Đời Ngắn Lắm, Đừng Làm Việc Vô Nghĩa!

Lượt đọc: 167 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 3. Công Việc Vô Nghĩa Là Nguồn Cội Của Bất Hạnh?
Chuyện Về Chàng Trai Khốn Khổ Do “Ngồi Không Ăn Lương”

❊ ❊ ❊

CÔNG VIỆC VÔ NGHĨA LÀ NGUỒN CỘI CỦA BẤT HẠNH?

Trong chương này, tôi muốn bắt đầu khám phá một số ảnh hưởng về mặt đạo đức và tâm lý khi người ta bị mắc kẹt trong một công việc vô nghĩa. Cụ thể, tôi muốn đặt câu hỏi: Tại sao điều này thậm chí là một vấn đề? Hoặc chính xác hơn: Tại sao có một công việc vô nghĩa lại khiến người ta khổ sở? Chúng ta đang nói về những người được trả lương một cách đầy đủ – thường là rất hậu hĩ – để không làm gì cả. Người ta có thể hình dung rằng những người được trả tiền để không làm gì được coi là may mắn. (Thỉnh thoảng, vẫn có người nói với tôi rằng họ không thể tin vào vận may của mình khi nhận được công việc như vậy. Đáng chú ý là có cực kỳ ít những lời thú nhận như thế). Trên thực tế, nhiều người dường như bối rối trước phản ứng của chính họ vì họ không thể hiểu tại sao việc “được trả lương để không làm gì” lại khiến mình cảm thấy vô giá trị và chán nản. Và vì không có được lời giải thích rõ ràng cho cảm xúc của mình nên họ lại càng khổ sở – họ không thể tự giải đáp bản chất của sự việc, không biết mọi chuyện sai sót ở đâu. ít nhất một nô lệ biết rõ anh ta bị áp bức; còn với một nhân viên văn phòng buộc phải ngồi bảy tiếng rưỡi mỗi ngày, giả vờ gõ chữ với mức lương 18 đô-la một giờ, hay một thành viên của nhóm tư vấn buộc phải tổ chức một cuộc hội thảo lặp đi lặp lại hằng tuần về đổi mới và sáng tạo với thu nhập 50.000 đô-la một năm, thì chỉ đơn giản là họ thấy bối rối và khó hiểu.

Trong một cuốn sách trước đây của tôi nói về nợ, tôi đã viết về hiện tượng “bối rối về đạo đức” (moral confusion). Tôi đã lấy ví dụ rằng trong suốt lịch sử loài người, hầu hết mọi người dường như đã thống nhất với nhau ở cả hai vấn đề: Trả nợ là bản chất của đạo đức, và những kẻ cho vay là bọn xấu xa. Trước sự gia tăng của các công việc vô nghĩa trong thời gian gần đây, tôi nghĩ rằng nó tạo ra một vấn đề “bối rối về đạo đức” tương tự. Một mặt, mọi người được khuyến khích để giả định rằng con người luôn có xu hướng tìm kiếm lợi thế tốt nhất cho họ, nghĩa là tìm cho mình một tình huống mà họ có thể nhận được lợi ích cao nhất mà ít tốn nhất về thời gian và công sức, và hầu hết là chúng ta chấp nhận như thế. Mặt khác, chúng ta lại có xu hướng mâu thuẫn với các giả định này ở nhiều điểm. Cách mọi người hành động và phản ứng trước các tình huống thường không đúng với các dự báo dựa trên lý thuyết về bản chất con người. Kết luận hợp lý duy nhất là, lý thuyết này đã sai đối với một số bản chất quan trọng của con người.

Trong chương này, tôi không chỉ muốn giải đáp tại sao mọi người không hạnh phúc khi làm những việc đối với họ là vô nghĩa mà tôi còn muốn biết sự bất hạnh này có thể cho chúng ta hiểu được gì về con người.

Tôi sẽ bắt đầu với câu chuyện về chàng thanh niên Eric, người đã có kinh nghiệm làm một công việc được chứng minh là hoàn toàn vô nghĩa.

Eric: Tôi đã từng làm nhiều công việc kinh khủng. Nhưng cái công việc nhảm nhí nhất lại chính là công việc “chuyên nghiệp” đầu tiên mà tôi có được sau khi tốt nghiệp cách đây hơn chục năm. Tôi là người đầu tiên trong gia đình theo học đại học, và với niềm tin ngây thơ về mục đích của giáo dục đại học, tôi đã hy vọng rằng nó sẽ mở ra cho mình những cơ hội bất ngờ. Nhưng thay vào đó, nó dẫn tôi đến các chương trình đào tạo dành cho sinh viên đã tốt nghiệp tại PricewaterhouseCoopers, KPMG,... Tôi nhận trợ cấp sáu tháng và sử dụng các đặc quyền truy cập thư viện của mình để đọc tiểu thuyết tiếng Pháp và tiếng Nga trước khi cơ quan cấp trợ cấp buộc tôi phải tham dự một cuộc phỏng vấn xin việc và điều đáng buồn là tôi đã tìm được một công việc.

Công việc của tôi là “Quản trị viên giao diện” cho một công ty thiết kế lớn. Giao diện là một hệ thống quản lý nội dung mạng nội bộ với giao diện người dùng đồ họa – được thiết kế để công ty này chia sẻ công việc cho bảy văn phòng của họ trên khắp nước Anh.

Eric sớm phát hiện ra rằng anh ta được thuê chỉ vì một vấn đề giao tiếp trong tổ chức. Nói cách khác, anh ta là một người vá víu: Toàn bộ hệ thống máy tính được bày ra chỉ vì mọi người không thể nhấc điện thoại và phối hợp với nhau.

Eric: Công ty này là một liên doanh gồm nhiều đối tác, mỗi người quản lý một văn phòng. Dường như tất cả họ đều từng học trường tư thục và cùng học ngành thiết kế. Họ giống những gã học sinh tuổi trung niên, thường xuyên kèn cựa lẫn nhau để xem ai giành chiến thắng. Nhân viên của các văn phòng thường xuyên phải đi đấu thầu dự án. Không ít lần nhân viên của hai văn phòng bất ngờ gặp nhau khi đến đấu thầu tại trụ sở của khách hàng, và kết quả là họ phải cùng nhau vội vã lập kế hoạch dự thầu hợp nhất ở bãi đậu xe ngoài công viên gần đó. Giao diện được thiết kế để giúp các văn phòng của công ty phối hợp với nhau tốt hơn, nhằm đảm bảo chuyện đó (và vô số các chuyện tệ hại khác) không xảy ra nữa. Công việc của tôi là giúp phát triển giao diện, điều hành và hướng dẫn nhân viên cách sử dụng.

Vấn đề là, chẳng mấy chốc Eric nhận ra anh thậm chí còn không phải là người vá víu. Eric thực chất chỉ là một người làm màu vì một đối tác đã yêu cầu thực hiện dự án này và những đối tác khác giả vờ đồng ý thay vì tranh luận với ông ta. Sau đó, họ đã làm mọi thứ trong khả năng của mình để đảm bảo nó không thể hoạt động.

Eric: Đáng lẽ tôi đã phải nhận ra đây chỉ là ý tưởng của một đối tác mà không ai thực sự muốn thực hiện. Còn lý do nào khác mà họ lại trả tiền cho thằng nhóc 21 tuổi, tốt nghiệp ngành lịch sử, không có kinh nghiệm về công nghệ thông tin để làm công việc này chứ? Họ đã mua phần mềm rẻ nhất mà họ có thể tìm thấy từ một nhóm lừa đảo, vì thế nó toàn bị lỗi, dễ hỏng và trông giống như một trình bảo vệ màn hình Windows 3.1. Toàn bộ nhân viên trong công ty cứ tưởng rằng nó được thiết kế để theo dõi năng suất của họ, ghi lại các lần bấm phím của họ hoặc cảnh báo rằng họ đang xem phim trên máy tính của công ty và vì vậy họ không muốn làm gì với nó. Do tôi hoàn toàn không có kiến thức về lập trình hay phát triển phần mềm, nên tôi không làm được gì để cải thiện điều này. Xét về cơ bản, tôi được giao nhiệm vụ quản lý một bộ máy hoạt động kém, không được mong muốn. Sau một vài tháng, tôi nhận ra rằng có rất ít việc phải làm trong hầu hết các ngày, ngoài việc trả lời một vài nhân viên muốn biết cách tải thông tin lên hoặc tìm kiếm email của ai đó trên danh bạ.

Sự vô nghĩa tuyệt đối của tình thế mà Eric rơi vào đã dẫn đến sự nổi loạn ngày càng lớn:

Eric: Tôi bắt đầu đi trễ, về sớm. Tôi đã mở rộng chính sách của công ty từ “một ly có cồn vào giờ ăn trưa thứ Sáu” thành “một ly có cồn vào giờ ăn trưa mỗi ngày”. Tôi đọc tiểu thuyết tại bàn làm việc của mình. Tôi ra ngoài đi dạo và ăn trưa đến ba tiếng đồng hồ. Tôi gần như đã hoàn thiện khả năng đọc tiếng Pháp của mình và thoải mái đọc tạp chí Le Monde. Tôi cố gắng xin nghỉ việc và sếp lại đề nghị tăng lương cho tôi thêm 2.600 bảng Anh nên tôi lại chấp nhận ở lại. Họ cần tôi chính xác là bởi vì tôi không có những kỹ năng để làm điều gì đó mà họ không muốn, và họ sẵn sàng trả tiền để giữ tôi.

Thời gian trôi qua, Eric ngày càng thách thức và phản kháng trắng trợn hơn. Anh hy vọng mình có thể làm cái gì đó để khiến công ty phải sa thải anh. Eric bắt đầu đi làm trong tình trạng say xỉn và nhận chi phí công tác cho các cuộc họp không tồn tại:

Eric: Một đồng nghiệp ở văn phòng Edinburgh được tôi kể câu chuyện đau đớn của mình trong một lần say rượu ở cuộc họp thường niên. Anh ta đã sắp xếp cuộc họp giả với tôi ở một sân golf gần Gleneagles. Sau lần đi chơi trót lọt, tôi bắt đầu sắp xếp các cuộc họp tưởng tượng với những người làm ở văn phòng London rồi tôi đi gặp mấy người bạn cũ ở London để uống rượu cả ngày. Nhiều lần, tôi trở lại văn phòng vào thứ Hai tuần sau mà trên người vẫn còn mặc chiếc áo đi làm từ thứ Tư tuần trước. Tôi ngừng cạo râu, và mặt mũi tôi trông giống như một tên cướp. Tôi cố gắng bỏ việc thêm hai lần nữa nhưng cả hai lần sếp của tôi đều đề nghị tăng lương. Cuối cùng, tôi được nhận một khoản tiền ngu ngốc cho công việc mà tôi chỉ cần trả lời điện thoại nhiều nhất là hai lần một ngày. Tôi thậm chí còn nằm say ngất ở nhà ga xe lửa Bristol Temple Meads vào một buổi chiều cuối mùa hè. Tôi luôn muốn nhìn thấy Bristol vì vậy tôi quyết định đến thăm văn phòng ở Bristol để “xem xét việc sử dụng của người dùng”. Tôi thực sự đã dành ba ngày ở đó để chơi ma túy đá ở một bữa tiệc tại nhà một người bạn, và sự suy đồi đó đã khiến tôi nhận ra rằng thật khó chịu khi sống trong tình trạng hoàn toàn vô định hướng.

