Đời Ngắn Lắm, Đừng Làm Việc Vô Nghĩa!

Lượt đọc: 167 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 4. Cảm Ciác Khi Làm Cônc Việc Vô Nchĩa
Tại Sao Công Việc Vô Nghĩa Không Phải Lúc Nào Cũng Tệ?

❊ ❊ ❊

CẢM CIÁC KHI LÀM CÔNC VIỆC VÔ NCHĨA

Trong chương trước, chúng ta đã đặt ra câu hỏi tại sao con người thấy việc được trả tiền để không làm gì là một trải nghiệm bực tức, khó chịu hoặc thấy bị áp bức – ngay cả khi điều kiện làm việc khá tốt. Tôi gợi ý rằng câu trả lời của câu hỏi này cho chúng ta thấy một số sự thật về bản chất con người mà phần lớn đã bị khoa học kinh tế bỏ qua và thậm chí các lý lẽ thường tình phổ biến của con người cũng đã bỏ qua.

Nêu bị buộc phải giả vờ làm việc là điều khiến bạn vô cùng bức xúc vì nó cho thấy bạn hoàn toàn phụ thuộc vào quyền lực của một người khác, thì tất cả các công việc vô nghĩa đều được tổ chức theo nguyên tắc này. Bạn làm việc, hoặc giả vờ làm việc không phải vì bất kỳ lý do chính đáng nào, mà chỉ vì làm cho có làm việc, nên không có gì ngạc nhiên khi bạn thấy bị tổn thương.

Nhưng cũng có một sự khác biệt rõ ràng giữa công việc vô nghĩa và người rửa chén bị bắt chà hoài cái kệ bếp đã sạch trong nhà hàng. Trường hợp sau rõ ràng là biểu hiện của sự bắt nạt. Bạn biết chính xác ai đang sai khiến mình. Còn ở trường hợp công việc vô nghĩa, mọi chuyện hiếm khi rõ ràng như vậy. Chính xác là ai đang ép bạn giả vờ làm việc? Công ty ư? Xã hội ư? Hay do một số đồng thuận kỳ lạ giữa các quy ước xã hội với các lực lượng kinh tế khẳng định rằng không ai nên tận hưởng cuộc sống mà không làm việc, ngay cả khi không có đủ công việc thực sự để làm? Ít nhất là tại nơi làm việc truyền thống phải có ai đó để bạn hướng cơn thịnh nộ của mình đến chứ!

Sự mơ hồ này xuất hiện rất nhiều trong những lời chứng thực mà tôi tập hợp được. Có một cái gì đó khủng khiếp, lố bịch, kỳ quặc đang diễn ra, nhưng thậm chí bạn còn không rõ liệu mình có được phép thừa nhận chuyện đó hay không, và thường thì bạn càng không rõ ai hay cái gì phải nhận trách nhiệm.

Tuy nhiên, trước khi khám phá những chủ đề này, điều quan trọng là phải thừa nhận rằng không phải người nào làm công việc vô nghĩa cũng thấy khổ sở. Như tôi đã đề cập trong chương trước, có một số ít lời chứng thực tích cực từ những người lao động đang thấy hài lòng với công việc vô nghĩa của họ. Thật khó để khái quát các đặc điểm chung của họ bởi vì thực sự không nhiều người như thế, nhưng có lẽ chúng ta có thể cố gắng tìm thử một vài điểm:

Warren: Tôi là giáo viên dự bị của một trường công lập ở Connecticut. Công việc của tôi chỉ là đến lớp và đảm bảo học sinh trật tự. Giáo viên chính hiếm khi để lại lời hướng dẫn về những bài cần giảng dạy. Tuy nhiên, tôi không quan tâm đến chuyện đó vì nó cho phép tôi có nhiều thời gian rảnh để đọc và học tiếng Trung, thỉnh thoảng tôi cũng trò chuyện với học sinh. Có lẽ công việc của tôi cần bị loại bỏ theo một cách nào đó, nhưng hiện tại tôi rất hạnh phúc.

Có một vấn đề chưa rõ ràng đó là công việc của Warren có phải nhảm nhí không, vì nếu giáo viên chính nghỉ ốm thì phải có người trông coi học sinh. Yếu tố nhảm nhí dường như nằm ở việc giả vờ rằng những giáo viên dự bị như Warren ở đó để dạy học, trong khi ai cũng biết là họ không dạy: có lẽ điều này sẽ buộc các học sinh tôn trọng giáo viên dự bị khi họ bảo chúng làm bài tập hay ngừng chạy giỡn trong lớp. Thực sự là công việc này không hoàn toàn vô dụng mà nó có phần nào hữu ích. Một điều quan trọng khác là nó không bị giám sát, không đơn điệu, có tương tác xã hội, và nó cho phép Warren có nhiều thời gian để làm bất cứ điều gì anh ấy thích. Đây là điều tốt nhất mà một công việc vô nghĩa có khả năng mang lại cho người làm nó. (Nhưng rõ ràng Warren không dự định làm công việc này đến hết đời).

Một số công việc hành chính truyền thống cũng có thể khá dễ chịu, ngay cả khi mục đích của chúng khá ít. Điều này đặc biệt đúng nếu công việc đó giúp người ta trở thành một phần của một truyền thống vĩ đại và đáng tự hào, chẳng hạn như nền công vụ Pháp. Dưới đây là lời chứng thực của Pauline, một công chức về thuế ở Grenoble:

Pauline: Tôi là cố vấn luật phá sản trong một bộ của chính phủ. Khoảng 5% công việc của tôi là tư vấn luật. Phần còn lại trong ngày, tôi giải thích các quy trình khó hiểu cho các đồng nghiệp của mình, giúp họ định hướng các chỉ thị không có mục đích rõ ràng, cổ vũ mọi người và sắp xếp lại các tập tin mà “hệ thống” đã xếp sai.

Thật kỳ lạ, tôi thích đi làm. Nó như thể tôi đang được trả sáu mươi nghìn đô-la một năm để làm một việc tương đương với giải ô số Sudoku hoặc ô chữ.

Dường như điều làm cho công việc của Pauline trở nên dễ chịu là cô ấy hòa hợp với đồng nghiệp và đang tự do vận hành mọi thứ theo ý mình. Kết hợp điều đó với sự tôn trọng và ăn chắc mặc bền của chuyện làm việc cho chính phủ thì việc cô ấy nhận thức được công việc của mình khá ngớ ngẩn cũng không phải là vấn đề gì lớn.

Cả hai ví dụ này đều có chung một yếu tố nữa: Mọi người đều biết rằng các công việc như giáo viên dự bị (ở Hoa Kỳ) hoặc quan chức thuế (ở Pháp) chủ yếu là nhảm nhí – vì vậy, người ta không bị vỡ mộng hoặc nhầm lẫn. Những người nộp đơn ứng tuyển vào những công việc như vậy đều nhận thức rõ về những gì họ đang tham gia, và đã có sẵn những mô hình văn hóa rõ ràng trong đầu về cách một giáo viên dự bị hoặc quan chức thuế cần hành xử.

Vậy thì dường như vẫn có một thiểu số những người hạnh phúc, yêu thích công việc vô nghĩa của họ. Rất khó để ước tính tổng số là bao nhiêu. Cuộc khảo sát của YouGov cho thấy rằng trong khi 37% trên tổng số công nhân ở Anh cảm thấy công việc của họ không phục vụ cho mục đích nào cả, thì chỉ có 33% công nhân thấy không hài lòng với công việc. Vậy thì theo logic, ít nhất 4% lao động cảm thấy công việc của họ là vô nghĩa nhưng dù sao thì họ vẫn hài lòng. Có lẽ con số thực có phần cao hơn. Cuộc khảo sát ở Hà Lan cho thấy khoảng 6% người lao động coi công việc của họ là vô nghĩa nhưng ít nhất họ cũng hạnh phúc khi làm công việc đó.

Chúng ta không có gì để nghi ngờ lý do khi việc này có thể xảy ra với bất cứ ai. Một số người muốn thoát khỏi gia đình hoặc thấy cuộc sống riêng căng thẳng đến mức họ trân trọng bất kỳ cái lý do gì giúp họ thoát khỏi nó. Những người khác chỉ đơn giản là thích đồng nghiệp của họ và tận hưởng những tin đồn và tình bạn thân thiết. Một vấn đề phổ biến ở các thành phố lớn, đặc biệt là ở các nước Bắc Đại Tây Dương, đó là hầu hết những người trung lưu hiện nay dành quá nhiều thời gian cho công việc đến nỗi họ có ít mối quan hệ xã hội bên ngoài công việc. Điều này dẫn kết quả là chuyện ngồi lê đôi mách, vốn là trò giải trí của người dân trong các khu phố nhỏ, đã xuất hiện rất nhiều ở khối hành chính văn phòng hoặc lan truyền gián tiếp thông qua mạng xã hội (mà nhiều người chủ yếu truy cập trong văn phòng, trong lúc giả vờ làm việc). Nhưng nếu điều đó đúng, và cuộc sống xã hội của con người thực sự bị gắn chặt vào văn phòng, thì nó lại càng đáng chú ý hơn khi đại đa số những người làm các công việc vô nghĩa cho rằng họ rất khốn khổ.

Nỗi khổ của sự mơ hồ và bị ép buộc phải giả vờ

Chúng ta hãy trở lại với chủ đề giả vờ. Rõ ràng, rất nhiều công việc đòi hỏi người ta phải vờ vĩnh. Hầu như tất cả các công việc dịch vụ đều cần sự giả vờ ở một mức độ nhất định. Trong một nghiên cứu kinh điển về tiếp viên hàng không của Delta Airlines, The Managed Heart: Commercialization of Human Feeling, nhà xã hội học Arlie Russell Hochschild đã đưa ra khái niệm về “lao động cảm xúc” (emotional labor). Hochschild nhận thấy các nữ tiếp viên hàng không thường phải mất rất nhiều công sức để tạo ra và duy trì tính cách vui vẻ, đồng cảm, tốt bụng như một phần trong điều kiện làm việc của họ, đến nỗi họ thường bị ám ảnh bởi cảm giác trống rỗng, trầm cảm hoặc bối rối, không biết mình thực sự là ai, là gì. Tất nhiên, lao động cảm xúc không chỉ có ở nhân viên làm việc trong ngành dịch vụ: Nhiều công ty mong đợi nhân viên mình cũng phải có lao động cảm xúc, ngay cả ở những người hướng nội – đặc biệt là phụ nữ.

