Đời Ngắn Lắm, Đừng Làm Việc Vô Nghĩa!

Lượt đọc: 167 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Mở Đầu: Thế Giới Tràn Lan Những Việc Tào Lao Vô Nghĩa

❊ ❊ ❊

THẾ GIỚI TRÀN LAN NHỮNG VIỆC TÀO LAO VÔ NGHĨA

Vào mùa xuân năm 2013, tôi dã vô tình tạo ra một sự khuấy động nho nhỏ mang tầm quốc tế.

Mọi chuyện bắt đầu khi tôi được tờ tạp chí cấp tiến Strike! đặt viết bài. Biên tập viên đề nghị tôi thử viết về một vấn đề mang tính đột phá so với các tờ báo khác. Tôi vẫn thường có sẵn một hoặc hai ý tưởng như thế, vì vậy tôi đã viết một bài báo ngắn mang tên “On the Phenomenon of Bullshit Jobs” (tạm dịch: Về hiện tượng các công việc vô nghĩa).

Tôi viết bài tiểu luận đó dựa theo cảm tính (chúng ta ai cũng biết đến những loại công việc mà người ngoài nhìn vào thường cho là người làm công việc ấy hầu như chẳng làm gì như: tư vấn nhân sự, điều phối thông tin, nghiên cứu PR, chiến lược gia tài chính, luật sư doanh nghiệp... Danh sách này dường như dài vô tận. Điều tôi thắc mắc là liệu có phải những công việc đó thực sự vô ích, và phải chăng những người làm công việc đó cũng biết như vậy? Hiển nhiên, thỉnh thoảng bạn cũng gặp những người than phiền rằng công việc của họ thật vô nghĩa và không cần thiết. Còn gì làm ta nản lòng hơn là chuyện một người sáng sáng đều thức dậy đi làm nhưng cứ thầm nghĩ rằng công việc đó chẳng cần làm cũng được – điều đó chỉ đơn giản là gây lãng phí thời gian và nguồn lực, hay thậm chí nó còn khiến thế giới tồi tệ hơn? Có rất nhiều cuộc khảo sát về việc mọi người có thấy hạnh phúc với công việc của mình hay không, nhưng theo tôi biết thì không có ai khảo sát về việc người ta thấy công việc của họ tồn tại có chính đáng hay không.

Có rất nhiều người không thích công việc của mình và sẵn sàng tìm lý do để trốn việc, nhưng điều này không phải là điều có thể thẳng thắn nói ra trên tivi, nhất là các mục tin tức (dù đôi khi nó cũng xuất hiện trong các phim tài liệu hay các chương trình tấu hài). Bản thân tôi cũng từng có trải nghiệm này khi tôi còn làm công tác truyền thông cho một nhóm hoạt động xã hội. Lúc đó, nhóm chúng tôi đang vận động cho chiến dịch phản đối một hội nghị thượng đỉnh về kinh tế toàn cầu. Có tin đồn rằng nhóm sẽ thực hiện một cuộc biểu tình bất tuân dân sự nhằm làm đình trệ hệ thống giao thông ở thủ đô Washington. Vào những ngày sắp diễn ra sự kiện, khi thành viên trong nhóm đi ra đường thì hầu như luôn có những người dân vui vẻ tiến lại gần để hỏi rằng có đúng là thứ Hai họ sẽ không phải đi làm hay không. Thế nhưng cũng trong thời gian đó, bản tin thời sự trên tivi phát các bài phỏng vấn người dân của thành phố và họ bình luận rằng sẽ thật tồi tệ nếu họ không thể đi làm vào thứ hai. Thực sự, tôi chẳng lấy gì làm ngạc nhiên, thậm chí nếu người trả lời phỏng vấn cũng chính là những người đã vui vẻ hỏi chuyện chúng tôi trên phố, bởi vì họ biết rằng chỉ có nói vậy thì họ mới được lên tivi. Không một ai đủ dũng cảm để nói lên cảm nhận thực sự của họ về vấn đề này – nhất là nói công khai.

Theo một cách nào đó, tôi đã viết đề tài đó như một kiểu thí nghiệm. Tôi muốn biết bài báo của mình sẽ khơi lên kiểu phản ứng như thế nào.