Sau những nỗ lực đáng khen ngợi, cuối cùng Eric cùng đã tìm được cách để nghỉ việc:

Eric: Cuối cùng, để đáp ứng với áp lực, sếp của tôi đã thuê một sinh viên mới ra trường có bằng khoa học máy tính để nghiên cứu việc áp dụng một số cải tiến cho giao diện người dùng đồ họa của chúng tôi. Vào ngày đầu tiên anh chàng này đi làm, tôi viết cho cậu ta một danh sách những việc cần làm – và ngay sau đó viết thư thôi việc. Tôi nhét lá thư qua khe cửa phòng sếp khi ông ta đang nghỉ phép, sau đó gọi điện từ chối không nhận tháng lương cuối vì bỏ việc giữa chừng. Ngay trong tuần đó tôi đã bay đến Morocco để làm việc chút ít ở thị trấn ven biển Essaouira. Khi trở lại, tôi dành sáu tháng tiếp theo để sống lang bạt, tự trồng rau để ăn. Tôi đọc được bài viết trên tờ Strike! của anh khi nó vừa ra mắt. Đối với một số người thì chuyện đẻ ra những công việc không cần thiết chỉ để các bánh xe tiếp tục quay là điều tuyệt diệu, nhưng đối với tôi thì không.

Điều đáng chú ý về câu chuyện này là nhiều người sẽ coi công việc của Eric là đáng mơ ước. Anh ta được trả nhiều tiền để không làm gì. Anh cũng gần như hoàn toàn không bị giám sát. Anh được tôn trọng và có mọi cơ hội để tiếp tục trò chơi này. Tuy nhiên, bất chấp những điều đó, nó đã dần dần phá hủy anh ta.

Tại sao ư?

Tôi thực sự nghĩ đây là một câu chuyện về giai cấp xã hội. Eric là một chàng trai trẻ xuất thân từ tầng lớp lao động – con của công nhân nhà máy – mới ra trường và đầy khát vọng, bất ngờ phải đối mặt với một lời giới thiệu rất sốc về “thế giới thực”: Sự hiện diện của Eric trong công ty chẳng khác nào một trò đùa mà các ông chủ công ty dùng để chơi xỏ nhau.

Hơn thế, điều khiến Eric nổi điên là anh không có cách nào để biện minh rằng công việc của mình nhằm phục vụ một mục đích nào đó. Anh thậm chí không thể nói rằng mình đang làm công việc này để nuôi gia đình – anh chưa lập gia đình. Xuất thân từ một gia đình mà hầu hết mọi người đều tự hào về việc chế tạo, bảo trì và sửa chữa mọi thứ, Eric cho rằng học đại học và bước vào thế giới chuyên nghiệp nghĩa là làm những việc đáng tự hào tương tự với quy mô lớn hơn, thậm chí là có ý nghĩa hơn. Nhưng thay vào đó, cuối cùng anh được thuê để làm những việc mà mình không có khả năng. Anh cố gắng từ chức, họ tiếp tục trả lương cho anh nhiều hơn. Anh cố gắng để bị sa thải, họ không sa thải anh. Anh cố gắng làm họ vỡ mộng và tự biến mình thành thằng hề, cũng chẳng có gì khác biệt xảy ra.

Để hiểu những gì đã thực sự xảy ra ở đây, chúng ta hãy tưởng tượng có một chàng sinh viên chuyên ngành lịch sử thứ hai – có thể gọi anh ta là phản-Eric – xuất thân từ gia đình trí thức, cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Liệu anh chàng phản-Eric này có hành xử khác đi? Chà, hãy xem nào, nhiều khả năng anh ta sẽ tham gia vào trò chơi này. Thay vì sử dụng các chuyến công tác giả mạo để tự hủy hoại bản thân, phản-Eric sẽ dùng chúng để tích lũy các mối quan hệ xã hội, và cuối cùng anh ta sẽ đạt được những điều tốt hơn. Anh ta sẽ coi công việc này là một bước đệm, và chính điều này mang lại cho anh ý thức về mục đích làm việc. Tuy nhiên, thái độ và cách ứng xử như vậy không thể đến một cách tự nhiên. Trẻ em xuất thân từ gia đình trí thức, từ nhỏ đã được dạy để suy nghĩ theo cách như vậy. Eric của chúng ta không được nuôi nấng và dạy dỗ như thế nên anh không thể làm được như phản-Eric. Và kết quả cuối cùng là Eric về trồng rau.

Tuổi trẻ có được kinh nghiệm gì khi làm những việc vô bổ?

Nói một cách sâu sắc, câu chuyện của Eric tổng hợp hầu hết mọi thứ mà những người có công việc vô nghĩa kể là đã gây cho họ nhiều đau khổ. Nó không chỉ là chuyện làm việc không mục đích mà nó còn là sự giả dối. Tôi đã đề cập đến việc những người tiếp thị qua điện thoại thấy phẫn nộ khi họ bị buộc phải lừa hoặc ép khách hàng làm điều gì đó mà họ cho là đi ngược với lợi ích dành cho khách hàng. Đây là một cảm giác phức tạp. Chúng ta thậm chí còn không thể đặt tên cho cảm giác này. Suy cho cùng, khi chúng ta nghĩ về các trò gian lận, chúng ta thường nghĩ đến những tay móc túi, những kẻ lừa đảo. Một tay lừa đảo lão luyện có thể dễ dàng tận hưởng niềm vui với việc mình làm, nhưng bị cưỡng bức để đi lừa mọi người thì lại là chuyện khác. Trong những trường hợp như vậy, bạn cũng có thể lâm vào tình huống giống như người khách hàng đang bị bạn lừa: Cả hai đều bị người chủ của bạn tạo áp lực và thao túng. Riêng đối với bạn thì cảm giác còn tệ hơn nữa vì bạn đã phản bội lòng tin của khách hàng, người mà lẽ ra bạn nên đứng về phía họ.

Người ta có thể cho rằng các công việc vô nghĩa sẽ tạo nên những cảm xúc rất khác biệt. Dù sao, trong những trường hợp này, nếu nhân viên lừa đảo bất cứ ai thì đó chính là tại sếp của anh ấy, và anh ấy chỉ làm khi được sự đồng ý của sếp. Nhưng theo một cách nào đó, đây chính xác là điều khiến nhiều người thấy bối rối về tình huống của họ. Họ không thấy thoải mái khi lừa gạt người khác. Họ không muốn dối gạt chính mình và cũng không muốn dối gạt mọi người. Công việc của họ y như việc ông sếp quên kéo khóa quần, ai cũng thấy nhưng không ai dám nói.

Cảm giác này dường như kết hợp với cảm giác sống không có mục đích.

Với phản-Eric, anh ta có thể tìm được cách xoay chuyển vấn đề “làm việc không mục đích” này và tham gia vào trò chơi đó: Phản-Eric có lẽ sẽ sử dụng các kỹ năng quản trị của mình để nắm quyền điều hành văn phòng một cách hiệu quả, nếu anh là một người thực sự năng nổ. Tuy nhiên, ngay cả con cái của những người giàu có và quyền lực cũng sẽ thấy rất khó để thoát khỏi tình huống này. Những lời thú nhận sau đây cho ta hiểu được sự “bối rối về đạo đức” mà họ có thể cảm thấy:

Rufus: Tôi nhận được công việc vì bố tôi là phó chủ tịch tại công ty. Tôi được giao phụ trách khiếu nại. Đây là một công ty y sinh nên tất cả sản phẩm bị trả lại đều bị xem là nguy hiểm. Vì vậy, tôi đã có nhiều thời gian riêng tư trong phòng làm việc riêng của mình, không bị giám sát và về cơ bản là không có việc gì để làm. Phần lớn ký ức của tôi về công việc này là ngồi chơi dò mìn hoặc nghe podcast.

Tôi đã dành hàng giờ xử lý các bảng tính, theo dõi các thay đổi trên tài liệu Word,... nhưng tôi đảm bảo với bạn rằng tôi đã chẳng có đóng góp gì cho công ty. Tôi đeo tai nghe suốt thời gian ở văn phòng. Tôi chẳng mấy quan tâm đến những người xung quanh và “công việc” mà tôi được giao.

Tôi ghét cay ghét đắng từng phút làm việc ở đó. Trong thực tế, có nhiều ngày tôi ra về sớm, nghỉ trưa hai đến ba giờ, dành hàng giờ đi lang thang xung quanh và không ai hỏi đến tôi một lời nào. Tôi vẫn được trả lương đủ, không sót một phút.

Đúng là kiểu công việc đáng mơ ước.

Nhìn lại, Rufus hiểu rằng mình có một thỏa thuận công việc lý tưởng đến kỳ quặc – thực sự anh ta thấy khá bối rối vì không hiểu tại sao hồi đó mình lại ghét công việc này. Nhưng chắc chắn anh ta nhận thức rõ cách đồng nghiệp nhìn nhận về mình: Anh là con trai của ông chủ, được trả tiền để ngồi chơi; đồng nghiệp thấy anh quá khác biệt nên không thể nói chuyện; các cấp quản lý rõ ràng đã được báo trước là “đừng nhúng tay vào”. Tất cả khó mà gợi nên một cảm giác thân thiện cho được.