Trong chương trước, chúng ta đã quan sát sự phẫn nộ của Patrick khi bị ép buộc giả vờ thích làm nhân viên bán hàng. Ở đây, tiếp viên hàng không không phải là một công việc vô nghĩa – như tôi đã quan sát, rất ít nhân viên ngành dịch vụ cảm thấy rằng các dịch vụ họ cung cấp là hoàn toàn vô nghĩa. Tuy nhiên, những người làm các công việc vô nghĩa được yêu cầu lao động cảm xúc theo cách khá khác nhau. Các công việc vô nghĩa cũng vậy, nó đòi hỏi người lao động phải duy trì một vỏ bọc giả tạo và chơi một trò chơi giả tạo – nhưng người ta hiếm khi hiểu rõ các quy tắc của trò chơi là gì, tại sao phải chơi, ai cùng phe với mình và ai không. Ít nhất các tiếp viên hàng không biết chính xác những gì mà người ta mong đợi ở họ. Với những người lao động làm công việc vô nghĩa thì các mong đợi của người khác ở họ ít gây khó chịu hơn nhưng lại phức tạp hơn, bởi thực tế là người lao động không bao giờ biết được chính xác người ta mong đợi gì ở mình. Một câu hỏi tôi thường xuyên đặt ra là: “Người giám sát của bạn có biết rằng bạn không làm gì không?”. Phần lớn mọi người trả lời rằng họ không biết người giám sát có biết không nữa. Và nói thêm rằng họ cảm thấy khó hình dung ra chuyện người giám sát hoàn toàn không biết gì, nhưng họ không thể chắc chắn vì công khai thảo luận những vấn đề như vậy dường như là điều cấm kỵ. Nhưng nói chung, họ thậm chí hoàn toàn không biết chính xác điều cấm kỵ đó rộng đến đâu.

Mọi quy tắc đều có ngoại lệ. Một số người đã kể rằng quản lý của họ cũng tương đối cởi mở về cái thực tế là không có gì để làm và sẽ nói rằng việc “theo đuổi các dự án cá nhân” là chấp nhận được. Nhưng ngay cả khi đó, sự du di như vậy cũng được kèm theo điều kiện là “trong trường hợp phù hợp”, nhưng như thế nào được coi là phù hợp thì khó mà định nghĩa cho rõ, chỉ có thể thử và sai. Tôi chưa bao giờ nghe một trường hợp nào mà người quản lý ngồi xuống với nhân viên để thảo luận một cách chân thành về những điều kiện có liên quan đến khi nào nhân viên phải làm việc, khi nào không phải làm việc, và nhân viên có thể hoặc không thể cư xử như thế nào khi không-làm-việc.

Một số nhà quản lý có thể gián tiếp đưa ra thông điệp thông qua hành vi của chính họ. Ví dụ, trong văn phòng chính quyền địa phương nơi Beatrice làm việc, các cấp quản lý đã chỉ ra mức độ giả vờ thích hợp (chỉ một chút) bằng cách phát trực tiếp các sự kiện thể thao quan trọng và các hoạt động giải trí tương tự. Còn vào ca làm việc cuối tuần thì không cần giả vờ:

Beatrice: Trong một vài dịp, những quản lý cấp cao của tôi sẽ phát trực tiếp các trận bóng đá World Cup trên máy tính để bàn của họ. Tôi hiểu cử chỉ này là một hình thức ví dụ, vì vậy tôi bắt đầu nghiên cứu các dự án của riêng mình bất cứ khi nào tôi không có gì để làm trong công việc.

Bên cạnh đó, công việc của tôi vào ca cuối tuần rất nhẹ nhàng. Đó là vị trí hấp dẫn trong cơ quan vì mức lương làm ngoài giờ khá cao. Lúc đó, chúng tôi không làm gì cả. Chúng tôi thường ăn một bữa thịnh soạn, và tôi thậm chí đã nghe chuyện có ai đó mang ghế tắm nắng vào văn phòng để thư giãn trong khi chúng tôi bật tivi. Chúng tôi lướt Internet, xem DVD, nhưng thường là chúng tôi đi ngủ, vì không có gì để làm mà. Chúng tôi nghỉ ngơi thoải mái trước khi bắt đầu buổi sáng thứ Hai.

Trong các trường hợp khác, các quy tắc được đặt ra rõ ràng, nhưng theo cách mà chúng “rõ ràng được đặt ra để bị phá vỡ”. Robin là một nhân viên thời vụ ở Bắc Carolina, nhưng anh không được giao bất kỳ nhiệm vụ nào, và anh đã xoay xở để biến năng lực kỹ thuật thành một cách giảm thiểu sự buồn chán.

Robin: Tôi được bảo rằng điều quan trọng là phải luôn tỏ ra bận rộn, và không được chơi trò chơi hoặc lướt web. Chức năng chính của tôi có vẻ như là chiếm một chiếc ghế và đóng góp vào việc “trang trí” cho văn phòng.

Lúc đầu, việc này có vẻ khá dễ dàng, nhưng tôi nhanh chóng nhận ra rằng việc giả đò bận rộn chẳng dễ chịu chút nào. Trên thực tế, sau hai ngày làm việc thì tôi thấy rõ đây sẽ là công việc tồi tệ nhất mình từng có.

Tôi đã cài đặt Lynx, một trình duyệt web có giao diện giống như màn hình DOS, không hình ảnh, không Flash, không JavaScript – chỉ là mấy dòng chữ trên nền màn hình màu đen. Giờ đây tôi có thể ngồi lướt Internet nhưng trông có vẻ như đang làm công việc của một kỹ thuật viên lành nghề và việc gõ “các câu lệnh” đầy vẻ siêng năng cho thấy hiệu suất làm việc vô tận của tôi.

Robin dành phần lớn thời gian để chỉnh sửa nội dung trên các trang Wikipedia.

Đối với các công việc tạm thời, người lao động thường xuyên bị đánh giá hiệu quả công việc thông qua khả năng chỉ ngồi đó và giả vờ làm việc của mình. Trong hầu hết các trường hợp, giống như Robin, người ta không được nói rõ rằng họ có được phép chơi trò chơi trên máy tính hay không; nhưng ở những nơi có nhiều lao động tạm thời thì mọi người có thể kín đáo hỏi thăm đồng nghiệp về các quy tắc cơ bản và vi phạm như thế nào thì sẽ bị sa thải.

Đôi khi, ở các vị trí công việc dài hạn, tình bạn giữa các nhân viên đủ thân thiết để họ cởi mở thảo luận và tìm ra chiến lược chung nhằm chống lại việc bị giám sát. Sự đoàn kết trong hoàn cảnh như vậy có thể mang lại cảm giác “người cùng chí hướng”. Robert kể về các trợ lý pháp lý tại một công ty luật như sau:

Robert: Điều kỳ lạ nhất của công việc này là nó thật thú vị theo một cách rất ngược đời. Các trợ lý pháp lý đều là những người thông minh và thu hút, và họ đang làm một công việc rõ là vô nghĩa nên cả đội rất gắn bó và hài hước. Tôi đã xoay xở để dời vị trí bàn làm việc của mình dựa lưng vào tường, vì vậy tôi có thể dành nhiều thời gian nhất có thể để lướt Internet hoặc tự học lập trình máy tính. Phần lớn những gì chúng tôi đã làm thực sự không hiệu quả, như chuyện đặt lại tên cho hàng nghìn tập tin theo cách thủ công. Tôi đã tìm được cách tự động hóa việc này và sử dụng thời gian đó để làm bất cứ điều gì mình muốn. Tôi cũng luôn đảm bảo rằng mình có ít nhất hai dự án được điều hành bởi các sếp khác nhau, để tôi có thể nói với người này rằng mình cần dành nhiều thời gian cho dự án kia, và ngược lại.

Đây là một âm mưu im lặng đối với các chiến lược trốn tránh như vậy; nhưng đôi khi chúng tôi cũng nhận được sự hợp tác tích cực. Người ta có thể may mắn có một người quản lý vừa đủ công bằng vừa đủ dễ chịu để đặt ranh giới gần như rõ ràng cho việc vừa làm vừa chơi. Điều cần nhấn mạnh ở đây là chữ “gần như”, bởi chuyện này thì đâu thể huỵch toẹt ra được. Dưới đây là chuyện về một người làm công việc “có sẵn để ai cần thì gọi” tại một công ty bảo hiểm du lịch. Về cơ bản, anh ấy là một người vá víu, cứ sau mỗi một hoặc hai tháng thì anh sẽ xử lý toàn bộ công việc một lần khi có sự cố (vốn được dự báo trước) xảy ra giữa công ty này với các đối tác. Còn khi khác:

Calvin: Tuần nào cũng có một vài tình huống mà [đối tác của chúng tôi] cần nhóm của tôi tư vấn. Vì vậy, mỗi tuần chúng tôi có được công việc thực sự phải làm trong tối đa hai mươi phút. Còn thông thường thì mỗi ngày tôi sẽ gửi năm hoặc tám email, mỗi cái dài mười lăm từ, và cứ sau vài ngày là có một cuộc họp nhóm mười phút. Phần thời gian còn lại trong tuần sẽ là của tôi, mặc dù tôi cũng không thể phô trương lộ liễu chuyện này. Tôi lướt mạng xã hội, đọc tin tổng hợp và các khóa học trực tuyến một cách kín đáo trên màn hình thứ hai của bộ máy tính nơi làm việc. Và cứ sau vài giờ, tôi lại nhớ ra là mình đang đi làm và trả lời email đang chờ với một cái gì đó đại loại như: “Chúng tôi đồng ý với những gì anh đề xuất. Vui lòng tiến hành việc đó”. Sau đó, tôi chỉ việc giả vờ cho mọi người thấy là mình làm việc quá sức trong bảy giờ nữa mỗi ngày.

