang dở để cho phép loài người có cơ hội hoàn thành công việc của Người thông qua lao động:
Một người hoàn thiện bản thân mình bằng cách làm việc... Hãy cân nhắc xem làm thế nào mà toàn bộ linh hồn của con người được kết hợp một cách hài hòa ngay khi người ấy bắt tay vào làm việc, dù là loại lao động hèn mọn nhất! Nghi ngờ, Khát vọng, Nỗi buồn, Hối hận, Phẫn nộ, Tuyệt vọng, tất cả những điều này giống như loài chó địa ngục cắn xé linh hồn của người lao động khốn khổ, cũng như của mọi người; nhưng khi họ dốc hết tâm trí với lòng dũng cảm vào làm việc, và đám chó địa ngục kia phải ngừng lại, tất cả chúng thu nhỏ lại và rút vào hang động của mình. Con người bây giờ là một Con người. Ánh sáng may mắn của Lao động bùng lên trong họ, chẳng lẽ đó không phải là lửa thanh tẩy, nơi mọi chất độc đều bị đốt cháy hay sao?
Tất cả công việc thực sự đều là được ơn Chúa; trong tất cả các công việc thực sự, có một cái gì đó thiêng liêng... Ôi người anh em ơi, nếu đây không phải là “tôn thờ”, thì tôi nói rằng sẽ càng đáng thương hại cho sự thờ phượng; vì đây là điều cao quý nhất được phát hiện dưới bầu trời của Chúa. Đừng than van. Hãy nhìn lên đi, hỡi người anh em mệt mỏi của tôi. Hãy nhìn những người cùng làm việc với bạn ở đó, trong Thiên Chúa vĩnh hằng, được gia nhập hội những người bất tử thiêng liêng.[7]
Carlyle cuối cùng đi đến một kết luận mà rất nhiều người hôm nay có cùng suy nghĩ: Rằng nếu công việc là cao quý, thì công việc cao quý nhất không nên được bù đắp, vì nó sẽ làm ô uế một thứ có giá trị tuyệt đối như vậy (“tiền lương của mọi công việc cao quý đều nằm trên Thiên Đàng chứ không phải nơi nào khác”[8]) – mặc dù ông ta đủ hào phóng để cho rằng người nghèo cần phải có “đủ tiền lương” mới có thể sống được.
Những tranh luận như vậy đã vô cùng phổ biến trong giới trung lưu. Không có gì đáng ngạc nhiên khi phong trào công nhân bắt đầu hình thành ở châu Âu vào khoảng thời gian mà quan điểm của Carlyle mờ nhạt dần. Hầu hết những người lao động ở các tôn giáo khác nhau và các chủ nghĩa cấp tiến khác nhau của Anh có lẽ đã đồng ý rằng có một điều gì đó thiêng liêng trong công việc, nhưng sự thiêng liêng đó không ảnh hưởng đến tâm hồn và thể xác – là những người lao động, họ biết rõ – mà đó là nguồn gốc của sự giàu có, là mọi thứ mà người nghèo làm ra để cho người giàu và quyền lực trở nên giàu có và quyền lực hơn.
Trong suốt thế kỷ XX đã có rất nhiều các cuộc điều tra, khảo sát về công việc. Nghiên cứu về công việc đã trở thành một ngành công nghiệp nhỏ theo đúng nghĩa của nó. Các kết luận mà nghiên cứu này đưa ra có vẻ đúng cho cả giới cổ cồn xanh và cổ cồn trắng ở khắp nơi trên thế giới, có thể tóm tắt chúng như sau:
1. Hầu hết ý thức về phẩm giá và giá trị bản thân của mọi người bị cuốn vào công việc kiếm sống.
2. Hầu hết mọi người ghét công việc của họ.
Chúng ta có thể gọi điều này là “nghịch lý của công việc hiện đại”. Toàn bộ quy luật xã hội của công việc, chưa kể đến quan hệ ngành nghề, phần lớn là cố gắng tìm hiểu làm thế nào mà hai điều kể trên có thể đúng cùng lúc. Như hai chuyên gia của lĩnh vực này, Al Gini và Terry Sullivan, đã nói vào năm 1987:
Trong hơn một trăm nghiên cứu trong hai mươi lăm năm qua, người lao động thường mô tả công việc của họ là mệt mỏi về thể chất, nhàm chán, suy giảm tâm lý hoặc là sự sỉ nhục cá nhân và không quan trọng.