Tuy nhiên, câu chuyên này lại đặt ra một câu hỏi khác: Nếu thực sự cha của Rufus không muốn con trai mình làm công việc đó thì tại sao ông lại khăng khăng giao việc này cho anh? Ông ta có thể chu cấp tiền bạc cho con trai mình hằng tháng, hoặc giao cho anh một công việc thực thụ để làm, huấn luyện anh làm việc, và giám sát một chút để đảm bảo Rufus có thực hiện những việc được giao. Có vẻ như cha của Rufus cho rằng, điều quan trọng đối với Rufus là anh có thể nói mình đã từng làm việc, chứ không phải là có kinh nghiệm làm việc thực sự.

Điều này thật khó hiểu! Nó càng khó hiểu hơn vì thái độ giống như cha của Rufus đang xuất hiện ngày càng phổ biến. Trong quá khứ, cha mẹ thường không có thái độ như vậy. Đã có một thời, đa số sinh viên đại học đều được trợ cấp chi phí nhờ học bổng hoặc nhờ tiền chu cấp của cha mẹ. Mọi người đều xem đây là một việc tốt khi các cô cậu trẻ tuổi này có thể có vài năm trong đời mà không phải làm việc để kiếm tiền, nhờ đó, họ có thể tự do theo đuổi các giá trị khác như: triết học, thơ ca, thể thao, trải nghiệm tình dục, thay đổi nhận thức, chính trị hay lịch sử nghệ thuật. Ngày nay, người ta quá quan trọng chuyện thanh niên phải làm việc, nhưng lại chẳng quan tâm công việc đó có hữu ích hay không. Trên thực tế, người ta không mong đợi thanh niên làm việc, mà chỉ cần bọn họ xuất hiện và giả vờ làm việc. Một số sinh viên đã gửi thư cho tôi chỉ để phàn nàn về hiện tượng này. Dưới đây là lời kể của Patrick về công việc nhân viên bán hàng của mình tại cửa hàng tiện lợi của hội sinh viên:

Patrick: Tôi thực sự không cần công việc này (điều kiện tài chính của tôi khá đầy đủ), nhưng dưới áp lực của gia đình, tôi đã xin việc vì nghĩa vụ phải có cho được kinh nghiệm làm việc nhằm chuẩn bị cho những gì đang chờ đón sau khi tốt nghiệp. Thực tế mà nói, công việc này chỉ lấy mất của tôi thời gian và năng lượng mà tôi đang dành để làm các việc khác như tham gia vận động, tuyên truyền, hoặc đọc sách giải trí, đó mới điều khiến tôi bực bội hơn cả.

Đây là loại công việc đúng chuẩn ở một cửa hàng tiện lợi, phục vụ mọi người ở quầy tính tiền (mà việc này thì có thể dễ dàng để máy móc thực hiện) với yêu cầu được nêu ra rõ ràng. Trong đánh giá sau thử việc, người ta nói tôi “nên tích cực hơn và tỏ vẻ hạnh phúc khi phục vụ khách hàng”. Vậy là, họ không chỉ muốn tôi làm một việc mà máy móc có thể thực hiện rất hiệu quả, mà họ còn muốn tôi giả vờ rằng tôi đang tận hưởng công việc này.

Chuyện cũng chịu đựng được nếu ca làm việc của tôi trùng vào giờ ăn trưa, vì khi đó tôi thực sự bận rộn và thấy thời gian trôi qua khá nhanh. Còn phải làm việc vào chiều Chủ nhật, lúc không có ai lui tới cửa hàng, quả là kinh khủng. Họ không cho phép chúng tôi không làm gì cả, ngay cả khi cửa hàng vắng khách. Vì vậy, chúng tôi không thể ngồi và đọc báo. Thay vào đó, người quản lý bày ra những công việc hoàn toàn vô nghĩa để chúng tôi làm, như: đi vòng quanh cửa hàng để kiểm tra hạn sử dụng của tất cả sản phẩm, hoặc sắp xếp lại hàng hóa cho ngay ngắn hơn dù chúng đã ngay ngắn rồi.

Điều tồi tệ nhất của công việc này là nó đã cho tôi rất nhiều thời gian để suy nghĩ, bởi nó chẳng đòi hỏi tôi dùng đến trí tuệ. Vì vậy, tôi chỉ nghĩ rất nhiều về chuyện công việc của mình nhảm nhí như thế nào, nếu có máy móc thì mọi việc sẽ được thực hiện ra sao, và vô vàn các phương án cho một hệ thống với hàng triệu con người suốt đời phải làm loại công việc tương tự như của tôi để tồn tại. Tôi không thể nào ngừng suy nghĩ về việc mình đã khốn khổ đến thế nào.

Ngày nay, đây là kiểu kinh nghiệm mà phụ huynh thấy là quan trọng đối với những đầu óc non trẻ. Vậy, chính xác thì Patrick học được kinh nghiệm gì qua công việc này?

Đây là một ví dụ khác:

Brendan: Tôi học ở một trường đại học nhỏ tại Massachusetts để trở thành giáo viên lịch sử. Gần đây, tôi bắt đầu làm việc tại căng-tin.

Một đồng nghiệp đã nói với tôi vào ngày đầu làm việc: “Một nửa công việc này là khiến mọi thứ trông có vẻ sạch sẽ, và nửa còn lại là tỏ ra bận rộn”.

Trong vài tháng đầu tiên, họ bố trí cho tôi “giám sát” phòng ăn phía sau: dọn dẹp quầy buffet, bổ sung món tráng miệng và lau bàn khi mọi người rời đi. Phòng ăn đó không lớn nên tôi có thể hoàn thành nhiệm vụ của mình trong năm phút sau mỗi ba mươi phút. Kết quả là tôi đã có thời gian để đọc rất nhiều cho các khóa học của mình.

Tuy nhiên, đôi khi tôi làm chung ca với một người quản lý ít biết cảm thông. Lúc đó, tôi phải luôn để mắt quan sát mọi lúc, nhằm đảm bảo họ luôn thấy tôi đang bận rộn làm cái gì đó. Tôi không hiểu tại sao bản mô tả công việc không thể xác nhận rằng tôi sẽ không phải làm gì nhiều – nếu tôi không mất quá nhiều thời gian và năng lượng để tỏ vẻ bận rộn thì tôi đã có thể đọc và dọn dẹp bàn nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Nhưng tất nhiên, vấn đề ở đây không phải là hiệu quả công việc, bởi nếu chúng ta muốn dạy sinh viên về thói quen làm việc hiệu quả thì tốt nhất là để yên cho họ học hành. Suy cho cùng, học đại học là một công việc thực sự, theo mọi nghĩa, ngoại trừ việc bạn không được trả lương để học (nhưng nếu bạn có học bổng hoặc được trợ cấp chi phí thì bạn được trả tiền cho việc học đó chứ!). Bài học ở trường luôn có nội dung thực thụ; bạn phải tham dự các lớp học, làm bài tập, viết bài luận và được đánh giá dựa trên kết quả. Nhưng trong thực tế, theo quan điểm của những người có thẩm quyền như phụ huynh, giáo viên, chính phủ... thì những hoạt động học tập này là chưa đủ, họ cảm thấy sinh viên cần được dạy về “thế giới thực”.

Brendan: Có nhiều loại việc làm dành cho sinh viên khiến chúng tôi phải thực hiện những chuyện nhảm nhí như quét mã sinh viên, giám sát các gian phòng trống, hoặc dọn dẹp các bàn đã được dọn sạch. Mọi người đều hài lòng với chuyện này bởi vì sinh viên sẽ có tiền trong khi đi học. Nhưng nếu vậy, người ta chỉ việc cho sinh viên tiền rồi tự động hóa mấy công việc đó, hoặc thậm chí là bỏ chúng luôn cũng được.

Quan điểm của Brendan khá thú vị, và tôi sẽ quay lại phân tích ý kiến của anh trong một chương sau. Còn ở đây, tôi muốn tập trung vào việc: Sinh viên sẽ học được kinh nghiệm gì từ những công việc kiểu này? Dựa trên lời kể của Brendan và Patrick (và tôi có thể dễ dàng đưa ra nhiều nguồn tham khảo khác), tôi nghĩ chúng ta có thể kết luận rằng những công việc này giúp sinh viên học được ít nhất 5 điều:

1. Cách làm việc dưới sự giám sát trực tiếp của người khác;

2. Cách giả vờ làm việc ngay cả khi không có gì để làm;

3. Người ta không được trả tiền để làm những việc họ thực sự thích, dù việc đó hữu ích hoặc quan trọng đi chăng nữa;

4. Người ta được trả tiền để làm những việc vô ích và không quan trọng, mà họ cũng chẳng thích;

5. Ít nhất là đối với các công việc cần tiếp xúc với công chúng, ngay cả khi người ta được trả tiền để làm các nhiệm vụ mà họ không thích thì họ cũng phải giả vờ là thích.

Xem xét lại về động lực làm việc của con người

“Tôi nghĩ rằng không có cảm xúc nào mãnh liệt như cảm xúc của nhà phát minh khi nhìn thấy ý tưởng của mình thành công... nó khiến người ta quên ăn quên ngủ, quên bạn bè quên tình yêu, quên tất cả mọi thứ.”

– Nikola Tesla

Nếu lập luận của phần trước là chính xác, thì người ta có thể kết luận rằng vấn đề của Eric chỉ là anh đã không được chuẩn bị đầy đủ để ứng phó với công việc vô nghĩa. Anh đã được đào tạo với hệ thống giáo dục kiểu cũ (một số dấu vết sót lại của nó) vốn được thiết kế để chuẩn bị cho sinh viên thực sự làm việc. Điều này dẫn anh đến những kỳ vọng sai lầm và cú sốc vỡ mộng ban đầu mà anh không thể vượt qua.

Nhưng tôi không nghĩ toàn bộ câu chuyện chỉ có vậy. Có một thứ gì đó sâu xa hơn đang diễn ra ở đây. Có thể Eric đã không được chuẩn bị kỹ để chịu đựng sự vô nghĩa trong công việc đầu tiên của mình sau khi ra trường, nhưng vấn đề là: Nếu như tất cả chúng ta đều được đào tạo, bằng cách này hay cách khác, để giả định rằng con người nên vui mừng khi họ được trả tiền nhiều mà không cần làm việc, thì tại sao mọi người đều thấy sự vô nghĩa trong công việc là thứ mà họ phải chịu đựng?