David: Vậy ai sẽ để ý nếu bạn không có vẻ bận rộn? Bạn có nghĩ là họ biết rõ bạn không có việc gì thực sự để làm và họ chỉ cần bạn tỏ vẻ bận rộn thôi? Hay là họ thực sự tin rằng bạn đang làm việc toàn thời gian thực sự?

Calvin: Người quản lý nhóm của chúng tôi dường như biết những gì xảy ra, nhưng cô ấy không bao giờ gặp vấn đề gì với chuyện đó. Thỉnh thoảng, có ngày tôi không có việc gì cả, nên tôi sẽ cho cô ấy biết điều đó và tình nguyện giúp đỡ một bộ phận khác. Nhưng có vẻ như người ta cũng không cần đến sự giúp đỡ của tôi, thế là tôi cho cô ấy biết bằng cách tuyên bố: “Tôi sẽ ngồi lướt Twitter đủ 8 tiếng, tôi nói với cô trước để cô biết chừng luôn nhé!”. Cô ấy lên lịch các cuộc họp tuần kéo dài hàng giờ mà nội dung thì có chừng mười phút – phần còn lại của cuộc họp chúng tôi dành để tán gẫu.

Kiểu cân nhắc lịch sự, kín đáo, tương hỗ này có lẽ gần với sự trung thực mà người ta có thể nhận được trong những tình huống như vậy. Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh rộng lượng hết mức như vậy thì vẫn có một điều kiêng kỵ rất rõ ràng, một điều tuyệt đối không bao giờ có thể xảy ra, đó là không có ai dám thẳng thắn tuyên bố: “Về cơ bản, bạn chỉ ở đây để dự phòng trong trường hợp khẩn cấp”. Vì thế, hãy làm những gì bạn thích và cố gắng không gây ảnh hưởng đến bất cứ ai. Ngay cả Calvin cũng cảm thấy mình bắt buộc phải giả bộ làm việc quá sức, nó giống như một cử chỉ của anh để bày tỏ lòng tôn trọng và sự hỗ trợ. Thông thường, các quản lý chỉ đơn giản là tìm ra những cách tinh tế để nói rằng: “Hãy im lặng và làm như mọi người”.

Maria: Vừa nhận việc là tôi được họp với người quản lý trực tiếp của mình. Cô ấy nhanh chóng giải thích rằng cô hoàn toàn không biết người tiền nhiệm của tôi thực sự đã làm những việc gì. May mắn cho tôi là người tiền nhiệm đó vẫn còn làm ở công ty, cô ta vừa được lên chức và có thể hướng dẫn cho tôi tất cả những công việc mà cô đã làm ở vị trí này trước đây. Toàn bộ chuyện hướng dẫn đó mất khoảng một tiếng rưỡi.

“Tất cả những việc cô ấy đã làm” hóa ra là hầu như không có gì cả. Maria không thể chịu được cảnh nhàn rỗi. Cô cầu xin đồng nghiệp hãy cho mình chia sẻ bớt công việc của họ; một cái gì đó để làm, để cô cảm thấy mình có lý do để có mặt ở công ty. Bị rối trí, cuối cùng cô đã phạm phải sai lầm khi công khai phàn nàn với người quản lý của mình:

Maria: Tôi đã nói chuyện với người quản lý của mình, cô ấy đã nói rất rõ ràng với tôi rằng không nên “quảng cáo cho cái sự thật” là mình đang quá rảnh. Tôi đề nghị cô ấy tối thiểu cũng giao cho tôi bất kỳ công việc nào đó mà chưa có ai làm. Cô ấy nói sẽ chia sẻ cho tôi một vài công việc của cô, nhưng cô ta không bao giờ giao việc cho tôi cả.

Điều này gần như được nói thẳng là “hãy giả vờ làm việc”. Thậm chí kịch tính hơn, nhưng không có gì lạ, là kinh nghiệm của Lilian, người được thuê làm Quản lý Dự án Sản phẩm Kỹ thuật số trong bộ phận công nghệ thông tin của một nhà xuất bản lớn. Lilian khẳng định loại công việc như vậy không hẳn là nhảm nhí vì cô đã từng có một công việc tương tự ở một công ty khác, và cô thực sự đã làm việc với một nhóm nhỏ, thân thiện để giải quyết mọi chuyện. “Tuy nhiên, ở nơi làm mới thì...”.

Cô nỗ lực để sắp xếp lại mọi thứ (phần lớn đã xảy ra ngay trước khi cô đến), nhưng cấp trên trực tiếp của cô, một người đàn ông kiêu ngạo bị ám ảnh bởi những xu hướng kinh doanh mới nhất, đã đưa ra một loạt các chỉ thị kỳ quái và mâu thuẫn khiến cho Lilian không còn trách nhiệm gì nữa cả. Khi cô nhẹ nhàng chỉ ra một vấn đề, thì ông ta gạt sang một bên bằng cái nhướng mày và những cử chỉ biểu lộ sự không tán thành, thiếu kiên nhẫn.

Lilian: Mọi người nghĩ rằng với tư cách là Quản lý Dự án, tôi sẽ là người “điều hành” quy trình. Ngoại trừ một điều là trong quy trình này không có chỗ cho tôi điều hành. Cũng không có ai đang điều hành quy trình này. Mọi người đều hoang mang.

Những người khác mong đợi tôi giúp họ sắp xếp mọi thứ và đem đến cho họ niềm tin mà mọi người thường tìm ở người Quản lý Dự án, vì tôi đã được trao chức danh đó mà. Nhưng tôi không có thẩm quyền và cũng không được kiểm soát bất cứ điều gì.

Vì thế, tôi đọc sách rất nhiều, xem tivi. Tôi không biết sếp của mình nghĩ rằng tôi làm gì cả ngày nữa.

Với tình huống của mình, Lilian phải vất vả đối phó với hai mặt trận giả tạo: một với cấp trên và một với cấp dưới của cô. Với cấp trên, là vì cô ấy chỉ có thể suy đoán những gì người quản lý thực sự muốn cô làm; còn với cấp dưới, là vì, trong thực tế, đóng góp tích cực duy nhất cô được phép thực hiện là tạo bầu không khí vui vẻ nhằm truyền cảm hứng cho cấp dưới của mình làm việc hiệu quả hơn, hoặc ít nhất là tránh lây nhiễm cho họ sự tuyệt vọng và bối rối của chính mình. Sâu thẳm bên trong, Lilian đang bị hủy hoại. Tôi thấy ý kiến của cô rất đáng để trích dẫn đầy đủ bởi vì chúng cho ta hiểu rõ cảm giác về sự hao tổn tinh thần mà tình huống này có thể gây ra:

Lilian: Có một công việc như thế này là sao ư? Là mất tinh thần. Là suy nhược. Hầu hết ý nghĩa trong cuộc sống của tôi đều đến từ công việc, và bây giờ thì công việc của tôi không còn ý nghĩa hay mục đích gì.

Nó làm tôi căng thẳng, lo lắng bởi vì tôi luôn nghĩ rằng bất cứ lúc nào cũng sẽ có người nhận ra không có gì thay đổi nếu tôi không ở đây và họ có thể tiết kiệm tiền.

Nó cũng làm tôi mất tự tin. Nếu không có những thử thách cần vượt qua, làm sao tôi biết rằng tôi có năng lực hay không? Có lẽ tất cả khả năng làm việc hiệu quả của tôi đã bị suy yếu. Có lẽ tôi không còn biết thứ gì hữu ích. Tôi muốn được xử lý các dự án lớn hơn và phức tạp hơn, nhưng bây giờ tôi chẳng có gì để mà xử lý. Nếu tôi không rèn luyện kỹ năng làm việc của mình, tôi sẽ mất chúng.

Nó cũng khiến tôi sợ những người khác trong công ty nghĩ rằng vấn đề là do tôi; rằng tôi đang chọn cách lơi lỏng hoặc chọn trở nên vô dụng, trong khi đây hoàn toàn không phải là lựa chọn của tôi.

Tôi đã nỗ lực để bản thân mình trở nên hữu ích hơn hoặc có thêm nhiều công việc hơn, nhưng tất cả những gì tôi nhận được là sự từ chối và chế giễu vì người ta cho là tôi muốn xáo trộn mọi thứ và thách thức quyền lực của sếp.

Tôi chưa bao giờ được trả lương thật cao chỉ để làm việc thật ít. Nhiều đồng nghiệp khác của tôi với các chức danh khác lại có khối lượng công việc đáng kể hơn nhiều. Tôi thậm chí còn được trả lương cao hơn họ! Chuyện đó còn có thể nào nhảm nhí hơn nữa không? Chỉ riêng vấn đề này thôi thì tôi đã may mắn lắm rồi khi họ không ghét tôi.

Lilian là minh chứng hùng hồn cho sự khốn khổ có thể xảy ra khi thử thách duy nhất trong công việc mà bạn cần vượt qua lại là chấp nhận cái thực tế bạn không thực sự gặp phải bất kỳ thử thách nào, khi cách duy nhất bạn có thể thực hiện quyền hạn của mình là sáng tạo những cách thức để che đậy sự thật rằng bạn không thể thực thi quyền hạn của mình; là việc chấp nhận rằng cái thực tế mà bạn đang có đã biến bạn thành một ký sinh trùng và lừa đảo dù nó hoàn toàn đi ngược lại sự lựa chọn của chính bạn. Một nhân viên ắt phải tự tin về mình lắm mới không bắt đầu nghi ngờ bản thân mình đang lâm vào tình huống như vậy.