[Nhưng đồng thời] họ muốn làm việc bởi vì ở một mức độ nào đó họ nhận thức rằng công việc đóng một vai trò tâm lý quan trọng và có lẽ là duy nhất trong việc hình thành tính cách con người. Công việc không chỉ là một quá trình sinh kế, mà nó còn là một trong những yếu tố đóng góp quan trọng nhất cho đời sống nội tâm... Bị từ chối công việc là bị từ chối nhiều hơn những thứ mà công việc có thể mua: Đó là bị từ chối khả năng tự định nghĩa và lòng tự trọng của một con người.
Sau nhiều năm nghiên cứu về chủ đề này, Gini cuối cùng đã đi đến kết luận rằng càng ngày công việc càng ít được xem là một phương tiện để đạt được mục đích, mà chính nó đang trở thành một mục đích. Tuy nhiên, đồng thời nó là một mục đích mà hầu hết mọi người đều thấy có hại, suy đồi và áp bức.
Làm thế nào để dung hòa hai quan sát này? Có một cách đó là quay trở lại với những lập luận mà tôi đã đưa ra trong Chương 3 và thừa nhận rằng con người, về cơ bản, là một tập hợp các mục đích, do đó nếu không có bất kỳ ý nghĩa nào về mục đích, chúng ta hầu như không thể nói là tồn tại. Ở một khía cạnh nào đó, tất cả chúng ta đều ở trong tình trạng tù nhân thích làm việc trong phòng giặt hơn là ngồi trong phòng giam xem tivi cả ngày. Nhưng một khả năng mà các nhà xã hội học thường bỏ qua là, nếu công việc là một hình thức tự hy sinh hoặc tự hủy hoại bản thân, thì chính sự tồi tệ của công việc hiện đại lại khiến người ta coi nó là một mục đích. Chúng ta quay lại với Carlyle: Công việc sẽ rất đau khổ, và sự khốn khổ của công việc chính là những gì “hình thành nên tính cách”. Nói cách khác, người lao động có được cảm giác về phẩm giá và giá trị bản thân vì họ ghét công việc của mình.
Đây là thái độ, như Clement quan sát, dường như vẫn còn lởn vởn trong không khí xung quanh chúng ta, tiềm ẩn trong cuộc tán gẫu tại văn phòng. “Áp lực để đánh giá bản thân và đánh giá những người khác đều dựa trên cơ sở chúng ta chăm chỉ như thế nào khi làm những việc mà chúng ta không muốn làm... Nếu bạn không hủy hoại tâm trí và cơ thể của mình thông qua công việc được trả lương thì có lẽ bạn đang sống sai cách”. Chắc chắn, điều này phổ biến hơn ở những nhân viên văn phòng trung lưu như Clement so với những công nhân di cư, nhân viên bãi đậu xe, hoặc đầu bếp cửa hàng thức ăn nhanh. Nhưng ngay cả những người không cảm thấy phải xác nhận sự tồn lại của mình bằng niềm tự hào rằng mình đang làm việc quá sức cũng sẽ đồng ý rằng những ai tránh né làm việc hoàn toàn có lẽ nên chết đi cho rồi.