Hãy trở lại vấn đề ban đầu của chúng ta. Chúng ta có thể bắt đầu bằng cách hỏi: Tại sao ta lại cho rằng nếu một người được trả tiền để không làm gì thì người đó nên tự thấy mình may mắn? Cơ sở nào của lý thuyết về bản chất con người có thể giải thích cho điều này? Hiển nhiên chúng ta cần xem xét lý thuyết kinh tế, thứ đã biến loại suy nghĩ này thành một môn khoa học. Theo lý thuyết kinh tế cổ điển, homo oeconomicus, hay “con người kinh tế” – hình mẫu con người làm nền tảng cho mọi dự đoán của ngành học này – được giả định là có động lực thúc đẩy dựa trên những tính toán về chi phí và lợi ích. Tất cả các phương trình toán học ấn tượng mà các nhà kinh tế tạo ra đều dựa trên một giả định đơn giản: Bản chất con người là sẽ chọn cách hành động có thể mang lại cho họ mọi thứ họ muốn mà ít tiêu hao tài nguyên và nỗ lực nhất. Chính sự đơn giản của công thức làm cho các phương trình trở nên khá thi, bởi nếu người ta thừa nhận rằng con người có động lực phức tạp, họ sẽ phải cân nhắc rất nhiều yếu tố nên không thể đưa ra dự đoán.

Cho đến nay, tuyên bố này vẫn còn hợp lý. Vấn đề là, có nhiều khía cạnh trong cuộc sống con người mà các giả định trên rõ ràng là không giúp giải thích được. Ví dụ như, nếu giả định “tối thiểu hóa” (tối thiểu chi phí, tối đa lợi ích) là đúng thì những người như Eric hẳn sẽ rất vui mừng với tình huống của họ: nhận được rất nhiều tiền, hao tốn rất ít tài nguyên và năng lượng (gần như bằng không) – về cơ bản là tiền vé xe buýt, cộng với lượng calo cần thiết để đi bộ quanh văn phòng và trả lời một vài cuộc điện thoại. Nhưng có vẻ như bất cứ ai trong tình huống như vậy đều không vui vẻ gì.

Khá nhiều cách lập luận công khai của chúng ta về công việc đều bắt đầu từ giả định rằng lý thuyết “con người kinh tế” là chính xác. Mọi người phải bị bắt buộc làm việc. Nếu người nghèo được cứu trợ để họ không chết đói, thì chuyện cứu trợ đó phải được thực hiện sao cho người nhận cứu trợ thấy xấu hổ và khó chịu nhất có thể, bởi nếu không, họ sẽ trở nên phụ thuộc và không có động lực tìm việc làm. Giả định cơ bản ở đây là: Nếu con người được phép tùy chọn để trở thành ký sinh trùng, thì tất nhiên họ sẽ chọn làm như vậy.

Trong thực tế, hầu hết mọi bằng chứng sẵn có đều cho chúng ta thấy rằng vấn đề không phải như vậy. Con người chắc chắn có xu hướng bị giày vò và cảm thấy căm ghét những công việc mà họ cho là khiến họ bị mất phẩm giá; rất ít người có khuynh hướng làm việc theo tốc độ của những năm 1920; người ta cũng ghét mình bị sỉ nhục. Nếu để con người tự quyết định, họ gần như luôn luôn ghê sợ cái viễn cảnh không có việc gì hữu ích để làm.

Có vô số bằng chứng thực tế chứng minh cho điều này, ví dụ: Những người thuộc tầng lớp lao động nếu trúng xổ số và trở thành triệu phú thì họ hiếm khi bỏ việc (và nếu họ làm vậy, thường thì họ sẽ sớm nói rằng mình hối hận). Ngay cả trong những nhà tù (nơi tù nhân được cung cấp thức ăn và chỗ ở miễn phí, và thực sự không cần phải làm việc) thì chuyện không cho phép tù nhân làm việc trong khu giặt ủi, cọ rửa nhà vệ sinh hoặc làm việc trong xưởng tù... vẫn được sử dụng như một hình thức trừng phạt. Và điều này vẫn đúng ngay cả khi tù nhân làm việc mà không được trả tiền. Ở đây, chúng ta đang nói về những người có thể được xem là ít vị tha nhất trong xã hội, nhưng họ vẫn thấy việc ngồi suốt ngày xem tivi là một số phận tồi tệ hơn nhiều so với việc phải lao động vất vả và ít được tưởng thưởng.

Lấy một ví dụ khác: Ngày nay, chúng ta biết rằng tù nhân bị biệt giam hơn sáu tháng sẽ có các tổn thương ở não có thể quan sát được. Con người không chỉ là động vật theo bầy đàn; về bản chất, con người có tính xã hội cao đến mức nếu bị cắt đứt khỏi mối quan hệ với những người khác, họ bắt đầu phân rã về thể chất.

Con người có thể hoặc không thể thoát ra khỏi khung lao động 8 giờ một ngày (đối với tôi, có vẻ có bằng chứng khá rõ cho thấy con người không thể thoát khỏi) – nhưng ngay cả những tên tội phạm lì lợm nhất cũng thấy viễn cảnh ngồi chơi xơi nước, thậm chí, còn tệ hơn.

Tại sao chuyện này lại là vấn đề? Và nó ăn sâu vào tâm lý con người đến mức nào?

***

Ngay từ năm 1901, nhà tâm lý học người Đức Karl Groos đã phát hiện ra rằng trẻ sơ sinh thể hiện niềm hạnh phúc tột bậc khi chúng lần đầu tiên phát hiện mình có thể gây những ảnh hưởng có thể đoán biết trước lên thế giới xung quanh, bất kể sự ảnh hưởng đó là gì hoặc có mang lại lợi ích gì cho trẻ hay không. Giả dụ rằng đứa bé phát hiện nó có thể di chuyển một cây bút chì bằng cách cử động cánh tay, rồi nó nhận ra mình có thể đạt được hiệu ứng tương tự bằng cách cử động tay như vậy một lần nữa. Đó là lúc trẻ biểu hiện vui mừng tột độ. Groos đã đặt ra cụm từ “niềm vui vì mình là nguyên nhân” (the pleasure at being the cause), gợi ý rằng đó là nền tảng của việc chơi đùa, thứ mà ông xem là “việc sử dụng quyền lực vì đơn giản là thích thực hiện chúng”.

Nhìn chung, khám phá này có ý nghĩa mạnh mẽ giúp chúng ta hiểu hơn về động lực của con người. Trước Groos, hầu hết các nhà triết học chính trị phương Tây – và sau họ, các nhà kinh tế và khoa học xã hội – đã có khuynh hướng cho rằng con người tìm kiếm quyền lực đơn giản vì nỗi khát khao cố hữu muốn chinh phục và thống trị, hoặc một khát khao thực tế hơn đó là thỏa mãn về vật chất, an toàn hoặc duy trì giống nòi. Những phát hiện của Groos vốn đã được xác nhận qua một thế kỷ với các bằng chứng thực nghiệm – cho thấy có thể có một điều gì đó đơn giản hơn nhiều đằng sau cái mà Nietzsche gọi là “ý chí quyền lực” (will to power). Trẻ em dần hiểu rằng mình có tồn tại, mình là những thực thể tách biệt với thế giới xung quanh. Sự hiểu biết này của trẻ phần lớn là nhờ trẻ hiểu rằng “chính mình” là thứ làm cho điều gì đó xảy ra. Quan trọng nữa, sự nhận biết này ngay từ đầu đã được đánh dấu bằng một niềm vui, thứ cảm xúc trở thành nền tảng cơ bản cho tất cả trải nghiệm của con người sau này. Có thể hơi khó để nghĩ rằng chúng ta ý thức về bản thân mình dựa trên nền tảng hành động, bởi vì khi chúng ta thực sự mải mê làm một việc gì đó – đặc biệt là một việc chúng ta biết cách làm rất tốt, từ chạy đua đến giải quyết một vấn đề phức tạp – chúng ta có xu hướng quên rằng mình đang tồn tại. Nhưng ngay cả khi chúng ta hòa mình vào công việc mình đang làm, thì cái nền tảng “niềm vui vì mình là nguyên nhân” vẫn còn đó như nó vốn vậy, “nền tảng không lời” cho sự tồn tại của chúng ta.

Trên thực tế, các thí nghiệm cũng chỉ ra rằng, nếu trước tiên chúng ta cho phép một đứa trẻ khám phá và trải nghiệm niềm vui của việc chúng có thể tạo ra một hiệu ứng nhất định, rồi sau đó chúng ta đột ngột phủ nhận chuyện đó với trẻ thì kết quả thật đáng kinh ngạc: Đầu tiên là trẻ nổi cơn thịnh nộ, từ chối tiếp xúc, sau đó là bị rối loạn tâm lý và thoái lui khỏi thế giới. Nhà tâm thần học đồng thời là nhà phân tâm học Francis Broucek gọi đây là “sang chấn do ảnh hưởng thất bại” (trauma of failed influence) và cho rằng những trải nghiệm đau thương như vậy có thể là nguyên nhân của nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần sau này[1].

Nêu đúng như vậy thì nó bắt đầu cho chúng ta hiểu tại sao một người bị kẹt trong tình huống họ nghĩ mình được tuyển vào để làm một công việc có ích, nhưng sau đó lại nhận ra rằng công việc của mình rõ ràng là vô nghĩa và cứ phải giả vờ là mình đang làm việc hữu ích, thì rốt cuộc họ sẽ bị những tổn thương tâm lý nghiêm trọng. Nó không chỉ là một cú đánh vào sự cảm nhận về tầm quan trọng của bản thân, mà còn là sự tấn công trực tiếp vào chính nền tảng của sự cảm nhận về cái tôi. Một con người không thể tạo ra một tác động có ý nghĩa đối với thế giới sẽ không thể tồn tại.

Lược sử về kiểu công việc “được bày vẽ ra” và khái niệm “mua bán thời gian”

Từ lý thuyết “niềm vui vì mình là nguyên nhân” của mình, Groos nghĩ ra một lý thuyết về vui chơi tưởng tượng: Con người phát minh ra trò chơi và trò tiêu khiển cũng vì chính cái lý do mà trẻ sơ sinh thấy vui thích khi chúng biết mình có khả năng di chuyển cây bút chì. Chúng ta muốn sử dụng quyền lực của mình để đạt được điều gì đó (như kết quả chiến thắng) trong các trò chơi.

Groos đề xuất đây là tất cả những gì gọi là sự tự do – và ở đây, ông đã dựa vào những ý tưởng của nhà triết học lãng mạn người Đức Friedrich Schiller (Schiller lập luận rằng mong muốn sáng tạo nghệ thuật chỉ đơn giản là một biểu hiện của sự thôi thúc muốn chơi đùa dưới hình thức sử dụng quyền tự do chỉ vì tự do). Sự tự do chính là khả năng của chúng ta tạo dựng ra mọi thứ chỉ vì mình có thể làm như vậy.