Dưới đây là bài viết của tôi đăng trên số tạp chí tháng 8 năm 2013:

Về hiện tượng các công việc vô nghĩa

Vào năm 1930, John Maynard Keynes dự đoán rằng, vào cuối thế kỷ, sự phát triển của công nghệ sẽ đạt đến mức đủ cho người lao động ở các nước như Anh hoặc Hoa Kỳ chỉ cần làm việc 15 giờ một tuần. Chúng ta có đủ lý do để tin rằng ông ấy nói đúng. Xét theo khía cạnh kỹ thuật, chúng ta hoàn toàn có khả năng đạt được điều đó. Vậy mà nó vẫn không xảy ra. Thay vào đó, chúng ta lại sử dụng công nghệ để tìm cách khiến tất cả mọi người phải làm việc nhiều hơn. Và chúng ta đã tạo ra những công việc bị xem là vô nghĩa. Rất nhiều người ở châu Âu và Bắc Mỹ dành cả cuộc đời để làm các công việc mà họ thầm tin rằng chúng không thực sự cần thiết. Tình huống này gây ra những thiệt hại khá đáng kể về mặt đạo đức và tinh thần. Nó tạo nên một vết sẹo trong tâm hồn của chúng ta. Nhưng, hầu như không có ai nói về vấn đề này cả.

Vậy tại sao cái thiên đường mà Keynes hứa hẹn lại không trở thành hiện thực? Vì ông đã không tính đến sự phát triển kinh khủng của chủ nghĩa tiêu dùng. Đứng giữa lựa chọn làm việc ít giờ hơn hoặc có nhiều đồ chơi và thú vui hơn, nhìn chung, chúng ta đều chọn cái thứ hai. Một câu chuyện thật đẹp nhưng không mảy may có cơ hội trở thành hiện thực. Từ thế kỷ XX, chúng ta đã chứng kiến sự hình thành của vô số loại công việc và lĩnh vực kinh doanh mới mẻ nhưng rất ít trong số đó có thể gây ảnh hưởng đến quá trình sản xuất và phân phối sushi, iPhone hay giày thể thao.

Vậy, chính xác thì những công việc mới đó là gì? Một báo cáo gần đây so sánh việc làm ở Hoa Kỳ giữa năm 1910 và 2000 đã cho chúng ta một bức tranh rõ ràng hơn (và tôi xin lưu ý rằng chuyện tương tự cũng xảy ra ở Anh). Suốt thế kỷ qua, số lao động làm công nhân trong ngành công nghiệp và nông nghiệp trong nước đã suy giảm đáng kể. Cùng lúc đó, số lượng lao động làm “chuyên gia, quản lý, nhân viên văn phòng, bán hàng và dịch vụ” đã tăng gấp ba lần, chiếm tỷ lệ “từ ¼ tăng lên ¾ của tổng số lao động”. Nói cách khác, đúng như dự đoán thì phần lớn các công việc sản xuất đã được tự động hóa. (Cho dù tính luôn cả lực lượng công nhân đông đảo tại các nhà máy ở Ấn Độ và Trung Quốc thì tổng số lượng lao động sản xuất cũng không thể đạt được mức một phần trăm trên tổng dân số thế giới như trước kia).

Nhưng thay vì giảm số giờ làm việc để cho phép con người được tự do theo đuổi các dự án, thú vui, tầm nhìn và ý tưởng của riêng họ, thì chúng ta lại chứng kiến sự phát triển của ngành “dịch vụ” dưới dạng công việc hành chính rồi sau đó là tạo ra nhiều ngành nghề mới như dịch vụ tài chính hay tiếp thị từ xa (telemarketing). Song song đó là sự bành trướng chưa từng thấy của các ngành nghề như luật doanh nghiệp, quản trị y tế, nhân sự và quan hệ công chúng. Ấy là chưa kể đến những người làm các công việc hỗ trợ hành chính, hỗ trợ kỹ thuật hoặc bảo mật cho chính các ngành nói trên, hoặc các ngành phụ trợ (như tắm chó, giao bánh pizza suốt đêm) chỉ tồn tại nhằm phục vụ những người đang dành quá nhiều thời gian để làm việc trong tất cả những ngành khác.

Đó chính là cái mà tôi đề nghị gọi là “công việc vô nghĩa”.

Chuyện cứ như có ai đó đang tạo ra những công việc vô nghĩa chỉ nhằm mục đích bắt tất cả chúng ta phải làm việc. Và bí ẩn nằm ngay chính chỗ này. Đối với chủ nghĩa tư bản, đây lẽ ra là chuyện không nên xảy ra. Còn dĩ nhiên, đối với những nước theo chủ nghĩa xã hội như Liên Xô cũ, nơi mà lao động được xem là quyền và nghĩa vụ thiêng liêng thì hệ thống phải tạo ra càng nhiều công việc càng tốt. (Đây là lý do vì sao một cửa hàng ở Liên Xô cần đến ba người để bán có mỗi một miếng thịt). Và đây cũng chính là vấn đề mà người ta cho rằng sẽ được giải quyết nhờ sức cạnh tranh thị trường. Theo lý thuyết kinh tế, việc bỏ tiền để thuê những lao động không thực sự cần thiết chính là điều cuối cùng mà một doanh nghiệp “kinh doanh vì lợi nhuận” muốn làm. Vậy mà không hiểu sao điều đó vẫn xảy ra.