Ở Hoa Kỳ, định kiến về người lười biếng và nghèo khổ từ lâu đã gắn chặt với nạn phân biệt chủng tộc. Ngày nay, tuy các phương tiện truyền thông chính thống có tinh tế hơn, nhưng thường luôn có tiếng gièm pha bất tận về người nghèo, người thất nghiệp, và đặc biệt là những người sống bằng cứu trợ xã hội – và hầu hết mọi người dường như chấp nhận logic cơ bản của các nhà đạo đức đương thời: Rằng xã hội đang đầy rẫy những người muốn ăn mà không muốn làm; rằng phần lớn người nghèo trở nên nghèo vì họ thiếu ý chí, thiếu kỷ luật làm việc; rằng chỉ những người chịu làm việc hoặc làm việc chăm chỉ hơn so với mong muốn của họ khi phải làm một việc họ không thích (tốt nhất là dưới sự giám sát khắc nghiệt) thì mới xứng đáng được tôn trọng và nhìn nhận. Kết quả là, yếu tố khổ dâm – bạo dâm trong công việc được mô tả trong Chương 4, thay vì là một tác dụng phụ xấu đối với các kiểu làm việc theo mệnh lệnh từ trên đưa xuống, nay đã thực sự trở thành trọng tâm của những gì được gọi là công việc. Đau khổ đã trở thành “một huy hiệu” của công dân kinh tế. Cái huy hiệu này không khác gì địa chỉ nhà, không có nó thì bạn không có quyền đưa ra bất kỳ khiếu nại nào cả.
Bây giờ, chúng ta có thể quay trở lại tình huống mà chúng ta bắt đầu, nhưng ít nhất chúng ta cũng có thể hiểu nó trong bối cảnh lịch sử đầy đủ. Những công việc vô nghĩa ngày càng phát triển phần lớn là do tính chất đặc thù của chế độ quản lý kiểu phong kiến đã thống trị các nền kinh tế giàu có – và ngày càng lan rộng đến tất cả các nền kinh tế khác. Chúng gây ra đau khổ cho con người vì niềm hạnh phúc của họ giờ đây bị trói buộc vào cảm giác phải tạo được sự ảnh hưởng đến thế giới; một cảm giác mà hầu hết mọi người đều thể hiện thông qua ngôn ngữ “có giá trị xã hội” khi họ nói về công việc của mình. Tuy nhiên, họ đồng thời nhận thức được rằng một công việc tạo ra được giá trị xã hội càng lớn thì người ta càng ít có khả năng được trả tiền để làm công việc đó. Giống như Annie, họ phải đối mặt với sự lựa chọn giữa (1) làm một công việc hữu ích và quan trọng – như chăm sóc trẻ em – nhưng được nói rằng sự hài lòng của việc giúp đỡ người khác tự nó đã là phần thưởng rồi nên họ hãy tự mà tìm cách thanh toán hóa đơn của mình, hoặc (2) chấp nhận làm một công việc vô nghĩa gây hủy hoại tâm trí và cơ thể của mình mà không có lý do cụ thể ngoài cảm giác rằng, nếu một người không tham gia vào kiểu lao động phá hủy tâm trí và cơ thể, dù có hay không có lý do, thì người đó không xứng đáng được sống.
Có lẽ chúng ta nên để dành lời cuối cùng cho Carlyle. Ông đã viết một tác phẩm để ca ngợi công việc và dành hẳn một chương trong sách để chỉ trích sự hạnh phúc. Trong đó, Carlyle đã phản ứng với các nhà lý luận cố chấp theo học thuyết vị lợi như Jeremy Bentham, người đã đề xuất rằng niềm vui của con người là thứ có thể định lượng được chính xác, và do đó, việc giảm yêu cầu về đạo đức được tính là thứ có thể mang lại “hạnh phúc lớn nhất cho nhiều người nhất”. Carlyle đã phản đối điều đó và ông cho rằng hạnh phúc là một khái niệm thấp hèn: “Hạnh phúc duy nhất mà một con người dũng cảm có thể yêu cầu đó là có đủ hạnh phúc để hoàn thành công việc của mình. Rốt cuộc, sẽ là bất hạnh nếu một người không thể làm việc, và không thể làm một con người trọn vẹn”.