Tuy nhiên, sự giả tạo trong công việc chính là thứ khiến cho các sinh viên như Patrick và Brendan thấy bực mình nhất – mà thực ra, bất cứ ai từng làm công ăn lương mà bị giám sát chặt chẽ thì đều thấy bực bội như vậy. Con người làm việc là nhằm phục vụ một mục đích nào đó. Bị buộc phải giả vờ làm việc chỉ để chứng tỏ là có làm việc thì quả là một sự sỉ nhục, bởi lẽ ta có nhu cầu được nhìn nhận một cách đúng đắn rằng mình đang làm một công việc vì sự hữu ích của công việc đó. Nếu trò chơi tưởng tượng là biểu hiện thuần túy nhất của quyền tự do con người, thì “giả vờ làm việc” vì bị người khác áp đặt là biểu hiện thuần túy nhất của sự mất tự do.

***

Sẽ rất hấp dẫn, mặc dù có lẽ là không thể, khi viết về lịch sử hình thành của loại công việc “được bày vẽ ra”, để khám phá xem từ khi nào và trong hoàn cảnh nào mà “sự nhàn rỗi” bắt đầu bị xem là một vấn đề, hoặc thậm chí là một tội lỗi. Tôi không biết có ai đã làm chuyện này chưa. Tuy nhiên, tất cả các bằng chứng chúng ta có được đều chỉ ra rằng, hình thức công việc “được bày vẽ ra” trong thời hiện đại mà Patrick và Brendan đang than phiền là chuyện mới mẻ trong lịch sử. Điều này một phần là vì hầu hết mọi người đều cho rằng mô thức làm việc bình thường của con người có diễn tiến định kỳ gồm một cơn bùng nổ năng lượng, sau đó là thư giãn, rồi lại tiếp tục một cơn bùng nổ năng lượng khác. Ví dụ, cách canh tác diễn ra như thế này: huy động tất cả các nguồn lực để trồng trọt và thu hoạch, nhưng mặt khác, toàn bộ mùa vụ phần lớn là những việc chăm sóc và sửa chữa các thứ, nghỉ ngơi và làm mấy việc lặt vặt. Các công việc thông thường khác, như xây nhà hay chuẩn bị cho một bữa tiệc, cũng có xu hướng diễn ra theo hình thức đại loại như vậy. Nói cách khác, mô hình học tập truyền thống của sinh viên – học hành tà tà rồi nhồi nhét dữ dội trước kỳ thi và sau đó lại tà tà – là điển hình cho xu hướng của con người khi thực hiện các nhiệm vụ cần thiết nếu họ không bị ai bắt phải hành động khác đi[2]. Đây là cách con người làm việc nếu họ được tự do làm việc, và không có lý do gì để tin rằng nếu buộc con người làm khác đi thì có thể đem đến hiệu quả hoặc năng suất cao hơn. Thường thì sự ép buộc đó sẽ gây tác dụng ngược lại.

Hiển nhiên có một số công việc nhiều kịch tính hơn và do đó, chúng thường xen kẽ giữa các đợt hành động điên cuồng với sự uể oải tương ứng. Điều này luôn luôn đúng. Săn bắn thì đòi hỏi khắt khe hơn trồng rau, xây nhà thì hoành tráng hơn lau dọn. Như ngụ ý của những ví dụ này thì trong hầu hết các xã hội loài người, nam giới có xu hướng cố gắng (và thường thành công) độc quyền các loại công việc thú vị, kịch tính nhất như phá rừng để trồng trọt, và giao phó cho nữ giới những công việc đơn điệu và tốn thời gian hơn, chẳng hạn như làm cỏ. Ta có thể nói rằng đàn ông sẽ luôn tự mình đảm nhận loại công việc mà sau đó họ có chuyện để kể cho con cháu, và cố gắng giao cho phụ nữ loại việc mà chỉ có thể vừa làm vừa tán chuyện. Xã hội càng gia trưởng, đàn ông càng có quyền lực hơn phụ nữ, và khuynh hướng này càng đúng. Mô hình tương tự có xu hướng tự nảy sinh bất cứ khi nào có một nhóm nắm quyền lực vượt trội so với nhóm khác, và có rất ít ngoại lệ. Các lãnh chúa phong kiến, khi họ “làm việc”, họ là những chiến binh – cuộc sống của họ có xu hướng xen kẽ giữa những chiến công hiển hách và sự nhàn rỗi gần như là hoàn toàn. Nông dân và người hầu cận được xem là được làm các công việc ổn định hơn. Nhưng ngay cả như vậy, lịch làm việc của nông dân và người hầu cũng không có gì là quy củ hoặc kỷ luật như giờ làm việc ở công sở ngày nay – nông nô thời trung cổ điển hình, dù là nam hay nữ, có lẽ chỉ phải làm việc từ sáng sớm đến tối mịt trong hai mươi đến ba mươi ngày trong năm, các ngày còn lại thì họ chỉ phải làm việc vài tiếng và các ngày lễ hội thì chẳng làm gì luôn, mà ngày lễ thì cũng không phải hiếm.

Lý do chính tại sao công việc có thể diễn ra không quy củ như vậy phần lớn là vì nó không được giám sát. Điều này không chỉ đúng với chế độ phong kiến thời trung cổ mà còn đúng với hầu hết các thỏa thuận lao động trên thế giới ngày nay. Chuyện này cũng đúng ngay cả khi nhân công được bố trí không đồng đều. Nếu những người cấp dưới tạo ra kết quả đúng như yêu cầu, thì những người cấp trên cảm thấy mình không cần bận tâm xem người dưới làm gì. Điều này cũng tồn tại trong mối quan hệ giới tính. Một xã hội càng gia trưởng, sự tách biệt giữa nam giới và nữ giới càng gia tăng; kết quả là, đàn ông biết càng ít về công việc của phụ nữ, và chắc chắn đàn ông càng ít có khả năng thực hiện công việc của phụ nữ nếu nữ giới biến mất. (Ngược lại, phụ nữ thường nhận thức rõ về công việc của đàn ông và thường có thể thay thế vai trò của nam giới khá tốt khi những người đàn ông vì lý do nào đó mà biến mất – đây là lý do tại sao trong rất nhiều xã hội trước đây, phần lớn dân số nam có thể biến mất trong thời gian dài vì chiến tranh hoặc đi làm ăn xa mà không gây ra sự gián đoạn nào đáng kể). Trong các xã hội gia trưởng, phụ nữ được giám sát bởi những người phụ nữ khác; và điều này thường liên quan đến một quan niệm rằng: Không giống như đàn ông, phụ nữ nên luôn luôn bận rộn.

Hồi còn ở Ba Lan, bà cố của tôi đã từng cảnh báo con gái mình là: “Những ngón tay nhàn rỗi sẽ đan áo len cho quỷ dữ”. Tương tự như vậy, các chủ đồn điền ở miền Nam nước Mỹ hoặc vùng Caribbean hồi thế kỷ XIX cho rằng phải luôn giữ cho các nô lệ bận rộn, ngay cả khi người chủ nô phải bày vẽ ra công việc nô lệ, thay vì để cho nô lệ nhàn rỗi khi chưa vào mùa vụ; lý do được đưa ra luôn là nếu nô lệ có thời gian rảnh rang, họ có khả năng âm mưu chạy trốn hoặc nổi dậy.

Cái đạo lý của thời hiện đại: “Anh đang làm việc cho tôi; tôi không trả tiền cho anh để anh đứng không” lại rất khác. Đó là nỗi bức xúc của một người cảm thấy mình bị cướp. Thời gian của người làm công không thuộc về họ; nó thuộc về người trả công cho họ. Trong trường hợp người làm công không làm việc, nghĩa là họ đang đánh cắp một thứ gì đó mà người chủ đã trả tiền hậu hĩ để mua (hoặc là hứa hẹn sẽ trả tiền hậu hĩ vào cuối tuần). Theo logic đạo lý này, nhàn rỗi không phải là nguy hiểm, mà là trộm cắp.

Điều này rất quan trọng và cần chú ý kỹ bởi vì ý tưởng “thời gian của một người có thể thuộc về người khác” thực sự khá đặc biệt. Hầu hết các xã hội loài người trước đây đều không hề có ý niệm gì về chuyện này. Như Moses Finley, nhà nghiên cứu về thời cổ đại, đã chỉ ra: Nếu một người Hy Lạp hoặc La Mã cổ đại nhìn thấy một thợ gốm, ông ta có thể nghĩ đến việc mua những chiếc bình của người thợ hoặc mua người thợ gốm vì chế độ nô lệ là một thể chế quen thuộc ở thời cổ đại. Nhưng ông ta sẽ bối rối trước ý niệm rằng mình có thể mua thời gian của người thợ gốm. Như Finley quan sát, bất kỳ ý niệm nào như vậy cũng liên quan đến hai bước nhảy vọt về khái niệm mà ngay cả các nhà lý thuyết pháp lý La Mã thông thái nhất cũng thấy khó khăn. Đầu tiên, phải nghĩ về khả năng làm việc của thợ gốm, “sức lao động” của anh ấy, là một thứ tách biệt với chính người thợ này. Thứ hai, nghĩ ra một cách nào đó để đưa năng lực này vào các “thùng chứa” tạm thời (giờ, ngày, ca làm việc) để sau đó có thể dùng tiền để mua. Đối với một người Hy Lạp hoặc La Mã bình thường, những ý tưởng như vậy có vẻ kỳ lạ, lập dị, thậm chí là thần bí. Làm cách nào mà mua thời gian được? Thời gian là một thứ trừu tượng. Điều gần nhất mà họ có thể có khả năng nghĩ đến là ý tưởng thuê thợ gốm làm nô lệ trong một khoảng thời gian giới hạn nhất định – chẳng hạn, trong một ngày – và trong thời gian đó, người thợ gốm có nghĩa vụ phải làm bất cứ điều gì ông chủ ra lệnh, giống như bất kỳ nô lệ nào khác. Nhưng cũng vì lý do này, ông ta có lẽ sẽ không thể tìm được thợ gốm nào sẵn lòng tham gia vào một thỏa thuận như vậy. Trở thành nô lệ, bị buộc phải từ bỏ ý chí tự do và trở thành công cụ đơn thuần của người khác, dù chỉ là tạm thời, được coi là thứ tồi tệ nhất có thể xảy ra với con người.