Các tình huống khó xử được mô tả trong phần này thỉnh thoảng được giới tâm lý học gọi là “không có kịch bản”. Ví dụ, các nghiên cứu tâm lý cho thấy những ai từng yêu đơn phương thời niên thiếu thì sau này hầu hết họ đều quen được với chuyện đó và chỉ bị một vài vết sẹo tình cảm vĩnh viễn. Còn với những người từng bị yêu đơn phương thì lại là một vấn đề khác, nhiều người vẫn còn vật lộn với cảm giác tội lỗi và xấu hổ. Theo kết luận của các nhà nghiên cứu, một lý do để giải thích điều này chính là người ta thiếu các hình mẫu văn hóa. Văn học lãng mạn hàng ngàn năm nay đã có rất nhiều câu chuyện tình yêu đơn phương để nói cho chúng ta biết chính xác cảm giác yêu đơn phương là như thế nào, nhưng lại không có nhiều câu chuyện để cung cấp cái nhìn sâu sắc chi tiết về trải nghiệm của người bị yêu đơn phương – chứ nói gì đến chuyện cho ta biết mình cần phải làm gì.

Tình huống này cũng xảy ra tương tự với nhiều, đúng hơn là có lẽ hầu hết, công việc vô nghĩa ngày nay. Không chỉ là các quy tắc ứng xử mơ hồ, thậm chí không ai chắc chắn phải nói gì hoặc phải cảm thấy thế nào về tình huống của mình.

Nỗi khổ vì không thể tạo ra sự ảnh hưởng

Dù cho điều mơ hồ đó là gì thì hầu hết những người gửi lời chứng thực cho tôi đều đồng tình rằng điều tồi tệ nhất của một công việc vô nghĩa chỉ đơn giản là họ ý thức được rằng nó nhảm nhí. Như đã lưu ý trong Chương 3, phần lớn ý thức của chúng ta đều tách bạch với môi trường xung quanh, xuất phát từ nhận thức vui mừng rằng chúng ta có thể tạo ra những tác động có thể dự đoán được lên môi trường đó. Điều này đúng với trẻ sơ sinh và vẫn đúng trong suốt cuộc đời chúng ta. Tước đi niềm vui đó sẽ phá hủy hoàn toàn một con người, như ta đạp bẹp một con bọ.

Rõ ràng, chúng ta không thể nào loại bỏ mọi khả năng gây ảnh hưởng lên môi trường của một người nào đó – việc sắp xếp lại đồ đạc trong ba-lô hoặc chơi trò chơi điện tử vẫn tác động đến thế giới theo một cách nào đó. Nhưng ngày nay, đa số mọi người, nhất là ở các nước giàu có, đều được dạy để xem công việc là cách chủ yếu để họ có thể tác động lên thế giới và chuyện họ được trả tiền để làm điều đó như một bằng chứng cho thấy những nỗ lực của họ thực sự có tác dụng và có ý nghĩa. Hãy thử hỏi một người câu “Bạn làm gì?” thì họ sẽ tự động hiểu về tiếp theo là “để sống”.

Nhiều người nói họ thất vọng kinh khủng khi dần hiểu ra mình được trả tiền để không làm gì cả. Ví dụ như Charles, ngay sau khi tốt nghiệp đại học anh đã làm việc trong ngành trò chơi điện tử. Trong công việc đầu tiên của mình tại Sega, anh làm người kiểm tra sản phẩm nhưng sớm được thăng lên vị trí “bản địa hóa sản phẩm”, để rồi phát hiện ra đó chỉ là một công việc “có sẵn để ai cần thì gọi” điển hình và anh được yêu cầu ngồi giả vờ làm việc trong khi các vấn đề cần anh giải quyết chỉ xảy ra trung bình một lần một tuần. Giống như Lilian, tình huống này khiến Charles nghi ngờ giá trị của chính mình: “Làm việc cho một công ty mà về cơ bản là họ trả tiền cho tôi để ngồi không khiến tôi cảm thấy mình hoàn toàn vô dụng”. Anh ta đã bỏ việc sau khi bị cấp trên phàn nàn do đi làm muộn. Một tháng sau, anh thử tìm việc ở chỗ khác. Ban đầu, anh nghĩ rằng công việc mới, cũng là của một công ty về trò chơi điện tử, sẽ khác.

Charles: Vào năm 2002, tôi được nhận vào [BigGameCo] ở Los Angeles, ở vị trí trợ lý sản xuất. Tôi rất hào hứng vì được biết mình sẽ phụ trách viết tài liệu mô tả toàn bộ các thiết kế phải có trong game, để làm trung gian giữa mong muốn của các nghệ sĩ với thực tế những gì các lập trình viên có thể làm. Dù vậy, trong vài tháng đầu, tôi không có gì để làm. Nhiệm vụ chính mỗi ngày của tôi là đặt bữa ăn tối giao đến văn phòng cho các nhân viên còn lại.

Một lần nữa, tôi chỉ ngồi không, xử lý email. Hầu hết các ngày tôi đều về nhà sớm, vì ở lại có làm cái quái gì đâu?

Có rất nhiều thời gian trong tay, tôi bắt đầu mơ ước có công việc kinh doanh riêng của mình và bắt đầu sử dụng tất cả thời gian rảnh để làm trang web cho nó. Cuối cùng, nhà sản xuất cấp trên của tôi đe dọa sẽ báo cáo với ông chủ. Vì vậy, tôi phải dừng việc đó lại.

Cuối cùng, tôi bắt đầu được giao công việc thiết kế âm thanh cho trò chơi. Tôi vô cùng vui sướng và đã dồn hết sức mình vào công việc này. Khi làm xong, nhà sản xuất bảo tôi tải nó lên máy chủ cho những người đang phát triển trò chơi cùng sử dụng.

Ngay lập tức chuyện đó tạo ra phản ứng ầm ĩ. Nhà sản xuất cấp trên của tôi không biết rằng, ở tầng dưới, có một bộ phận thiết kế âm thanh chịu trách nhiệm tạo âm thanh cho mỗi trò chơi. Tôi đã giành mất công việc của người khác, vốn người quản lý của tôi đã mắc một số sai lầm lớn khác, nên anh ta nhờ tôi chịu trách nhiệm về việc này để anh không bị đuổi việc. Mọi thứ bên trong tâm hồn tôi muốn nổi dậy chống lại việc này. Nhưng những người bạn của tôi bên mảng lập trình lại thực sự thích có một nhà sản xuất bất tài, vì điều đó có nghĩa là họ có quyền tự do làm bất cứ điều gì họ muốn. Do vậy, họ đã đề nghị tôi làm bia đỡ đạn, họ không muốn nhà sản xuất này bị thay thế bởi một người nào đó sẽ ép buộc họ vào khuôn khổ. Vì vậy, tôi đã chấp nhận chịu trách nhiệm. Ngay hôm sau tôi nghỉ việc, và không làm việc cho ai nữa kể từ lúc đó.

Charles đã nói lời chia tay với thế giới làm công ăn lương, bắt đầu chơi guitar để kiếm sống và ngủ trên xe tải.

Hiếm khi chúng ta có một trường hợp thấy rõ ràng là người lao động không làm gì cả (mặc dù điều này chắc chắn có thể xảy ra). Trường hợp phổ biến hơn là người lao động có ít nhất một chút công việc, và họ ngay lập tức hoặc dần dần hiểu ra công việc của mình là vô nghĩa. Và một khi người lao động đánh giá công việc của mình là vô nghĩa thì nhận định này tuy không làm hỏng nhưng sẽ ảnh hưởng đến quá trình làm việc của họ – bất kể tính chất hay điều kiện làm việc là gì. Tất nhiên, khi điều kiện làm việc cũng tồi tệ thì mọi chuyện thường trở nên không thể chịu đựng nổi nữa.

Hãy cùng xem xét một trường hợp xấu nhất: công việc khó chịu, điều kiện tồi tệ, tính vô nghĩa rõ ràng. Nigel là một nhân viên thời vụ, làm việc cho một công ty thầu công việc quét đơn đăng ký thẻ khách hàng thân thiết. Vì thiết bị quét mà công ty sử dụng không tốt, và vì thỏa thuận thầu ghi rằng mỗi đơn đăng ký phải được kiểm tra lỗi không dưới ba lần trước khi được phê duyệt, nên công ty buộc phải thuê một nhóm nhỏ nhân viên thời vụ để làm công việc như “Người kiểm tra độ hoàn hảo của dữ liệu”. Đây là cách anh ấy mô tả công việc của mình:

Nigel: Thật khó để giải thích mức độ nhàm chán của công việc này. Tôi phải cầu xin Chúa cho phiếu đăng ký tiếp theo có lỗi, hoặc phiếu tiếp theo hoặc phiếu tiếp theo nữa. Nhưng thời gian cứ trôi qua nhanh chóng, giống như một loại trải nghiệm sự hấp hối.

“Người kiểm tra độ hoàn hảo của dữ liệu” là sự kết hợp giữa tính vô dụng thuần túy tuyệt đối của công việc đối với xã hội và sự khắc khổ của quá trình làm việc. Tất cả chúng tôi đều biết việc này nhảm nhí. Tôi thực sự nghĩ rằng nếu chúng tôi kiểm tra các đơn đăng ký cho một thứ gì đó có giá trị xã hội rõ ràng hơn – đăng ký ghép tạng, hoặc đăng ký mua vé cho lễ hội âm nhạc Glastonbury chẳng hạn – thì cảm giác đó sẽ khác đi. Tôi không có ý nói là điều đó sẽ giúp quá trình kiểm tra này bớt tẻ nhạt, bởi đơn thì vẫn là đơn, nhưng cái việc biết rõ không ai quan tâm đến công việc này, rằng chúng tôi đang làm một công việc thực sự không có bất kỳ giá trị nào, khiến tôi thấy việc mình làm giống như bài kiểm tra cá nhân về sức chịu đựng, hoặc kiểu như cuộc thi Olympic về sự nhàm chán vậy.

Chuyện này thực sự kỳ quặc.

Cuối cùng, cũng đến lúc mà một vài người trong chúng tôi quyết định rằng mình không thể chịu đựng được nữa. Một ngày nọ, chúng tôi phàn nàn về chuyện một người quản lý thô lỗ, và ngay sáng hôm sau, công ty thông báo rằng chúng tôi không còn cần thiết cho công ty nữa.