Và khi các tập đoàn có nhu cầu cắt giảm biên chế thì chuyện sa thải lại luôn rơi vào nhóm lao động thực sự làm công việc chế tạo, di chuyển, sửa chữa và bảo trì mọi thứ. Bằng một kiểu phù phép kỳ lạ nào đó mà không ai giải thích được, số lượng người ngồi không ăn lương dường như đang tăng lên. Càng ngày càng có nhiều người lao động thấy mình làm việc bốn mươi, năm mươi giờ mỗi tuần – theo giấy tờ là vậy, nhưng thực tế họ chỉ làm việc khoảng mười lăm giờ – đúng như Keynes đã dự đoán. Hầu hết thời gian còn lại họ dùng để tham dự hội thảo về động lực làm việc, cập nhật trạng thái Facebook hay tải các ứng dụng xem truyền hình.

Tất nhiên, câu trả lời không phải là lý do kinh tế, mà là đạo đức và chính trị. Giai cấp thống trị hiểu rằng những người dân hạnh phúc và năng động lại có nhiều thời gian rảnh rỗi là một mối nguy hiểm chết người. (Hãy nhớ những gì đã rục rịch xảy ra ở thập niên 1960[1]). Mặt khác, người ta cho rằng bản thân công việc cũng là một dạng giá trị đạo đức, và nếu như có ai đó không muốn dành thời gian để tuân thủ kỷ luật làm việc căng thẳng thì người đó cũng không xứng đáng để được hưởng bất cứ điều gì. Đối với giai cấp thống trị, suy nghĩ này rất có lợi.

Có lần, khi tôi suy ngẫm về sự gia tăng vô tận của các công việc hành chính trong các bộ môn học thuật ở Anh, tôi đã nghĩ đến một viễn cảnh có thể xảy ra tại địa ngục. Địa ngục là một tập hợp những cá nhân đang dành phần lớn thời gian của họ để thực hiện một nhiệm vụ mà họ không thích và không thành thạo. Giả dụ rằng họ được thuê vì họ là những người thợ đóng tủ tuyệt vời. Sau đó, họ phát hiện mình được yêu cầu dành phần lớn thời gian để chiên cá, mà thực ra cái việc chiên cá đó cũng không cần họ phải làm, hoặc là chỉ có một lượng cá rất ít để chiên. Tuy nhiên, không hiểu sao tất cả họ đều trở nên bị ám ảnh với nỗi bực bội rằng một số đồng nghiệp có thể dành nhiều thời gian hơn cho công việc đóng tủ mà không phải thực hiện phần trách nhiệm chiên cá của mình. Thế là chẳng bao lâu sau, khắp phòng làm việc chất đầy những đống cá bị chiên cháy khét, vô dụng, và đó chính là điều mà ai cũng làm.

Tôi nghĩ đây thực sự là một mô tả khá chính xác về động lực đạo đức của nền kinh tế của chúng ta.

Tôi cho rằng các lập luận trên sẽ bị phản đối ngay lập tức: “Anh là ai mà có thể nói rằng việc nào cần, việc nào không? Mà “cần” là như thế nào? Anh là một giáo sư nhân chủng học, cái nghề đó có “cần” hay không?”. (Mà thật sự thì rất nhiều cư dân mạng sẽ coi sự tồn tại của công việc của tôi là định nghĩa về sự lãng phí chi phí xã hội), ở một mức độ nào đó, điều này rõ ràng là đúng. Chúng ta không có một thước đo khách quan về giá trị xã hội.