Vì thế, phần lớn các ví dụ về tiền công lao động mà chúng ta gặp trong thời cổ đại đều bắt nguồn từ những người vốn đã là nô lệ: Một thợ gốm nô lệ thực sự có thể sắp xếp với chủ của mình để được làm việc ở xưởng gốm, nộp một nửa tiền lương cho chủ và được giữ phần còn lại. Những người tự do thì không làm vậy. Và điều này vẫn đúng cho đến tận thời trung cổ, lúc này hình thức trả tiền công mới bắt đầu có, và là nét đặc trưng ở các thành phố cảng thương mại như Venice, Malacca, hoặc Zanzibar[3].

Vậy tại sao chúng ta lại rơi vào tình huống mà chúng ta thấy ngày nay? Cái tình huống mà mọi người đều thấy bình thường khi những công dân tự do của các quốc gia dân chủ lại tự đem mình ra cho thuê theo cách đó? Hoặc thấy bình thường khi một ông chủ trở nên phẫn nộ nếu nhân viên không làm việc luôn tay trong quãng thời gian “của ông ta”?

Trước hết, nó phải liên quan đến một sự thay đổi trong khái niệm chung về thời gian thực sự là gì. Con người từ lâu đã làm quen với khái niệm thời gian tuyệt đối bằng cách quan sát bầu trời, nơi các sự kiện thiên văn xảy ra với quy luật chính xác và có thể dự đoán được. Bầu trời thường được coi là lãnh địa của sự hoàn hảo, còn cuộc sống trên Trái đất thường được cho là lộn xộn hơn. Ở Trái đất, không có thước đo tuyệt đối để áp dụng. Hãy xem một ví dụ cụ thể: Từ bình minh đến hoàng hôn là mười hai tiếng đồng hồ, nhưng bạn không thể nói đi từ chỗ này đến chỗ kia mất ba tiếng trong khi bạn chưa xác định rõ là đang xét trong thời điểm nào trong năm bởi giờ mùa đông ngắn hơn phân nửa so với giờ mùa hè. Khi tôi sống ở Madagascar, tôi thấy những người ở nông thôn – nơi ít sử dụng đồng hồ – vẫn thường mô tả khoảng cách theo cách cũ và nói rằng đi bộ đến một ngôi làng khác sẽ mất thời gian nấu hai nồi cơm. Ở châu Âu thời trung cổ, người ta cũng dùng cách nói tương tự như “đọc ba bài kinh cầu nguyện”, luộc chín một hoặc hai quả trứng. Hình thức này là vô cùng phổ biến. Ở những nơi không có đồng hồ, thời gian được đo bằng hành động thay vì hành động được đo bằng thời gian. Có một tuyên bố kinh điển của nhà nhân chủng học Edward Evan Evans-Pritchard về chủ đề này. Ông nói về Nuer, một dân tộc ở Đông Phi:

Người Nuer không có cách diễn đạt tương đương với “thời gian” trong ngôn ngữ của chúng ta, và do đó, họ không thể nói về thời gian như thể nó là một thứ gì đó thực tế, trôi qua, có thể bị lãng phí, có thể được lưu lại,... Tôi không nghĩ rằng họ từng trải qua cảm giác chiến đấu chống lại thời gian hay phải phối hợp các hoạt động với một dòng thời gian trừu tượng, bởi vì điểm tham chiếu của họ chủ yếu là các hoạt động, thường có tính chất nhàn nhã. Các sự kiện tuân theo một trật tự logic, nhưng chúng không bị kiểm soát bởi một hệ thống trừu tượng, không có các điểm tham chiếu tự động để buộc các hoạt động phải tuân theo chính xác. Người Nuer thật may mắn.

Nhà sử học người Anh E. P. Thompson, tác giả của bài tiểu luận tuyệt vời năm 1967 về nguồn gốc của ý nghĩa về thời gian trong thời hiện đại mang tên “Time, Work Discipline, and Industrial Capitalism” (tạm dịch: Thời gian, Kỷ luật làm việc và Chủ nghĩa tư bản công nghiệp), đã chỉ ra rằng những gì đã xảy ra là do sự thay đổi đồng thời của đạo lý và kỹ thuật, cái này thúc đẩy cái kia. Vào thế kỷ XIV, hầu hết các thị trấn châu Âu đều đã lắp đặt tháp đồng hồ – thường do các thương gia địa phương ủng hộ và tài trợ. Cũng chính các thương gia này đã hình thành thói quen đặt một sọ người lên bàn làm việc, để nhắc nhở bản thân rằng họ nên tận dụng thời gian của mình vì mỗi tiếng chuông đồng hồ là đưa họ đến gần cái chết thêm một giờ. Sự phổ biến của đồng hồ treo tường trong nhà và đồng hồ bỏ túi thì mất nhiều thời gian hơn, nó trùng với sự ra đời của cuộc cách mạng công nghiệp bắt đầu từ cuối những năm 1700, và nó đã khiến tầng lớp trung lưu bắt đầu có thái độ tương tự các thương gia ngày trước. Thời gian vũ trụ, thời gian tuyệt đối của thiên đàng, đã đến Trái đất và bắt đầu nắm quyền điều khiển, ngay cả với những công việc hằng ngày gần gũi nhất. Nhưng, thời gian đồng thời là một tấm lưới cố định, và là một loại tài sản sở hữu. Mọi người được khuyến khích xem thời gian là một loại tài sản hữu hạn cần được phân bổ và tiêu dùng cẩn thận tương tự như tiền, giống như cách nhìn nhận của các thương gia thời trung cổ. Hơn nữa, các kỹ thuật mới cũng cho phép thời gian cố định của bất kỳ người nào trên Trái đất cũng có thể được chia thành các đơn vị thống nhất để đem ra mua bán bằng tiền.

Một khi thời gian là tiền bạc, người ta có thể nói về việc “tiêu xài thời gian” chứ không chỉ đơn thuần là “thời gian trôi qua” nữa – rồi còn “lãng phí thời gian”, “tiết kiệm thời gian”, “mất thời gian”, “chạy đua với thời gian”,... Các nhà bắt đầu sử dụng đồng hồ bấm giờ; công nhân được yêu cầu chấm công khi vào và ra; các trường từ thiện vốn để dạy người nghèo thì trở thành hệ thống trường công, nơi học sinh của tất cả các tầng lớp xã hội được yêu cầu di chuyển từ phòng này sang phòng khác sau mỗi tiếng chuông, một sự sắp xếp tự giác được thiết kế để đào tạo trẻ em chuẩn bị cho cuộc sống làm việc tại các nhà máy sau này.

Kỷ luật làm việc và giám sát công việc của chủ nghĩa tư bản cũng có lịch sử đặc thù riêng, bắt nguồn từ việc du nhập hình thức kiểm soát toàn diện trên các tàu buôn và đồn điền nô lệ từ các thuộc địa về quê nhà để áp dụng lên những người lao động nghèo. Và quan niệm mới về thời gian đã giúp việc thực hiện các hình thức kiểm soát người lao động đó trở nên khả thi. Điều tôi muốn nhấn mạnh ở đây là cả một sự thay đổi về kỹ thuật lẫn giá trị đạo lý. Người ta thường quy cho Thanh giáo (Puritanism) phải chịu trách nhiệm về sự thay đổi này, và đương nhiên là Thanh giáo có liên quan. Tuy nhiên, người ta có thể tranh luận một cách đầy thuyết phục rằng các hình thức khổ hạnh của Thần học Calvin (Calvinist) chỉ là phiên bản bị thổi phồng của một ý niệm mới về thời gian, mà bằng cách này hay cách khác, đã định hình lại khả năng cảm thụ của tầng lớp trung lưu về Cơ đốc giáo. Kết quả là, trong suốt thế kỷ thứ mười tám và mười chín, bắt đầu từ Anh, cách làm việc thất thường theo kiểu cũ ngày càng bị xem là một vấn đề xã hội. Tầng lớp trung lưu xem người nghèo là người nghèo phần lớn vì họ thiếu kỷ luật thời gian; họ đã tiêu xài thời gian của mình một cách thiếu cẩn trọng, giống như họ đã đánh bạc thua hết tiền.

Trong khi đó, công nhân bắt đầu nổi loạn chống lại các điều kiện áp bức. Nhiều nhà máy không cho phép công nhân mang đồng hồ riêng vì người chủ thường xuyên ăn gian bằng cách chỉnh đồng hồ của nhà máy. Tuy nhiên không lâu sau, các công nhân tranh cãi với chủ lao động về mức lương theo giờ, yêu cầu hợp đồng về giờ làm việc cố định, tiền làm thêm giờ, tăng ca một buổi, ngày làm mười hai giờ, và sau đó là ngày làm tám giờ. Nhưng chính hành động đòi hỏi “thời gian tự do”, dù hiểu theo bất kỳ hoàn cảnh nào, có tác dụng củng cố một cách tinh tế ý tưởng rằng khi một công nhân “làm theo giờ”, thì thời gian của họ thực sự thuộc về người đã mua nó – một khái niệm có vẻ ngược ngạo và thái quá đối với thế hệ cha ông của họ, mà thực ra nó cũng xa lạ đối với hầu hết những ai đã từng sống trên Trái đất.

Sự xung đột giữa niềm tin về thời gian với nhịp độ làm việc tự nhiên

Để hiểu được vấn đề bạo lực tinh thần do công việc hiện đại gây ra, chúng ta cần tìm hiểu về lịch sử xung đột giữa niềm tin về thời gian với nhịp độ làm việc tự nhiên – thứ thường xuyên dẫn đến cuộc đụng độ trực tiếp giữa đạo lý của người sử dụng lao động và nhận thức chung của người lao động. Cho dù công nhân đã quen với kỷ luật thời gian (thậm chí họ đã phải tuân theo kỷ luật giờ giấc từ khi học tiểu học) nhưng họ vẫn thấy yêu cầu làm việc liên tục với tốc độ ổn định trong tám giờ một ngày, bất kể làm công việc gì, là điều chống lại mọi lẽ thường – và yêu cầu họ giả vờ làm các công việc “được bày vẽ ra” là điều đáng để nổi giận.

Tôi nhớ rất rõ công việc đầu tiên của mình, đó là chân rửa chén trong một nhà hàng Ý. Tôi là một trong ba cậu thiếu niên được thuê vào làm trong mùa hè, và lần đầu tiên đối mặt với sự hối hả điên cuồng trong công việc, chúng tôi đã tự nhiên biến nó thành một trò chơi. Cả bọn quyết tâm chứng minh mình là người rửa chén giỏi nhất và anh hùng nhất mọi thời đại. Ba đứa hè nhau biến thành một cỗ máy nhanh như chớp đầy hiệu quả, rửa sạch bóng một đống bát đĩa khổng lồ trong thời gian kỷ lục. Sau đó, chúng tôi nghỉ ngơi, tự hào về những gì mình đã hoàn thành, rồi ông chủ xuất hiện và hạch hỏi cả đám tại sao lại thảnh thơi đứng chơi như vậy.