May mắn cho Nigel và các đồng nghiệp của anh ta vì tất cả họ đều là nhân viên thời vụ, và không có lòng trung thành với công ty cũng như không có lý do gì để giữ im lặng về những gì đang diễn ra. Thông thường, trong các vị trí công việc dài hạn, thật khó để biết chính xác ta có thể và không thể tin tưởng ai để tâm sự.

Đối với một số người, sự vô nghĩa của công việc làm tăng thêm nỗi chán nản, và đối với một số người khác, nó làm trầm trọng thêm nỗi lo lắng. Greg đã dành hai năm làm việc ở vị trí thiết kế quảng cáo kỹ thuật số cho một công ty tiếp thị, “tạo ra những mẩu quảng cáo gây phiền nhiễu mà bạn thấy trên hầu hết các trang web” – anh nói vậy. Anh tin chắc rằng toàn bộ ngành kinh doanh sản xuất và bán banner quảng cáo về cơ bản là một trò lừa đảo. Các đơn vị bán quảng cáo có trong tay các nghiên cứu cho thấy rõ rằng phần lớn người lướt web đã không để ý đến và thậm chí không bao giờ nhấp vào các banner quảng cáo đó. Nhưng điều này cũng không thể ngăn cản họ xào nấu số liệu và tổ chức tiệc tùng với khách hàng để trình bày các “bằng chứng” về tính hiệu quả của banner quảng cáo.

Vì banner quảng cáo thực sự không mang lại hiệu quả, trong khi sự hài lòng của khách hàng được nâng lên trên hết nên các nhân viên thiết kế được yêu cầu nuông chiều mọi ý thích của khách hàng cho dù việc ấy có tạo ra khó khăn về mặt kỹ thuật hoặc vô lý đến đâu đi nữa.

Greg: Các khách hàng trả tiền cao thường muốn dựng lại toàn bộ đoạn phim quảng cáo chiếu trên tivi vào các banner quảng cáo trên web, với nhiều “cảnh quay” phức tạp cũng như vô số yếu tố bắt buộc khác nữa. Khách hàng trong ngành xe hơi sẽ yêu cầu chúng tôi sử dụng Photoshop để vẽ chính xác lại vị trí tay lái hoặc nắp bình xăng trên những hình ảnh có kích thước nhỏ xíu như ảnh đại diện thu nhỏ.

Chính xác là những yêu cầu như vậy đã được đưa ra và phải được đáp ứng, trong khi nhân viên thiết kế hiểu rằng khi người ta lướt web, không ai có thể phân biệt được những chi tiết tí hon như vậy trong một hình ảnh chuyển động nhanh, lướt qua khóe mắt. Tất cả điều này hầu như có thể chấp nhận được, nhưng khi Greg đọc được các kết quả nghiên cứu thực sự về hiệu quả của banner quảng cáo, trong đó cho biết là ngay cả khi người lướt web có nhìn thấy các chi tiết bé xíu đó thì họ cũng không nhấp vào mẩu quảng cáo. Từ đó, anh bắt đầu gặp phải các triệu chứng lo âu căng thẳng.

Greg: Công việc đó đã dạy tôi rằng sự vô nghĩa sẽ làm bạn căng thẳng. Khi tôi mới bắt đầu làm việc trên các mẩu quảng cáo đó, tôi đã rất kiên nhẫn. Nhưng một khi tôi nhận ra công việc này ít nhiều vô nghĩa, thì tất cả sự kiên nhẫn của tôi đều tan biến. Tôi đã phải rất nỗ lực để vượt qua sự bất mãn – để vừa tập trung vào quá trình làm việc vừa giả vờ quan tâm đến hiệu quả của banner quảng cáo.

Cuối cùng thì sự căng thẳng thần kinh đã trở nên qua sức chịu đựng của Greg nên anh đã nghỉ việc để đi tìm nơi làm khác.

Căng thẳng thần kinh (stress) là một chủ đề nữa, thường xuyên xuất hiện trong các lời chứng mà mọi người gửi về cho tôi. Như với Greg, nó xảy ra khi công việc vô nghĩa của một người không chỉ là ngồi giả vờ làm việc mà còn thực sự làm việc gì đó mà mọi người đều biết là vô tích sự nhưng không ai có thể nói ra – nó làm tăng thêm mức độ vô nghĩa và căng thẳng, khiến mọi người nổi điên theo nhiều cách khác nhau.

Chúng ta đã gặp Hannibal, người kiếm được số tiền khổng lồ chỉ để viết các báo cáo nhằm vung vẩy trong các cuộc họp tiếp thị dược phẩm rồi sau đó vứt đi. Trên thực tế, Hannibal chỉ làm công việc vô nghĩa trong một hoặc hai ngày một tuần – đủ để trả các hóa đơn – và dành phần thời gian còn lại để tham gia vào nghiên cứu y tế nhằm mục đích diệt trừ bệnh lao ở miền Nam Bán Cầu – điều mà có vẻ không ai muốn trả tiền. Việc này cho anh ấy cơ hội để so sánh hành vi giữa hai nơi làm việc của mình:

Hannibal: Tôi nhận thấy một điều: Mức độ gây hấn và căng thẳng tại nơi làm việc tỷ lệ nghịch với tầm quan trọng của công việc mà mọi người đang làm. “Khách hàng đang điên loạn vì họ bị cấp trên ép phải có được bài thuyết trình cho cuộc họp vào thứ Hai! Họ đe dọa sẽ hủy bỏ toàn bộ hợp đồng trừ khi chúng ta có thể hoàn thành xong vào ngày mai! Tất cả chúng ta cần ở lại trễ để làm!”. Đây là điển hình cho việc làm các báo cáo nhảm nhí. Trong khi làm việc với những thứ có ý nghĩa thì bầu không khí ở đấy luôn hợp tác, mọi người cùng nhau hướng tới một mục tiêu lớn hơn.

Dù vẫn có một số ít công sở hoàn toàn không có sự tàn khốc và hành hạ tâm lý, nhưng nhiều người được hỏi dường như cảm thấy họ nằm ở trường hợp phổ biến hơn: Làm việc ở các văn phòng nơi mọi người đều biết, nhưng không muốn thừa nhận, rằng mình thực sự không có việc gì để làm.

Annie: Tôi làm việc cho một công ty quản lý chi phí chăm sóc y tế. Tôi được thuê để trở thành một phần của một nhóm đặc biệt đảm nhiệm thực hiện nhiều chức năng trong công ty.

Tôi không hề được trải qua khóa đào tạo nào, thay vào đó, công việc của tôi là:

- Lấy các biểu mẫu từ phần mềm làm việc ra;

- Đánh dấu một số chỗ cụ thể trên biểu mẫu;

- Trả biểu mẫu lại nơi lưu trữ để người khác tiếp tục làm gì đó với nó.

Công việc này cũng có một văn hóa công ty rất cứng nhắc (không nói chuyện với người khác), và đó là một trong những môi trường lạm dụng nhất mà tôi từng làm việc.

Cụ thể, tôi đã vài lần mắc cùng một lỗi đánh dấu trong hai tuần làm việc đầu tiên. Nhưng tôi phát hiện được điều này là sai và đã lập tức sửa nó. Tuy nhiên, trong toàn bộ thời gian tôi còn làm việc tại công ty này, mỗi khi ai đó tìm thấy một trong những biểu mẫu đánh dấu sai này, tôi sẽ bị quản lý kéo sang một bên để nói về nó. Lần nào cũng thế, giống như nó là một vấn đề mới. Mọi lần đều vậy, giống như người quản lý không biết những lỗi này đều đã xảy ra trong cùng một khoảng thời gian trước, và nó không còn xảy ra nữa – mặc dù lần nào tôi cũng đã nói với cô ấy chuyện này.

Những hành vi bạo hành tinh thần kiểu như vậy hẳn là quen thuộc với hầu hết những ai từng làm việc trong môi trường văn phòng. Bạn sẽ thắc mắc: Khi người quản lý của Annie hết lần này đến lần khác “nói chuyện với cô ấy” về một lỗi mà ai cũng biết là đã hoàn toàn được khắc phục từ lâu thì người quản lý đó thực sự đang nghĩ gì? Phải chăng bằng cách nào đó mà cô ta đã quên hết những gì đã xảy ra? Thật khó để xảy ra chuyện như vậy. Hành vi của người quản lý có vẻ chỉ đơn thuần là muốn thể hiện quyền lực. Sự vô nghĩa của hành động này – cả Annie và sếp của cô đều biết rằng việc yêu cầu ai đó khắc phục vấn đề đã được khắc phục sẽ chẳng mang lại kết quả gì – không có gì khác hơn là một cách để sếp của Annie thể hiện quyền lực độc đoán của cô ta đối với Annie. Đó là một “nghi thức” của sự sỉ nhục cho phép người quản lý thể hiện “ai mới là sếp”. Chắc chắn điều này phát sinh từ suy nghĩ rằng chỉ cần người cấp dưới có một chút xíu bất mãn và phẫn nộ đối với sự độc đoán của sếp thì ngay lập tức là họ có tội.

Annie: Tôi đã làm việc ở đây trong sáu tháng trước khi quyết định thà chết còn hơn tiếp tục. Dù sao, đây cũng là lần đầu tiên tôi kiếm được công việc mà tiền lương đủ sống. Trước đó, tôi là giáo viên mầm non, và cho dù công việc này thực sự ý nghĩa và rất quan trọng thì tôi chỉ kiếm được 8,25 đô-la một giờ.

Điều này dẫn chúng ta đến một vấn đề khác: Sự ảnh hưởng của những tình huống như vậy đối với sức khỏe của nhân viên. Mặc dù tôi thiếu bằng chứng thống kê, nhưng nếu những lời chứng thực vẫn có thể dùng để cân nhắc thì ta sẽ thấy các căn bệnh liên quan đến căng thẳng thần kinh dường như là hậu quả do người lao động phải làm những công việc vô nghĩa. Nhiều người nói với tôi rằng họ bị trầm cảm, lo âu, kết hợp với đủ loại triệu chứng khác về thể chất, từ hội chứng ống cổ tay đến suy giảm hệ miễn dịch. Annie cũng vậy, cô ngày càng trở nên ốm yếu. Một phần nguyên nhân là sự tương phản cực độ giữa môi trường làm việc trước đây của cô và công việc này:

David: Tôi đã cố gắng tưởng tượng chuyện như thế nào khi bạn chuyển từ một công việc thực sự, dạy dỗ và chăm sóc trẻ em, sang một cái gì đó hoàn toàn vô nghĩa và nhục nhã, chỉ để trả tiền thuê nhà. Bạn có nghĩ rằng còn có rất nhiều người gặp tình huống như bạn?