Với một người tin rằng họ đang có những đóng góp ý nghĩa để thay đổi thế giới thì tôi không dám nói với họ rằng công việc họ đang làm thật ra rất vô nghĩa. Nhưng với những người tin rằng công việc họ đang làm là vô nghĩa thì sao? Mới đây thôi, tôi gặp lại người bạn học cũ đã mất liên lạc từ năm tôi mười lăm tuổi. Tôi vô cùng ngạc nhiên khi biết trong quãng thời gian đó, anh ta đã trở thành một nhà thơ rồi sau đó là ca sĩ chính của một nhóm nhạc rock. Tôi đã nghe một số ca khúc của anh ấy hát trên radio nhưng không hề biết đó là anh ấy. Rõ ràng anh ấy rất xuất sắc, sáng tạo, và không có gì phải nghi ngờ về việc anh đã giúp cho cuộc sống của nhiều người trên thế giới được tươi sáng, tốt đẹp hơn. Thế nhưng, sau một vài album thất bại, mất hợp đồng, mắc nợ, lại thêm đứa con gái mới sinh, anh rốt cuộc đã chọn một cái kết mà anh coi là “sự lựa chọn mặc nhiên của những người không còn đường nào khác: vào trường luật”. Giờ đây, anh đang làm luật sư luật doanh nghiệp cho một tập đoàn ở New York. Anh chính là người đầu tiên thừa nhận rằng công việc của mình là vô nghĩa, chẳng có đóng góp gì cho nhân loại và theo quan điểm của anh thì nó cũng chẳng cần tồn tại làm gì.

Ở đây có rất nhiều câu hỏi mà ta có thể đặt ra. Câu đầu tiên là: Phải nói thế nào về chuyện xã hội của chúng ta có quá ít nhu cầu về các thi sĩ hoặc nhạc sĩ tài năng, nhưng lại có nhu cầu vô tận về các chuyên gia luật doanh nghiệp? (Trả lời: Nếu như hầu hết của cải trên thế giới này đều thuộc quyền kiểm soát của chỉ 1 % dân số, thì cái mà chúng ta gọi là “nhu cầu thị trường” chính là những gì mà 1% dân số ấy cho là hữu ích hoặc quan trọng, chứ không phải do đa số mọi người trong xã hội nghĩ như thế). Quan trọng hơn, điều này cho thấy những người đang làm các công việc vô nghĩa thì thực sự bản thân họ cũng nhận thức được rõ như thế. Thực tế mà nói, tôi không chắc mình có từng gặp một vị luật sư doanh nghiệp nào mà lại không cho rằng công việc của họ là vô tích sự không nữa. Chuyện tương tự cũng có thể áp dụng với các ngành nghề mới mà tôi đã nói ở trên. Có hẳn một tầng lớp người mà nếu bạn gặp họ ở một bữa tiệc và bạn kể rằng công việc bạn đang làm khá thú vị (như một nhà nhân chủng học chẳng hạn) thì họ sẽ muốn lờ đi, không đề cập chút xíu nào đến nghề nghiệp họ đang làm. Hãy mời họ thêm vài ly nữa và họ sẽ bùng nổ với chuyện rằng cái nghề họ đang làm nó vô nghĩa và ngu ngốc như thế nào.

Có một sự bạo hành tâm lý sâu sắc ở đây. Làm thế nào mà khi một người vừa mới bắt đầu nói về niềm tự hào của họ trong công việc thì người khác lại thầm nghĩ rằng công việc của mình lẽ ra không nên tồn tại? Làm sao mà chuyện đó không gây ra một cảm giác giận dữ và phẫn nộ sâu sắc cho được?

Thế nhưng, thật là một sự sáng tạo cừ khôi của xã hội khi giai cấp thống trị đã tìm được cách hướng sự giận dữ đó đến những người đang làm các công việc thực sự có ý nghĩa, y như trường hợp những người chiên cá ở trên. Ví dụ: Trong xã hội của chúng ta dường như có một quy tắc chung là: Một công việc mang lại lợi ích cho người khác càng rõ ràng bao nhiêu thì khả năng người ta được trả tiền để làm công việc đó càng ít bấy nhiêu. Một lần nữa, rất khó để có phương pháp đo lường khách quan, nhưng chúng ta có một cách khác để biết, đó là đặt ra câu hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu toàn bộ những người làm kiểu công việc như vậy đều biến mất? Chúng ta sẽ ra sao nếu các y tá, người thu gom rác hay thợ máy đều tan biến hết vào không trung như làn khói. Chắc chắn, hậu quả sẽ thấy tức thời và thật khủng khiếp. Một thế giới không có giáo viên hay các công nhân bốc vác sẽ sớm gặp rắc rối, và thậm chí một thế giới không có các tiểu thuyết gia hay nhạc sĩ cũng sẽ không còn là chính nó. Nhưng không rõ là nhân loại sẽ phải chịu đựng điều gì khi tất cả các CEO, nhà vận động hành lang, nhà nghiên cứu PR, chuyên gia thẩm định rủi ro tài chính, nhân viên tiếp thị qua điện thoại, nhân viên tư vấn pháp lý đều biến mất. (Nhiều người nghĩ rằng nhân loại sẽ trở nên tốt hơn một cách rõ rệt). Thế mà quy tắc này vẫn được áp dụng cho rất nhiều loại công việc, trừ một số ít trường hợp ngoại lệ như nghề bác sĩ.