“Tôi không quan tâm chuyện không có thêm cái đĩa dơ nào vào lúc này, các cậu đang trong giờ làm của tôi! Muốn chơi thì chơi vào giờ riêng của mình ấy. Quay về làm việc đi!”

“Vậy chúng cháu phải làm gì?”

“Đi lấy mấy cái nùi giẻ rồi lau chùi kệ bếp.”

“Nhưng bọn cháu đã chùi sạch bóng kệ bếp rồi.”

“Vậy thì cứ lau chùi mấy cái kệ một lần nữa.”

Tất nhiên, chúng tôi đã học được bài học của mình: Nếu bạn làm việc theo giờ, đừng làm quá tốt. Bạn sẽ không được khen thưởng, thậm chí còn không được một cái gật đầu tán thưởng (đó là tất cả những gì chúng tôi thực sự mong đợi). Thay vào đó, bạn sẽ bị trừng phạt bằng các công việc bận rộn vô nghĩa. Và khi bị buộc phải giả vờ làm việc, chúng tôi phát hiện đó là sự sỉ nhục vô cùng – chúng tôi không thể giả vờ nó là cái gì khác bởi vì nó đúng là sự hạ thấp nhân phẩm, một thứ để chứng minh quyền lực của ông chủ. Vấn đề không phải là chúng tôi chỉ việc giả vờ chà kệ bếp, mà mỗi khoảnh khắc phải giả vờ lau chùi kệ bếp ấy, chúng tôi đều thấy như thể có một kẻ bắt nạt học đường nào đó đang cười hả hê trên đầu trên cổ chúng tôi – tất nhiên, ngoại trừ việc lần này kẻ bắt nạt có toàn bộ quyền lực và luật lệ đứng về phía họ.

Vì thế, lần tiếp theo khi công việc rửa chén bát có đến dồn dập thì chúng tôi cứ thong thả mà làm.

***

Thật dễ để biết tại sao nhân viên có thể mô tả các nhiệm vụ “được bày vẽ ra” như vậy là nhảm nhí, và tôi đã nhận được nhiều lời chứng thực cho điều này. Dưới đây là trường hợp của Mitch, người từng làm nghề chăn nuôi trong trang trại ở bang Wyoming, có thể minh họa cho những gì có thể được gọi là “công việc được-bày-vẽ truyền thống”. Công việc ở trang trại, anh viết, rất vất vả nhưng bổ ích, và nếu bạn may mắn được làm việc cho một người chủ dễ tính, thì đó là công việc vui vẻ, vừa cần nỗ lực làm việc lại vừa có thời gian nhàn nhã. Mitch đã không may mắn như vậy. Ông chủ của anh, “một thành viên lớn tuổi và được kính trọng trong cộng đồng giáo dân người Mormon”, đã khẳng định như đinh đóng cột rằng bất cứ khi nào không có gì để làm, thì những người rảnh rang phải dành thời gian để “nhặt đá”.

Mitch: Ông ta sẽ đưa chúng tôi đến một cánh đồng nào đó rồi yêu cầu chúng tôi nhặt tất cả các tảng đá và chất chúng thành một đống, ông cho biết làm vậy là dọn sạch đất để máy cày không bị vướng đá.

Tôi nghĩ việc đó hết sức nhảm nhí. Những cánh đồng đó đã bị cày nát nhiều lần trước khi tôi nhìn thấy chúng, cộng với những đợt sương giá của mùa đông khắc nghiệt ở đó sẽ làm nhiều tảng đá trồi lên mặt đất theo thời gian. Nhưng chuyện “nhặt đá” giữ cho những người làm công như tôi được “bận rộn” và dạy chúng tôi về đạo đức làm việc (nghĩa là biết vâng lời, một nguyên tắc rất quan trọng trong đạo Mormon), vân vân và vân vân.

Đúng thế. Một khu đất rộng hàng trăm mét vuông sẽ có hàng trăm viên đá to bằng nắm tay hoặc lớn hơn.

Tôi nhớ có lần mình đã dành hàng giờ liền trên một cánh đồng, một mình, để nhặt đá; và tôi thật sự cố gắng làm hết sức mình (chỉ có Chúa mới biết tại sao tôi lại như vậy), mặc dù tôi thừa hiểu chuyện đó vô ích như thế nào. Nó khiến lưng tôi ê ẩm. Khi ông chủ quay lại, ông ta tỏ vẻ không hài lòng với đống đá của tôi và tuyên bố rằng tôi chưa thực sự làm được nhiều việc. Như thể bị bắt làm việc tôi mọi như vậy là chưa đủ hạ thấp bản thân, tôi còn bị dìm sâu xuống bùn khi nghe nói rằng hàng giờ chăm chỉ làm việc của mình, hoàn toàn bằng tay mà không có bất kỳ công cụ nào khác, chỉ đơn giản là không đủ tốt. Hơn thế, cũng chẳng có ai đến để dọn đống đá mà tôi nhặt được. Từ hôm đó, chúng vẫn yên vị trên cánh đồng ở chính xác cái nơi tôi đã chất đống, và tôi sẽ chẳng bao giờ ngạc nhiên nếu chúng vẫn ở đó cho đến tận bây giờ.

Tôi căm ghét ông già đó.

Câu chuyện của Mitch nhấn mạnh đến một quan điểm sai lệch rằng: Sự phục tùng nghiêm túc, ngay cả khi phải làm một công việc vô nghĩa dưới sự điều hành của người khác, là một hình thức kỷ luật tự giác giúp bạn trở thành một người tốt đẹp hơn. Tất nhiên, đây là một biến thể hiện đại của Thanh giáo. Còn bây giờ, tôi chỉ muốn nhấn mạnh tại sao yếu tố này còn mang lại thêm sự phẫn nộ trước cái tư tưởng trái khoáy rằng sự nhàn rỗi là một hành vi trộm cắp thời gian.

Mặc dù bị sỉ nhục, Mitch vẫn cố gắng để coi cái nhiệm vụ vô nghĩa này là một thách thức phải vượt qua, nhưng trong anh vẫn trào lên một cơn thịnh nộ khi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tham gia vào một trò chơi tưởng tượng mà anh không phát minh ra, và nó còn được sắp xếp theo cách để anh không bao giờ có thể giành chiến thắng.

Chuyện bị buộc phải làm-việc-không-mục-đích cũng hủy hoại tâm hồn con người không khác gì chuyện bị buộc không-làm-gì-cả, thậm chí có khi còn tệ hơn. Lý do thì cũng giống như chuyện mọi tù nhân thà chọn một năm bị xích chân với nhau và xẻ đá hơn là một năm cô độc nhìn chằm chằm vào tường.

Thỉnh thoảng, những người rất giàu thuê người đứng yên làm nhân tượng trên bãi cỏ của họ trong các bữa tiệc. Một số công việc trong thực tế có vẻ rất giống với chuyện đứng yên như tượng này, dù thật ra thì ta có thể nhúc nhích nhưng ta phải làm việc lâu hơn nhiều, như câu chuyện của Clarence:

Clarence: Tôi từng làm nhân viên cho một công ty bảo vệ toàn cầu và được giao làm bảo vệ tại một phòng triển lãm trong một bảo tàng, nơi hầu như không bao giờ được sử dụng. Công việc của tôi là bảo vệ căn phòng trống đó, đảm bảo không có khách viếng thăm nào chạm vào... à, mà chả có gì trong phòng, và đảm bảo không ai gây cháy ở đó. Để giữ cho tâm trí của tôi luôn tỉnh táo và tập trung, tôi đã bị cấm bất kỳ hình thức kích thích tinh thần nào, như đọc sách, xem điện thoại...

Vì không có ai đến căn phòng đó, nên thực tế là tôi ngồi yên và vặn ngón tay cái trong bảy tiếng rưỡi, chờ chuông báo cháy kêu. Nếu nó kêu, tôi bình tĩnh đứng dậy và bước ra ngoài. Có vậy thôi đó.

Trong một tình huống như vậy – tôi có thể chứng thực điều này bởi vì tôi đã từng ở trong hoàn cảnh tương tự – thật khó để đứng yên như vậy mà không nhẩm tính: “Mình sẽ mắt bao lâu để nhận ra một đám cháy nếu ngồi đây đọc một cuốn tiểu thuyết hay chơi bài trên điện thoại? Hai giây? Ba giây? Mà thực ra mình có thể nhận biết đám cháy đó chưa tới ba giây nếu tâm trí mình không bị nghiền nát và hóa lỏng bởi sự nhàm chán. Nhưng cứ cho là mất ba giây đi, thì mình đã phải tiêu tốn biết bao nhiêu giây vô nghĩa để loại bỏ khoảng cách ba giây giả định đó? Thử tính xem nhé (Tôi có quá thừa thời gian để làm việc này): 27.000 giây cho một ca làm việc; 135.000 giây một tuần; 3.375.000 giây một tháng”. Không có gì ngạc nhiên khi những người được chỉ định làm các việc hoàn toàn trống rỗng như vậy hiếm khi trụ được ở công ty trên một năm, trừ khi có ai đó ở cấp cao hơn thương hại và bố trí họ vào một việc khác.

Clarence trụ được sáu tháng (khoảng hai mươi triệu giây) và sau đó nhận một công việc với mức lương bằng một nửa nhưng đủ để kích thích tinh thần.

***

Đây rõ ràng là những ví dụ cực đoan. Nhưng cái đạo lý “anh đang bán thời gian của anh cho tôi” đã được xem là hiển nhiên đến mức hầu hết chúng ta đều học cách nhìn thế giới từ quan điểm của ông chủ nhà hàng – đến mức mọi công dân đều được khuyến khích đặt mình vào vị trí của sếp và cảm thấy phẫn nộ nếu thấy nhân viên dường như đang làm việc một cách hờ hững hoặc lề mề, chứ đừng nói gì đến việc ở không.