Annie: Tôi nghĩ rằng chuyện này khá phổ biến! Công việc chăm sóc trẻ có lương thấp và tỷ lệ đào thải nhân sự cao. Một số người đi học thêm và có thể chuyển sang một việc gì đó bền vững hơn, nhưng tôi đã thấy rất nhiều người nghỉ việc (chủ yếu là phụ nữ) để rồi kết thúc ở một số văn phòng hoặc cửa hàng bán lẻ nào đó.

Tôi đã đi từ một môi trường có tiếp xúc thân mật cả ngày – đón bọn trẻ, ôm chúng, ru chúng ngủ – qua một môi trường mà không ai nói chuyện với nhau, huống chi là chạm vào nhau. Tôi đã không nhận ra tác động của nó đối với cơ thể của mình, nhưng bây giờ nhìn lại, tôi thấy những tác động khủng khiếp của nó đối với sức khỏe thể chất và linh hồn của tôi.

Tôi cho rằng Annie không chỉ đúng mà cô ấy còn mô tả một cách cực kỳ ấn tượng về một hiện tượng rất phổ biến trong thực tế. Sự cô lập về thể chất có tính tiếp nối với sự cô lập về xã hội – ở đó, mỗi người bị buộc phải trở thành một cái bong bóng nhỏ, bao bọc lấy chính mình.

Trong những môi trường xã hội thu nhỏ và thiếu sự công bằng rõ rệt như vậy, những điều kỳ lạ có thể xảy ra. Nhìn lại những năm 1960, nhà phân tâm học cấp tiến Erich Fromm lần đầu tiên đề xuất rằng hình thức bạo dâm có xu hướng lan rộng khi người ta sống trong môi trường khắc nghiệt và có tính phân cấp bậc mạnh. Vào những năm 1990, nhà xã hội học Lynn Chancer đã tổng hợp một số ý tưởng kiểu này với các ý tưởng của nhà phân tâm học nữ quyền Jessica Benjamin để đưa ra một lý thuyết về bạo dâm – khổ dâm trong cuộc sống hằng ngày. Chancer khám phá ra là: Trong khi những người có xu hướng BDSM[1] trong đời sống thực hoàn toàn nhận thức được rằng họ đang chơi các trò chơi giả tạo, những người “bình thường” trong các môi trường có tính phân chia cấp bậc thường mắc một dạng biến thể của động cơ bạo dâm – khổ dâm. Trong biến thể này, người ở dưới đấu tranh một cách tuyệt vọng để được chấp nhận, nhưng họ sẽ không bao giờ được chấp nhận; và người ở trên sẽ ngày càng có những hành động dữ dội hơn để khẳng định quyền thống trị mà đôi bên đều biết là dối trá (vì nếu người ở trên thực sự là người toàn năng, tự tin, thành thạo thì họ sẽ không cần “giả vờ” đến mức thái quá như vậy để đảm bảo quyền lực của mình được thừa nhận. Và tất nhiên, giữa trò chơi BDSM (và những người tham gia thực sự gọi nó là “trò chơi”) với các biến thể phi tình dục trong môi trường làm việc của nó cũng có sự khác biệt quan trọng: Trong phiên bản trò chơi, cả hai bên đều thống nhất các quy tắc nhất định, và ai cũng có quyền ngưng trò chơi bất kỳ lúc nào bằng cách nói ra một từ-khóa-an-toàn đã được quy ước trước. Ví dụ, chỉ cần nói từ “cam” và đối tác của bạn sẽ ngay lập tức ngừng nhỏ sáp nóng lên người bạn và biến đổi từ nhân vật ông chủ độc ác thành một người yêu thương chăm sóc bạn. (Thật vậy, người ta có thể lập luận rằng phần lớn niềm vui của người đóng vai phục tùng trong trò chơi này xuất phát từ việc họ biết mình có quyền thay đổi theo ý muốn)[2]. Đây chính là thứ bị thiếu trong phiên bản BDSM chốn văn phòng. Bạn chẳng thể nói “cam” với sếp mình. Các cấp quản lý không bao giờ tính trước cách để nhân viên có thể và không thể bị khiển trách vì những vi phạm khác nhau, và nếu một nhân viên, như Annie, bị khiển trách hoặc bị sỉ nhục, cô ấy biết mình không thể nói gì để khiến chuyện đó dừng lại; không có từ-khóa-an-toàn nào, ngoại trừ câu “Tôi sẽ nghỉ việc”. Tuy nhiên, khi nói ra những từ này, nó không đơn giản là phá vỡ tình huống sỉ nhục mà nó còn phá vỡ toàn bộ mối quan hệ công việc – và cũng có thể nó khiến người ta kết thúc trò chơi này để bắt đầu một trò chơi khác mà trong đó họ phải loay hoay tìm thứ gì đó để ăn hoặc tìm cách để sưởi ấm.

Nỗi khổn khổ vì không được phép đau khổ

Khi người ta không cảm nhận được mục đích chung, không tin rằng hành động của một người có thể giúp cuộc sống của người khác trở nên tốt hơn hoặc có thể tạo ra sự ảnh hưởng đáng kể nào đó, thì họ có xu hướng khuếch đại tất cả những nỗi sỉ nhục, nỗi đau, cơn phẫn nộ và tính tàn khốc của đời sống công sở. Nhiều người, như Annie, đã hoảng sợ khi thấy sức khỏe của mình bị ảnh hưởng. Giống như một tù nhân bị biệt giam chắc chắn sẽ bị tổn thương não, một người lao động không nhận thấy được bất kỳ ý nghĩa nào về mục đích công việc mình đang làm thì họ cũng bị “teo cơ tinh thần” và suy yếu thể chất. Nouri, người sửa mã lập trình cho một nhà tâm lý học người Áo bất tài mà chúng ta đã gặp trong Chương 2, đã ghi lại các công việc vô nghĩa của anh ta và ảnh hưởng của chúng lên tâm trí và cơ thể anh:

Nouri:

Công việc 1: Lập trình viên, công ty khởi nghiệp (vô nghĩa).

Ảnh hưởng đến tôi: Lần đầu tiên tôi biết thế nào là tự ghét chính mình. Tháng nào tôi cùng bị cảm lạnh. “Hội chứng kẻ lừa đảo” đã giết chết hệ thống miễn dịch của tôi.

Công việc 2: Lập trình viên, công ty khởi nghiệp (dự án phù phiếm).

Ảnh hưởng đến tôi: Tôi đã cố gắng đến nỗi làm mắt mình bị tổn thương nghiêm trọng, nên tôi buộc phải thôi việc.

Công việc 3: Nhà phát triển phần mềm, doanh nghiệp nhỏ (lừa đảo).

Ảnh hưởng đến tôi: Trầm cảm thông thường, mất năng lượng.

Công việc 4: Nhà phát triển phần mềm, công ty khởi nghiệp (tệ hại, thất thường).

Ảnh hưởng đến tôi: Tôi thường xuyên thấy mình bất tài vô dụng và sợ hãi vì không thể tập trung làm việc, điều đó làm tâm trí tôi tê liệt. Tháng nào tôi cũng bị cảm lạnh. Hệ miễn dịch bị suy yếu. Mắc chứng rối loạn căng thẳng sau chấn thương tâm lý (PTSD). Đầu óc lúc nào cũng lơ mơ...

Nouri thật bất hạnh khi phải trải qua một loạt các môi trường công ty vô lý vàhoặc lạm dụng. Anh đã tìm cách giữ cho mình đủ tỉnh táo – ít nhất là đủ để chống lại sự suy sụp hoàn toàn về tinh thần và thể chất – bằng cách tìm ra một ý nghĩa khác về mục đích sống: Anh bắt đầu phân tích chi tiết về các động lực xã hội và thể chế nằm đằng sau các dự án công ty thất bại đó. Chuyện đó đem lại hiệu quả, anh trở thành một nhà nhân chủng học. (Điều này rất hữu ích với tôi. Cảm ơn Nouri!). Anh đã dành thời gian và nguồn lực để âm mưu phá hủy chính cái hệ thống tạo ra những công việc lố bịch như vậy. Anh cho biết đến thời điểm này thì sức khỏe của mình bắt đầu cải thiện rõ rệt.

Ngay cả trong môi trường văn phòng tương đối lành tính, việc không thể tìm thấy mục đích làm việc cũng ăn mòn con người. Nó có thể không gây ra sự thoái hóa về thể chất và tinh thần, nhưng nó khiến người lao động phải vật lộn với cảm giác trống rỗng hoặc vô giá trị. Những cảm giác này thường không giảm đi, mà được dung hòa bởi uy tín, sự tôn trọng và sự đền bù hào phóng mà người lao động nhận được từ vị trí công việc của họ. Giống như Lilian, những người làm việc vô nghĩa có thể bị ngấm ngầm tra tấn bởi họ nghi ngờ mình đang được trả lương cao hơn nhân viên dưới quyền, những người thực sự làm việc hiệu quả, hoặc bởi họ nghĩ rằng người khác được phép oán ghét họ vì họ được nhận lương cao (mà chẳng làm gì). Điều này thực sự khiến nhiều người bối rối, không biết mình nên cảm thấy như thế nào bởi vì họ không có khuôn mẫu đạo đức nào để làm theo. Người ta có thể coi đây là một loại đạo đức không có trong kịch bản.