Tệ hơn nữa, dường như có một nhận thức phổ biến rằng đây là quy tắc mà thế giới này nên tuân theo. Đây là một trong những thế mạnh bí mật của chủ nghĩa dân túy cánh hữu. Bạn có thể thấy điều này khi nhớ lại chuyện các báo lá cải nổi giận chỉ trích các công nhân tàu điện ngầm đã khiến thành phố London bị tê liệt trong suốt các cuộc tranh chấp về lao động. Các công nhân tàu điện ngầm có thể làm tê liệt cả thành phố cho thấy công việc của họ thực sự cần thiết, nhưng dường như đây lại chính là thứ khiến mọi người khó chịu. Chuyện ở Hoa Kỳ thậm chí còn rõ ràng hơn khi Đảng Cộng hòa[2] đã đạt được thành công đáng kể trong việc huy động sự phẫn nộ trong dân chúng để chống lại giáo viên và công nhân ngành sản xuất xe hơi (thay vì chống lại cấp quản lý giáo dục và nhà máy sản xuất, những người thực sự gây ra rắc rối) vì lý do lương bổng và phúc lợi của họ gây trở ngại cho ngân sách. Cứ như thể người ta muốn nói với các giáo viên và công nhân sản xuất xe hơi là: “Nhưng các người còn được dạy dỗ trẻ con, còn được làm ra xe. Các người có công việc thực sự. Vậy mà các người còn đòi hỏi thêm chế độ lương hưu và chăm sóc sức khỏe của tầng lớp trung lưu hả?”

Những người lao động thực sự có năng suất cao không ngừng bị chèn ép và bóc lột. Số người còn lại được chia ra thành hai tầng lớp: Một tầng lớp gồm những người thất nghiệp đang gây khủng hoảng toàn cầu, và một tầng lớp khác, đông đảo hơn, gồm những người về cơ bản được trả tiền để không làm gì cả – họ giữ các vị trí vốn được đặt ra để đồng nhất họ với quan điểm và sự nhạy cảm của giai cấp thống trị (quản lý, hành chính...) và các biểu tượng tài chính của nó, nhưng đồng thời những người này cũng ấp ủ một sự phẫn nộ đối với những người thực sự làm việc và có giá trị không thể chối cãi đối với xã hội. Rõ ràng, kiểu hệ thống như thế này không được chủ ý thiết kế như vậy, mà nó được hình thành từ gần một thế kỷ thử và sai. Và đó là lý do duy nhất để giải thích vì sao không phải ai trong chúng ta cũng được làm việc ba đến bốn giờ mỗi ngày, bất chấp năng lực công nghệ của chúng ta đã đạt đến trình độ như thế nào.

Nếu từng có một bài báo mang tính giả thuyết được công nhận dựa trên sự đón nhận của công chúng thì đây chính là bài báo này. “Về hiện tượng các công việc vô nghĩa” đã tạo nên một vụ nổ lớn.

Nó đã trở thành một hiện tượng và được lan truyền rộng rãi gần như ngay lập tức. Chỉ trong vài tuần, bài tiểu luận của tôi đã được dịch sang ít nhất 12 ngôn ngữ, bao gồm tiếng Đức, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Séc, Rumani, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Latvia, Ba Lan, Hy Lạp, Estonia, Catalan và Hàn Quốc. Nó còn được các tờ báo ở Thụy Sĩ và Úc đăng lại. Trang web của Strike!, nơi đăng bài viết gốc, đã nhận được hơn một triệu lượt xem và thường xuyên bị nghẽn do lượng truy cập quá lớn. Các trang blog mọc lên như nấm. Phần bình luận chứa đầy những lời thú nhận từ giới cổ cồn trắng. Người ta còn viết thư cho tôi để xin lời khuyên hoặc để chia sẻ rằng tôi đã truyền cảm hứng cho họ từ bỏ công việc hiện tại và đi tìm thứ gì đó có ý nghĩa hơn. Đây là một phản hồi đầy nhiệt tình (tôi đã thu thập hàng trăm phản hồi như vậy) từ phần bình luận của độc giả tờ Canberra Times của Úc:

Tuyệt! Chuẩn không cần chỉnh! Tôi là một luật sư luật doanh nghiệp (cụ thể là luật sư về thuế). Tôi chẳng có đóng góp gì cho thế giới này và luôn cảm thấy mình thật khốn khổ. Tôi không thích khi người khác dám nói với tôi: “Tại sao anh lại làm việc này?”, bởi vì rõ ràng là chuyện không chỉ có thế. Dường như đây là cách duy nhất mà tôi đóng góp cho cái nhóm “một phần trăm dân số” kia, đổi lại họ thưởng cho tôi một ngôi nhà ở Sydney để nuôi nấng các đứa con trong tương lai của tôi... Nhờ công nghệ, chúng ta có thể chỉ mất hai ngày để đạt được hiệu quả công việc của năm ngày như trước kia. Nhưng vì lòng tham và hội chứng tỏ vẻ bận rộn mà chúng ta đã trở thành nô lệ để đem đến lợi ích cho người khác và quên đi những khát vọng của riêng mình. Cho dù bạn tin vào chuyện con người được ban cho trí thông minh hay thuyết tiến hóa thì chúng ta không được tạo ra để làm việc – vì thế đối với tôi, tất cả chỉ là lòng tham được thúc đẩy bởi chuyện lạm phát giá cả các nhu yếu phẩm.

Có lần, tôi nhận được tin nhắn từ một người hâm mộ ẩn danh, anh ta đang là thành viên của một nhóm chia sẻ về đề tài này trong cộng đồng những người làm dịch vụ tài chính. Anh ta cho biết ngày hôm đó đã nhận được đến năm email với nội dung chính là bài báo này (hẳn là một tín hiệu cho thấy những người làm dịch vụ tài chính không có nhiều việc để làm). Điều này không trả lời được cho câu hỏi rằng có bao nhiêu người thực sự có cùng suy nghĩ như vậy về công việc của mình – thay vì nói rằng, việc lan truyền bài viết được xem như một cách gợi ý tinh tế cho người khác. Nhưng chẳng bao lâu sau thì những số liệu thống kê dần xuất hiện.

Ngày 5 tháng 1 năm 2015, khoảng hơn một năm sau khi bài báo được phát hành, vào ngày thứ Hai đầu tiên của năm mới – ngày nhiều người dân thành phố London quay trở lại với công việc sau một kỳ nghỉ đông dài – có ai đó đã gỡ hàng loạt bảng quảng cáo ở bãi đậu xe ngầm London và thay bằng một loạt tranh cổ động có các câu trích dẫn từ bài báo của tôi, có thể kể ra như:

Rất nhiều người dành cả cuộc đời để làm các công việc mà họ thầm tin rằng chúng thực sự không cần thiết. Cứ như có ai đó đang tạo ra những công việc vô bổ chỉ nhằm mục đích bắt tất cả chúng ta phải làm việc. Tình huống này gây ra những thiệt hại khá đáng kể về mặt đạo đức và tinh thần. Nó tạo nên một vết sẹo trong tâm hồn của chúng ta. Nhưng, hầu như không có ai nói về vấn đề này cả. Tại sao có tình trạng khi một người vừa mới bắt đầu nói về niềm tự hào trong công việc thì người khác lại thầm nghĩ rằng công việc của mình lẽ ra không nên tồn tại?

Sự phản ứng với những tranh cổ động này lại tạo nên một cuộc tranh luận lớn trên các phương tiện truyền thông. Kết quả là công ty chuyên về khảo sát ý kiến YouGov quyết định sẽ kiểm định giả thuyết này và thực hiện một cuộc khảo sát đối với người dân Anh bằng cách sử dụng chính những thông tin của bài viết của tôi, ví dụ như: “Công việc của bạn có mang lại những đóng góp ý nghĩa cho thế giới không?”. Thật đáng kinh ngạc là hơn ⅓ số người tham gia khảo sát – khoảng 37% – trả lời là họ tin rằng công việc của mình vô nghĩa (có 50% tin rằng công việc của họ có ý nghĩa, còn 13% thì không xác định được).

Con số này gần gấp đôi con số mà tôi dự kiến – tôi đã hình dung rằng tỷ lệ các công việc vô nghĩa sẽ nằm ở khoảng 20%. Không chỉ vậy, một cuộc khảo sát diễn ra ở Hà Lan sau đó cũng có kết quả tương tự. Thực ra là còn cao hơn một chút, khoảng 40% người lao động Hà Lan cho rằng công việc của họ chẳng có lý do gì để mà tồn tại.

Vậy là giả thuyết đó không chỉ được xác nhận qua phản ứng của công chúng, mà nó còn được các số liệu thống kê chứng minh là đúng.