Wendy, người đã gửi cho tôi một câu chuyện dài về những công việc vô nghĩa nhất của cô ấy, phản ánh rằng có nhiều việc dường như xuất hiện chỉ vì các nhà tuyển dụng không thể chấp nhận cái ý tưởng rằng họ thực sự trả tiền cho ai đó chỉ để gọi đến khi cần:

Wendy: Ví dụ một, là nhân viên lễ tân cho một tạp chí thương mại nhỏ, tôi thường được giao nhiều nhiệm vụ lặt vặt để làm trong khi chờ điện thoại reo. Như vậy thì cũng công bằng, có điều các nhiệm vụ đó gần như toàn là nhảm nhí. Có một việc mà tôi sẽ nhớ suốt đời: Một nhân viên thuộc bộ phận quảng cáo đã đến bàn của tôi, đổ ra hàng nghìn cái kẹp giấy và yêu cầu tôi sắp xếp chúng theo màu. Tôi nghĩ cô ấy đang nói đùa, nhưng hóa ra là không. Tôi đã làm theo yêu cầu đó, chỉ để sau đó nhìn thấy cô ấy sử dụng chúng mà không chú ý một chút nào đến màu sắc của kẹp.

Ví dụ hai, bà tôi. Bà sống độc lập trong một căn hộ ở New York. Vì bà vẫn cần sự giúp đỡ nên chúng tôi đã thuê một phụ nữ rất dễ thương để sống cùng và chăm sóc bà. Cô ấy ở đó phòng trường hợp bà tôi bị ngã hoặc cần giúp đỡ, và để giúp bà mua sắm, giặt ủi. Nếu mọi việc suôn sẻ, về cơ bản thì không có gì cần cô ấy phải làm. Điều này đã khiến bà tôi phát điên. Bà than phiền: “Cô ta chỉ ngồi đó!” Chúng tôi phải giải thích rằng công việc của cô ấy là như thế.

Để giúp bà tôi thấy thoải mái hơn, chúng tôi đã hỏi cô ấy có phiền khi giúp sắp xếp các ngăn tủ khi rảnh rang không. Cô ấy nói không thành vấn đề. Vì căn hộ của bà tôi khá nhỏ nên cô ấy sắp xếp các tủ kệ rất nhanh chóng, và lại không có gì để làm. Một lần nữa, bà tôi lại phát cáu vì cô ấy chỉ ngồi không. Cuối cùng, người phụ nữ bỏ cuộc. Khi cô ấy nghỉ, mẹ tôi hỏi cô: “Tại sao thế? Mẹ tôi trông thật tuyệt mà!”. Người phụ nữ trả lời: “Chắc chắn là bà ấy trông thật tuyệt rồi. Còn tôi thì sụt mất 7 ký và tóc thì rụng dần. Tôi không thể chịu nổi bà ấy nữa”. Nghề nghiệp của cô ấy không phải là nhảm nhí, nhưng tạo lớp vỏ bọc bằng cách bày ra quá nhiều công việc bận rộn nhảm nhí đã làm tổn thương cô sâu sắc. Tôi nghĩ đây là một vấn đề phổ biến đối với những ai làm việc cho người già. (Nó cũng xảy ra với công việc giữ trẻ, nhưng theo một cách hoàn toàn khác).

Không chỉ có vậy. Một khi bạn đã nhận ra logic này thì bạn sẽ dễ dàng nhận thấy toàn bộ công việc, nghề nghiệp và thậm chí các ngành nghề đều có thể tuân theo logic như vậy, một logic mà cách đây không lâu từng bị coi là hoàn toàn kỳ quái. Kiểu logic này cũng đã lan rộng trên toàn thế giới. Ví dụ như Ramadan Al Sokarry, một kỹ sư trẻ người Ai Cập làm việc cho một doanh nghiệp công ở Cairo:

Ramadan: Tôi tốt nghiệp khoa điện tử và truyền thông của một trong những trường kỹ thuật tốt nhất ở đất nước mình. Tất cả các sinh viên học ở đây đều kỳ vọng có một sự nghiệp gắn liền với công tác nghiên cứu và phát triển công nghệ mới. ít nhất thì việc học của chúng tôi đã khiến ai cũng suy nghĩ thế. Nhưng hóa ra là không.

Sau khi tốt nghiệp, công việc duy nhất tôi có thể tìm thấy là làm kỹ sư điều khiển hệ thống HVAC (hệ thống sưởi ấm, thông gió và điều hòa không khí) trong một doanh nghiệp chính phủ – để rồi tôi lập tức phát hiện ra mình không được thuê làm kỹ sư mà là một kiểu công chức. Tất cả những gì chúng tôi làm ở đây là công việc giấy tờ, điền danh sách và biểu mẫu, và không ai thực sự quan tâm đến bất cứ điều gì ngoài việc giấy tờ có được nộp đúng không.

Vị trí này được mô tả chính thức như sau: “Quản lý một nhóm kỹ sư và kỹ thuật viên để thực hiện tất cả các hoạt động bảo trì, vận hành bảo dưỡng khẩn cấp và xây dựng các hệ thống kỹ thuật điều khiển mới để đạt được hiệu quả tối đa”. Trong thực tế, nó nghĩa là hằng ngày tôi phải kiểm tra hiệu quả hệ thống, sau đó nộp báo cáo bảo trì và các loại giấy tờ.

Nói một cách thẳng thắn, công ty thực sự chỉ cần có một đội ngũ kỹ sư đến vào mỗi buổi sáng để kiểm tra xem máy điều hòa có hoạt động không và sau đó quanh quẩn ở công ty để phòng khi có thứ gì đó bị hỏng. Tất nhiên, ban lãnh đạo không thể thừa nhận như vậy. Ramadan và các thành viên khác trong đội của anh ta có thể dễ dàng ngồi chơi bài cả ngày, hoặc thậm chí quay ra phát triển một số phát minh mà họ từng mơ mộng hồi còn ở trường đại học, miễn là họ sẵn sàng hành động nếu một dàn máy lạnh bị trục trặc.

Nhưng thay vào đó, công ty đã “phát minh” ra vô số các biểu mẫu, diễn tập và một loạt các công việc kiểu làm màu để giữ cho họ bận rộn suốt tám giờ một ngày. May mắn thay, không có ai trong công ty thực sự quan tâm để kiểm tra xem họ có tuân thủ các yêu cầu hay không. Ramadan dần dần tìm ra được những phần việc nào cần phải thực hiện, phần việc nào anh có thể bỏ qua mà không ai chú ý, và sử dụng thời gian rảnh để nuôi dưỡng lòng yêu thích với điện ảnh và văn học. Dù vậy, quy trình này vẫn khiến anh thấy trống rỗng:

Ramadan: Theo kinh nghiệm của tôi, chuyện này gây ra tâm lý mệt mỏi và nó làm tôi chán nản vì mỗi ngày đều phải đi làm một công việc mà tôi coi là vô nghĩa. Dần dần tôi mất hết hứng thú với công việc, và bắt đầu xem phim, đọc tiểu thuyết để lấp đầy những ca làm việc trống rỗng. Bây giờ, tôi thậm chí rời khỏi nơi làm việc nhiều giờ liền trong ca trực mà không ai nhận ra.

Tại sao Ramadan lại không thể nhìn nhận hành động của mình là đang đánh cấp lại thời gian mà anh đã bán cho công ty? Tại sao sự giả vờ và thiếu mục đích trong công việc vẫn nghiền nát anh ta?

Có vẻ như chúng ta đã quay trở lại với câu hỏi ban đầu. Nhưng giờ thì chúng ta được trang bị tốt hơn nhiều để tìm câu trả lời. Nếu khía cạnh đáng ghét nhất của loại công việc làm công ăn lương và bị giám sát chặt chẽ là phải giả vờ làm việc để xoa dịu người chủ hay xét nét, thì công việc như của Ramadan (và Eric), xét về tính chất, cũng có cùng nguyên tắc như vậy. Mà thực ra thì công việc của Ramadan còn dễ chịu hơn nhiều so với trải nghiệm của tôi khi phải dành hàng giờ (có vẻ như hàng giờ) để chà sạch sẽ kệ bếp. Những công việc như vậy được trả lương đàng hoàng chứ không phải trả tiền công nhật. Thậm chí, họ còn chẳng bị một ông chủ thực sự nào bám sát sau gáy. Nhưng trên hết, hoàn cảnh mà bạn phải chơi một trò chơi giả tạo không phải do bạn tự tạo ra, thứ trò chơi giống như một hình thức áp đặt quyền lực lên bạn, sẽ làm bạn mất hết tinh thần và băng hoại đạo đức.

Vì vậy, theo câu phân tích cuối cùng ở trên thì tình huống đó không khác gì tình huống khi tôi và mấy đồng nghiệp rửa chén của tôi phải giả vờ lau chùi kệ bếp. Nó giống như lấy đi phần ý nghĩa nhất của công việc đối với sự tồn tại của bạn trên cõi đời này, rồi thay vào đó bằng cái điều tồi tệ nhất của hầu hết các công việc làm công ăn lương. Không có gì lạ khi điều đó lại khiến linh hồn ta phải bật khóc. Đó là một cuộc tấn công trực tiếp vào tất cả mọi thứ đã tạo nên con người chúng ta.

❀ ❀ ❀

[1] Erancis Broucek, “Efficacy in Infancy: A Review of Some Experimental Studies and Their Possible Implications to Clinical Theory”, International Journal of Psycho-Analysis 60 (1/1/1979): 314.

[2] Viết về những người thợ dệt ở thế kỷ XVI – XVII, E. P. Thompson cho chúng ta biết: “Bất cứ nơi nào mà con người có quyền kiểm soát cuộc sống làm việc của chính họ thì mô hình làm việc của con người sẽ là sự luân phiên giữa lao động căng thẳng và nhàn rỗi. (Ngày nay, một số người tự làm chủ hoặc làm việc tự do vẫn duy trì mô hình này – nghệ sĩ, nhà văn, nông dân, và có lẽ là cả sinh viên. Từ đó, gợi ra câu hỏi rằng liệu đó có phải là nhịp điệu làm việc “tự nhiên” của con người hay không). Theo truyền thống, vào thứ Hai hoặc thứ Ba, khung cửi sẽ chuyển qua nhịp hoạt động chậm chạp có-vô-khối-thời-gian; còn vào thứ Năm và thứ Sáu sẽ là nhịp một-ngày-vội-vã (1967: 73)”. (Chú thích của tác giả)

[3] Xem sách của David Graeber, “Turning Modes of Production Inside Out: Or, Why Capitalism Is a Transformation of Slavery (Short Version)”, Critique of Anthropology 26, no. 1 (3/2006): 61-81.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.