Sau đây là một trường hợp tương đối nhẹ. Finn, làm việc cho một công ty cấp phép sử dụng phần mềm:

Finn: Vài năm trước tôi đã đọc được bài tiểu luận về “công việc vô nghĩa”, nó hết sức ấn tượng. Thỉnh thoảng, tôi lại lôi nó ra đọc và giới thiệu cho bạn bè. Tôi là người quản lý nhóm hỗ trợ kỹ thuật ở một công ty dịch vụ phần mềm. Công việc của tôi dường như chủ yếu là hội họp, gửi email, truyền đạt các thay đổi sắp tới cho nhóm của tôi, chịu trách nhiệm giải quyết một số vấn đề nhất định cho khách hàng và thực hiện đánh giá hiệu suất công việc.

Finn thừa nhận việc đánh giá hiệu suất làm việc là nhảm nhí. Anh giải thích: “Mọi người đều biết ai là người làm việc kém rồi”. Thực tế, anh ta thừa nhận rằng hầu hết trách nhiệm của mình là nhảm nhí. Công việc hữu ích mà anh thực hiện chủ yếu là vá víu: giải quyết các vấn đề phát sinh do các quy trình quan liêu không cần thiết trong công ty. Thêm vào đó, bản thân công ty mà Finn đang làm việc cũng khá vô nghĩa.

Finn: Tuy nhiên, khi ngồi viết những điều này, có một phần trong tôi muốn bảo vệ công việc vô nghĩa của mình. Chủ yếu là vì công việc này giúp tôi và gia đình đủ sống. Tôi nghĩ rằng, đây chính là nơi mà sự mâu thuẫn về nhận thức xảy ra. Xét về mặt cảm xúc, nó không giống như tôi đã đầu tư vào công việc hoặc công ty dưới bất kỳ hình thức nào. Nếu tôi đi làm vào thứ Hai và tòa nhà đã biến mất, thì cả xã hội này chẳng ai quan tâm và tôi cũng thế. Nếu có bất kỳ sự hài lòng nào trong công việc, thì đó là tôi đã trở thành chuyên gia luồn lách ở cái công ty vô tổ chức này và có thể hoàn thành được công việc. Nhưng chẳng ai mong đợi mình trở thành chuyên gia trong một lĩnh vực vô bổ cả.

Sở thích của tôi là viết tiểu thuyết và tiểu luận khi rảnh rỗi, nhưng tôi sợ nếu mình nghỉ công việc vô nghĩa này thì tôi không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu tài chính của gia đình.

Tất nhiên, đây là một vấn đề nan giải thường thấy. Bản thân công việc có thể là vô bổ, nhưng thật khó để coi đó là một điều tồi tệ nếu nó cho bạn tiền để nuôi con. Bạn có thể đặt câu hỏi rằng: Hệ thống kinh tế kiểu gì mà lại tạo ra một thế giới trong đó cách duy nhất để nuôi một đứa trẻ là phải dành nhiều giờ để làm các công việc làm màu vô dụng hoặc giải quyết các vấn đề không nên tồn tại? Nhưng sau đó bạn cũng có thể đảo ngược câu hỏi này và hỏi: Tất cả những công việc này có thực sự vô dụng như vẻ bề ngoài của chúng không nếu hệ thống kinh tế tạo ra chúng để giúp cho bạn nuôi con? Có lẽ mọi khía cạnh của hệ thống “đang vận hành theo cách nó nên vận hành”, cho dù rõ ràng một hệ thống như thế là nhảm nhí.

Tuy nhiên, người ta cũng không thể gạt bỏ cái suy nghĩ của riêng mình rằng có một điều gì đó rất không ổn ở đây.

Nhiều người khác cũng nói như Lilian về sự khác biệt đầy đau đớn giữa sự tôn trọng mà họ nhận được từ xã hội bên ngoài với sự hiểu biết về những gì mình thực sự làm. Dan, một nhà thầu quản lý cho các văn phòng của một tập đoàn Anh tại Toronto, đã tin rằng anh ta chỉ làm việc thực sự khoảng một hoặc hai giờ một tuần và anh có thể làm những việc này tại nhà, còn phần còn lại của công việc là hoàn toàn vô nghĩa. Anh cảm thấy việc mặc bộ đồ lịch lãm và đến văn phòng chỉ là một nghi thức hiến tế công phu, một loạt những cử chỉ vô nghĩa mà anh phải thực hiện để chứng tỏ mình xứng với sự tôn trọng mà anh không hề đáng được nhận.

Ở chỗ làm, anh cũng băn khoăn liệu các đồng nghiệp có cùng suy nghĩ như mình hay không:

Dan: Nó giống như một giấc mơ hoang đường rằng chỉ có tôi là không may mắn khi nhận ra rằng việc chúng tôi đang làm ngu ngốc đến mức nào. Nhưng tận sâu thẳm bên trong, tôi cảm thấy như thể đây là một nỗi khổ mà nhiều người chịu đựng nhưng không thể nói ra. Hẳn là ai trong chúng tôi cũng phải biết! Văn phòng chúng tôi gồm sáu người và ai cũng đều là “cấp quản lý”... Trong tòa nhà đó dễ dàng gặp cấp quản lý hơn là nhân viên thực sự. Tình hình này hoàn toàn phi lý.

Trong trường hợp của Dan, mọi người cùng thỏa hiệp với trò chơi. Môi trường không có gì là lạm dụng. Sáu người quản lý và người quản lý cấp trên của các quản lý này đều là người lịch sự, thân thiện, hỗ trợ lẫn nhau. Tất cả họ đều nói với nhau rằng họ đang làm một công việc tuyệt vời và sẽ là thảm họa đối với những người khác nếu họ không ở đó – chỉ có điều Dan cảm thấy đó như thể một cách ngầm an ủi lẫn nhau khi mọi người đều hiểu rõ rằng công việc của họ không có giá trị xã hội, và nếu họ không ở đó thì cũng chẳng có gì khác biệt. Ở bên ngoài văn phòng thì chuyện thậm chí còn tồi tệ hơn khi gia đình Dan bắt đầu đối xử với anh như một người thực sự mang lại ý nghĩa cho cuộc sống. “Thật khó để diễn tả cảm giác điên rồ và vô dụng. Tôi được coi trọng như một ‘chuyên gia trẻ tuổi’ – nhưng có ai biết được tôi thực sự đã làm gì không?”.

Cuối cùng, Dan bỏ việc để trở thành một giáo viên khoa học cho một cộng đồng người Cree Indian ở phía bắc Quebec.

***

Thường trong các tình huống này thì những lãnh đạo cấp cao hơn sẽ khăng khăng rằng thật lố bịch khi nói công việc như thế là vô ích. Dĩ nhiên, không phải khi nào cũng vậy. Như chúng ta đã thấy, một số người quản lý sẽ nháy mắt và mỉm cười đầy ẩn ý; hiếm hoi có một số người sẽ thảo luận một cách trung thực, ít nhất là về một phần của những gì đang diễn ra. Tuy nhiên, các nhà quản lý cấp trung thường xem vai trò của họ là người giúp duy trì tinh thần và kỷ luật làm việc nên họ thường sẽ cảm thấy mình có ít sự lựa chọn nào ngoài việc phải hợp lý hóa tình huống của mình. Thêm vào đó, càng lên cao trong hệ thống cấp bậc, các nhà quản lý càng ít quan tâm đến chuyện này hơn – nhưng đồng thời, họ càng có nhiều thẩm quyền chính thức hơn.

Vasily là nhà nghiên cứu trong một văn phòng đối ngoại châu Âu. Anh cho biết ở văn phòng của anh, số lượng các nhà quản lý ngang bằng với số lượng các nhà nghiên cứu, và mỗi câu của bất kỳ tài liệu nào của bất kỳ nhà nghiên cứu nào luôn luôn phải được trình lên hai cấp bậc để được đọc lại, chỉnh sửa và trả lại, lặp đi lặp lại, cho đến khi tài liệu đó không còn ý nghĩa gì nữa. Và sẽ là một vấn đề lớn nếu có bất cứ ai bên ngoài văn phòng đọc các tài liệu này, hoặc biết rằng có những loại tài liệu phi nghĩa như thế tồn tại trên đời.

Vasily thỉnh thoảng cố gắng chỉ cho cấp trên của mình thấy những điều này:

Vasily: Nếu tôi đặt câu hỏi về ích lợi hoặc ý nghĩa trong công việc của chúng tôi, các sếp sẽ nhìn tôi như thể tôi đến từ một hành tinh khác. Đối với họ, điều quan trọng là không được phép nhìn nhận công việc mình đang làm là vô nghĩa, vì nếu điều đó xảy ra thì rất nhiều vị trí sẽ chấm dứt và nhiều người bị thất nghiệp.

Trong trường hợp này, không phải hệ thống kinh tế tư bản mà là hệ thống quốc tế hiện đại giữa các tòa lãnh sự, Liên Hiệp Quốc, đã tạo ra hàng nghìn công việc (thường được trả lương cao, được tôn trọng và thoải mái) trên khắp hành tinh. Người ta có thể tranh luận xem vị trí nào trong số các vị trí này là thực sự hữu ích và để làm gì. Chắc chắn có một số vị trí là thực sự quan trọng – ngăn chặn chiến tranh chẳng hạn, còn những vị trí khác là sắp xếp tới lui đồ nội thất trong văn phòng. Hơn nữa, có những vị trí trong bộ máy là hoàn toàn thừa thãi. Vasily chia sẻ rằng nhận thức này tạo ra cảm giác tội lỗi và xấu hổ:

Vasily: Khi mọi người hỏi tôi về công việc của mình, tôi chẳng muốn nói chút nào. Không có gì để nói, không có gì đáng tự hào. Người làm việc cho bộ ngoại giao thường có uy tín cao, nên khi tôi nói: “Tôi làm việc cho bộ ngoại giao”, phản ứng của mọi người thường là tôn trọng pha trộn với vẻ băn khoăn không biết tôi đang làm gì. Tôi nghĩ rằng sự tôn trọng thậm chí còn khiến mọi thứ tồi tệ hơn.

Có cả triệu cách để làm cho con người cảm thấy họ vô giá trị. Hãy đến với Rachel để thấy sự kinh hoàng của một thế hệ. Rachel thuộc thế hệ Y[3], là một chuyên gia toán với bằng đại học về vật lý, xuất thân từ một gia đình nghèo.