***

Như vậy, chúng ta đang có một hiện tượng xã hội quan trọng mà hầu như nó chưa nhận được sự chú ý nghiêm túc. Chuyện gợi ra để mọi người có dịp nói về nó đã làm nhiều người thấy nhẹ nhõm. Rõ ràng là nó đã sẵn sàng để được mổ xẻ kỹ càng hơn.

Những gì tôi muốn làm ở cuốn sách này là nghiên cứu một cách có hệ thống hơn so với bài viết ban đầu của mình Bài viết năm 2013 dành cho một tạp chí. Thực ra, bài viết ấy chỉ là một phần trong một loạt các lập luận mà tôi đang phát triển liên quan đến vấn đề: Hệ tư tưởng tân tự do – neoliberal (“thị trường tự do”), đã thống trị thế giới từ thời của Reagan và Thatcher, thực ra lại hoàn toàn đi ngược lại với những gì nó được cho là hướng đến; nó thật sự là một dự án chính trị đội lốt dự án kinh tế.

Tôi đã đi đến kết luận này vì dường như đó là cách duy nhất để giải thích chuyện những người nắm quyền lực hành xử như thế nào trong thực tế. Trong khi những lời hoa mỹ về tân tự do luôn nói về chuyện giải phóng sự kỳ diệu của thị trường và đặt hiệu quả kinh tế lên trên mọi giá trị khác, thì nhìn chung, tác động từ các chính sách thị trường tự do lại là tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm chạp ở mọi nơi, trừ Ấn Độ và Trung Quốc. Các tiến bộ khoa học và công nghệ đã bị đình trệ. Và lần đầu tiên sau hàng thế kỷ, giới trẻ ở các đất nước giàu có nhất lại đón chờ một cuộc sống tương lai ít thịnh vượng hơn so với thế hệ ông cha. Tuy vậy, khi quan sát thấy các tác động này, những người ủng hộ hệ tư tưởng thị trường chỉ phản ứng bằng cách yêu cầu một liều lượng mạnh hơn của cùng một loại thuốc, và các chính trị gia đơn giản là đáp ứng cho họ. Chuyện này khiến tôi thấy kỳ quặc. Nếu một công ty tư nhân thuê một chuyên viên tư vấn để lập kế hoạch kinh doanh và kế hoạch đó ảnh hưởng xấu đến lợi nhuận thì chuyên viên đó hẳn là bị sa thải ngay lập tức, hoặc ít nhất anh ta cũng được yêu cầu phải đưa ra kế hoạch khác. Còn trong các kế hoạch cải cách thị trường tự do, chuyện đó hầu như không xảy ra. Kế hoạch càng mang lại thất bại thì người ta càng cố gắng thực hiện nó. Kết luận hợp lý duy nhất là: Mục đích kinh tế không phải là điều mà dự án này nhắm đến.

Nếu không vì mục đích kinh tế thì là cái gì? Với tôi, có vẻ như câu trả lời nằm trong tư duy của các chính trị gia. Hầu hết những người ra quyết định chủ chốt như thế này đều học đại học vào những năm 1960, thời kỳ mà trường đại học là trung tâm của các vấn đề chính trị nóng bỏng, và họ cảm thấy rằng những điều như vậy không bao giờ nên xảy ra nữa. Hậu quả là, trong khi cũng có thể họ quan tâm đến các chỉ số kinh tế trên đà suy giảm, thì đồng thời họ cũng rất hào hứng khi thấy người giàu thì ngày càng giàu lên và có nhiều quyền lực hơn, còn những thứ thách thức quyền lực của họ thì ngày một suy yếu. Sự suy yếu này là kết quả của toàn cầu hóa kết hợp với sự suy sụp của các công đoàn, cộng thêm sự hình thành của một lực lượng lao động hay lo lắng và làm việc quá sức. Điều này có thể không tốt về mặt kinh tế, nhưng về chính trị nó đạt hiệu quả như trong mơ. Nếu không có gì khác xảy ra, họ chẳng có mấy động lực để từ bỏ các chính sách như vậy. Tất cả những gì tôi đã làm trong bài tiểu luận là tuân theo nguyên tắc: Bất cứ khi nào thấy ai đó làm điều gì đó nhân danh hiệu quả kinh tế mà lại trông có vẻ hoàn toàn phi lý về mặt kinh tế (ví dụ như trả lương cao để người ta không làm gì), tốt nhất là ta nên tự hỏi: “Ai được hưởng lợi?” và họ hưởng lợi như thế nào.