Bentham và những người theo chủ nghĩa vị lợi – những người không thấy mục đích sống nào khác ngoài theo đuổi niềm vui, có thể được coi là tổ tiên triết học của chủ nghĩa tiêu dùng hiện đại, vốn vẫn được xem là lý thuyết kinh tế của “độ thỏa dụng”. Nhưng quan điểm của Carlyle không thực sự phủ định ý kiến của Bentham; hoặc nếu có thì chỉ theo nghĩa biện chứng, nghĩa là hai mặt đối lập vĩnh viễn tồn tại với nhau và chống đối nhau. Những người ủng hộ Carlyle và Bentham không biết rằng trong cuộc đấu tranh này, lập luận của cả hai người cùng tạo thành một ý kiến hợp nhất cao hơn mà điều này sẽ không thể xảy ra nếu thiếu đi bất kỳ ý kiến nào. Người ta tin rằng con người sẽ luôn luôn, và phải luôn luôn, được thúc đẩy bởi động cơ bao gồm sự giàu có, quyền lực, tiện nghi và niềm vui. Và niềm tin này luôn luôn và phải luôn luôn được bổ sung thêm một học thuyết rằng công việc là sự hy sinh bản thân, là giá trị chính xác bởi vì công việc là thứ khốn khổ, buồn bã, trống rỗng và tuyệt vọng. Như Carlyle đã nói:
“Tất cả các công việc, thậm chí là việc kéo sợi, đều là cao quý; bản thân công việc là cao quý, nó được nói ở đây và khẳng định một lần nữa. Và theo cách tương tự, tất cả chân giá trị là đau đớn. Một cuộc sống thoải mái là thứ không dành cho bất kỳ con người nào... Tôn giáo cao nhất của chúng ta được đặt tên là Thờ phụng nỗi Đau Khổ. Đối với con người, không có vương miện cao quý, nhưng có vương miện làm bằng gai!”[9].
❀ ❀ ❀
[1] Lần đầu tiên tôi bắt gặp luận điểm này trong “Back to Socialist Basics”, New Left Review, no. 207 (1994); 2-16, bài phê bình của G. A. Cohen về bản tuyên ngôn của Đảng Lao Động. Còn có nhiều điều tương tự được thấy trong các tác phẩm khác của ông, đáng kể như trong “Incentives, Inequality, and Community: The Tanner Lectures on Human Values” (bài giảng, Stanford University, Stanford, CA, ngày 21 và 23 tháng 5 năm 1991, https://tannerlectures.utah.edu/_documents/a-to-z/c/cohen92.pdf). (Ghi chú của tác giả)
[2] Tôi đã trích dẫn điều này trong bài báo ở tờ Manners (1997:716-17). Bản dịch từ Charlotte A. Sneyd, A relation, or rather A true account, of the island of England; with sundry particulars of the customs of these people, and of the royal revenues under King Henry the Seventh, about the year 1500, by an Italian, Camden Society volume xxxvi, 1847, 14-15. (Chú thích của tác giả)
[3] Susan Brigden, “Youth and the English Reformation”, Past & Present 95 (1982): 37-38.
[4] Ví dụ, ở thời phục hưng tại Anh, người đại diện của nhà vua là một nhà quý tộc hầu cận có công việc mang tên “phụ trách Bồn cầu”, vì ông chịu trách nhiệm đổ sạch cái bô của nhà vua (Starkey 1977). (Ghi chú của tác giả)
[5] Ví dụ như cha tôi đã dành phần lớn cuộc đời làm thợ chế tác bản in trong các xưởng in thạch bản. Có một lần, khi tôi lần đầu tiên tìm hiểu lịch sử thời trung cổ, tôi đã nói với ông về hệ thống phường hội. Ông nói: “Có, cha cũng từng học nghề. Cha đã nghỉ hưu với tư cách là thợ in lành nghề”. Lúc đó, khi tôi hỏi liệu có thợ in bậc thầy nào không, ông ấy nói: “Không, chúng ta không còn bậc thầy nữa. trừ khi con muốn nói rằng đó là ông chủ”. (Ghi chú của tác giả)
[6] Người thất nghiệp hoặc người không có được công việc phù hợp nếu muốn nhận được trợ cấp từ chính phủ thì họ phải làm việc hoặc tham gia các chương trình đào tạo theo yêu cầu của chính phủ. – BTV.
[7] Thomas Carlyle, Past and Present (London: Chapman and Hall, 1843), 173-74.
[8] Thomas Carlyle, Past and Present, 175.
[9] Carlyle 1843:134