Đây là một cách tiếp cận ít theo thuyết âm mưu chứ không phải là phản thuyết âm mưu. Tôi đặt ra câu hỏi rằng: Tại sao không có ai hành động gì? Các trào lưu kinh tế diễn ra với đủ mọi lý do, nhưng chỉ cần chúng gây trở ngại cho những người giàu có và quyền thế, thì họ sẽ gây sức ép để các thể chế phải đứng ra giải quyết. Đây là lý do vì sao trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008-2009, các ngân hàng lớn được chính phủ giải cứu trong khi những người vay thế chấp bình thường thì không. Như chúng ta đã thấy, các công việc vô nghĩa được sinh với nhiều nguyên nhân khác nhau. Câu hỏi thực sự tôi đặt ra ở đây là: Tại sao không ai can thiệp (“có âm mưu”, nếu bạn thích cách nói này) và làm gì đó về vấn đề này?

***

Trong cuốn sách này tôi muốn làm nhiều hơn thế.

Tôi tin rằng hiện tượng việc làm vô nghĩa có thể cung cấp cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc hơn nhiều về các vấn đề xã hội. Chúng ta cần phải tự hỏi mình, làm thế nào mà một tỷ lệ lớn lực lượng lao động lại thấy công việc mình đang làm là vô bổ, và tại sao nhiều người lại tin rằng tình trạng này là bình thường, là không thể tránh khỏi, thậm chí là đáng ao ước? Kỳ lạ hơn, tại sao những người ngoài mặt thì ủng hộ tình trạng công việc vô nghĩa – thậm chí còn cho là hoàn toàn phù hợp khi những người làm công việc vô nghĩa được trả lương và được khen ngợi nhiều hơn những người còn lại – lại cũng có lúc thấy chán nản và khổ sở khi được trả tiền để không làm gì, hoặc không đem lại ích lợi gì cho người khác?

Rõ ràng có một mớ bòng bong những ý tưởng mâu thuẫn ở đây. Và một điều tôi muốn làm với cuốn sách này là sắp xếp chúng lại cho trật tự. Điều này đồng nghĩa với việc đặt ra các câu hỏi thực tế như: Làm thế nào mà hiện tượng việc làm vô nghĩa có thể xảy ra? Điều đó cũng có nghĩa là đặt ra những câu hỏi lịch sử đầy sâu sắc như: Khi nào và bằng cách nào mà chúng ta lại tin rằng sự sáng tạo là đau đớn? Hoặc làm thế nào chúng ta nghĩ rằng có thể đem thời gian của người khác đi bán? Và trên hết, tôi muốn đặt ra những câu hỏi cơ bản về bản chất con người.

Tôi viết cuốn sách này cũng nhằm phục vụ một mục đích chính trị.

Tôi muốn cuốn sách trở thành một mũi tên nhắm vào trung tâm nền văn minh của chúng ta. Có những điều vô cùng sai trái mà chúng ta tự gây ra cho chính mình. Chúng ta đã trở thành một nền văn minh dựa trên “làm việc” – thậm chí không phải là “làm việc có ích” mà chỉ đơn thuần là “làm để mà có làm”. Chúng ta tin rằng những ai không chăm chỉ làm công việc mà họ không thích đều là những người xấu, không xứng đáng với tình yêu, sự quan tâm hoặc giúp đỡ từ cộng đồng của họ, như thể chúng ta đã dần làm quen với việc biến chính mình thành nô lệ. Khi chúng ta nhận thức ra rằng chúng ta dành phân nửa thời gian để làm những việc hoàn toàn vô nghĩa hoặc có hiệu quả trái ngược với mong muốn của ta (thường là làm theo lệnh của một người mà ta không ưa), thì cách phản ứng chủ yếu của chúng ta là cảm thấy bị giày vò vì sự giận dữ trước cái thực tế rằng có thể có những người không bị sa vào cái bẫy này như mình. Kết quả là sựthù ghét, oán hận và nghi ngờ đã trở thành chất kết dính gắn kết toàn xã hội lại với nhau. Đây là một tình trạng thảm họa của vấn đề việc làm. Tôi mong nó sẽ kết thúc.

Nếu cuốn sách này có thể đóng góp cho việc kết thúc thảm họa đó thì thật không uổng công tôi viết ra.

❀ ❀ ❀

[1] Ở nước Mỹ vào thập niên 1960 đã xảy ra nhiều sự kiện chính trị lớn như các phong trào đấu tranh vì nhân quyền, các cuộc biểu tình chống chiến tranh Việt Nam, v.v. [ND]

[2] Đảng Cộng hòa ở Hoa Kỳ được xem lầ cánh hữu, còn Đảng Dân chủ được xem là cánh tả. – BTV.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.