Rachel: Tôi đã làm qua “công việc văn phòng” và “công việc vô nghĩa”, vậy thì một công việc văn phòng tào lao có thể tệ đến mức nào? Tôi đã không có khái niệm về sự buồn chán không đáy cho đến khi tôi chìm xuống dưới một khối quan liêu, tổ chức tệ hại và vô số nhiệm vụ nhảm nhí.

Điều kỳ lạ nhất và có lẽ cũng là nhảm nhí nhất trong công việc của tôi là trong khi ai cũng thừa nhận rằng không có đủ công việc thực sự để làm, bạn vẫn không được phép để người khác thấy là mình không làm việc. Cứ như là trở lại thời kỳ đầu của Internet, ngay cả Twitter và Facebook cũng bị cấm.

Giọt nước làm tràn ly xuất hiện khi tôi gặp Mindy, sau một tuần làm việc vô nghĩa đỉnh điểm. Tôi được yêu cầu phối hợp lập một bản đồ tư duy để chỉ ra những điều “thật tốt khi có”, “phải có”, và “muốn có trong tương lai”. (Tôi thật chẳng hiểu nó nghĩa là gì luôn ấy). Mindy đang làm việc trong một dự án nhảm nhí tương tự, viết nội dung quảng cáo cho tờ báo của công ty mà không ai đọc đến.

Cô ấy kể lể với tôi, và tôi kể lể với cô ấy. Tôi nói một tràng dài, đầy kích động, và kết thúc bằng cách gào lên: “Tớ không thể ngồi chờ ngày tận thế kiểu như vậy được. Tớ thà bắt cá và ăn thịt sống với cây giáo chế từ một cái cọc nào đấy còn hơn là làm những chuyện quái đản này!”. Cả hai chúng tôi đều cười rất lâu, và rồi tôi bắt đầu khóc. Tôi nghỉ việc vào ngày hôm sau. Đó là một lợi ích to lớn của việc học hành cật lực lúc học đại học: Bạn luôn có thể nhanh chóng tìm được công việc khác.

Vâng, thế đấy, tôi là nữ hoàng pha lê của thế hệ mong manh dễ vỡ, tan chảy dưới sức nóng của một văn phòng máy lạnh. Chúa ơi, thế giới công việc thật là tào lao!

Từ suy nghĩ một “công việc văn phòng tào lao” dường như không phải là ngày tận thế, Rachel cuối cùng đã buộc phải đưa ra kết luận rằng: Trên thực tế, ngày tận thế có lẽ còn tốt hơn. Rachel cuối cùng đã có được kết thúc có hậu: một công việc ở một chương trình dạy toán cho trẻ em nghèo.

Nỗi khổ khi biến thành kẻ nhẫn tâm

Có một dạng đau khổ xã hội hơi khác mà chúng ta cần phải thừa nhận: Nỗi khốn khổ khi phải giả vờ rằng mình có ích cho nhân loại trong khi bạn thừa biết là ngược lại. Đây là tình trạng phổ biến nhất đối với những người làm dịch vụ xã hội làm việc cho các tổ chức chính phủ hoặc phi chính phủ (NGO). Hầu hết họ đều nghĩ rằng công việc của mình có tính làm màu, ít nhất là theo một mức độ nào đó. Ngoài ra, nhiều người còn nhận thức được rằng những gì họ đang làm thậm chí còn tệ hơn cả vô dụng: Họ đang làm hại những người mà họ được cho là có thể giúp đỡ. Shíhi hiện là một nghệ sĩ, nhưng trước kia cô từng là một nhà trị liệu cộng đồng ở New York:

Shihi: Tôi từng làm việc trị liệu tại một trung tâm chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng ở Bronx vào những năm 1990 đến 2000. Tôi có bằng cấp công tác xã hội. Các khách hàng của tôi hoặc là bị bắt buộc phải “điều trị” sau khi bị tống giam vì những chuyện nhỏ nhặt (điều luật tội phạm của Clinton), mất việc làm và căn hộ sau khi bị tống giam, hoặc họ cần chứng minh cho văn phòng trợ cấp hay phòng an sinh xã hội rằng họ bị bệnh tâm thần nên họ cần thêm tiền trợ cấp hay là trợ cấp thực phẩmtiền thuê nhà khác.

Một số người thực sự bị bệnh tâm thần nặng, nhưng nhiều người khác chỉ là những người cực kỳ nghèo khổ, liên tục bị cảnh sát quấy rối. Điều kiện sống của họ sẽ khiến bất cứ ai cũng bị “bệnh tâm thần”.

Công việc của tôi là thực hiện liệu pháp để nói với họ rằng đây chính là lỗi của họ và họ phải có trách nhiệm làm cho cuộc sống của mình tốt hơn. Và nếu họ tham dự chương trình trị liệu hằng ngày (để công ty có thể tính tiền vào bảo hiểm y tế của họ), thì nhân viên sẽ gửi hồ sơ y tế của họ đến văn phòng an sinh xã hội để họ có thể được xem xét thanh toán tiền hỗ trợ cho người khuyết tật. Hồ sơ càng dày, cơ hội được nhận tiền trợ cấp càng cao.

Tôi thực hiện nhiều nhóm trị liệu như “quản lý cơn giận”, “kỹ năng ứng phó”,... Chúng đầy tính sỉ nhục và không liên quan! Làm sao mà bạn ứng phó được với việc thiếu thực phẩm hoặc kiểm soát được cơn thịnh nộ khi liên tục bị cảnh sát quấy rối?

Công việc của tôi là vô ích và có hại. Tôi cũng chỉ kiếm được rất ít tiền khi làm công việc này, nhưng nó vẫn khiến tôi đau đớn sâu sắc khi nghĩ rằng mình không khác gì một tay ma cô nghèo.

Điều thú vị và quan trọng cần hiểu ý là nhiều nhân viên nhà nước cấp thấp khi làm những điều phi lý và kinh khủng dưới danh nghĩa “thủ tục hành chính” vẫn nhận thức rõ về những gì họ đang làm cũng như hậu quả thiệt hại gây ra cho người khác – dù vậy, họ vẫn phải giữ thái độ lạnh lùng khi tiếp xúc với công chúng. Một số nhân viên thì tìm cách hợp lý hóa điều này, một số khác xem đó là “thú vui hành là chính”. Nhưng nếu bất kỳ nạn nhân nào của hệ thống này thắc mắc: “Làm sao những người như vậy có thể sống thanh thản?”, thì có thể thoải mái khi biết rằng, thực tế là trong nhiều trường hợp, người ta không thể thanh thản. Meena làm việc cho một hội đồng chính quyền địa phương ở một thị trấn Anh, nơi đôi khi được gọi là “khu ổ chuột ven biển”, công việc của cô là làm việc với người vô gia cư.

Meena: Công việc của tôi không phải là để tư vấn hay giúp đỡ những người vô gia cư bằng mọi giá. Thay vào đó, tôi đã phải cố gắng thu thập giấy tờ của họ (các giấy tờ tùy thân, số an sinh xã hội, bằng chứng thu nhập,...) để đơn vị hỗ trợ người vô gia cư tạm thời có thể rút lại các phúc lợi nhà ở đã cấp cho họ. Họ có ba ngày để cung cấp thông tin. Nếu họ không thể, hoặc không cung cấp các giấy tờ cần thiết, tôi phải yêu cầu nhân viên phụ trách đuổi họ ra khỏi chỗ ở tạm thời. Rõ ràng, những người vô gia cư nghiện ma túy có xu hướng gặp khó khăn trong việc cung cấp bằng chứng về thu nhập, chưa kể nhiều thứ khác. Những đứa trẻ mười lăm tuổi bị cha mẹ bỏ rơi, các cựu chiến binh bị trầm cảm sau chiến tranh, và phụ nữ chạy trốn bạo lực gia đình cũng lâm vào tình huống như vậy.

Meena giải thích rằng, rốt cuộc vai trò của cô là đe dọa biến những người vô gia cư trước đây trở lại thành vô gia cư, “tất cả chỉ để một cơ quan này có thể đòi lại tiền từ cơ quan khác”. Chuyện đó là thế nào ư? Là “phá hủy tâm hồn”. Sau sáu tháng, cô đã không thể chịu đựng được nữa và bỏ việc.

Beatrice, người làm việc cho một chính quyền địa phương khác, cũng không thể tiếp tục làm sau khi chứng kiến các đồng nghiệp cười cợt vì những lá thư gửi cho người hưu trí có một lỗi được cố ý viết như vậy để khiến người nhận thư hiểu sai ý, hòng cho phép hội đồng có cớ đòi tiền họ vì thanh toán chậm. Cô đã cố gắng phàn nàn với những người cấp cao hơn (“Chắc chắn đây là sai lầm!”), nhưng họ nhìn cô ấy như thể cô bị điên. Vì vậy, Beatrice đã chộp ngay lấy cơ hội khi có thể tìm được một công việc khác.

Phần lớn những gì xảy ra trong các văn phòng như vậy chỉ đơn giản là vô nghĩa, nhưng có thêm một cảm giác tội lỗi và hoảng sợ khi biết bạn có liên quan đến việc “tích cực” làm tổn thương người khác. Lý do của cảm giác tội lỗi là quá rõ. Điều này đã khoét sâu thêm nổi khốn khổ của những người đang làm các công việc như vậy.

Cuộc chiến tinh thần

Hãy để tôi kết luận chương này bằng cách trở lại chủ đề bạo lực tinh thần.

Như Meena có nói, thật khó mà tưởng tượng bất cứ thứ gì có thể hủy diệt linh hồn con người nhiều hơn là khi họ bị buộc phải nhẫn tâm thực hiện các hành vi quan liêu tùy tiện, chống lại ý chí của họ. Họ trở thành bộ mặt của cỗ máy mà chính họ coi thường, trở thành một con quái vật. Các con quái vật đáng sợ nhất trong các tiểu thuyết nổi tiếng không chỉ đơn giản là hăm he xé xác bạn, mà là biến bạn thành một con quái vật giống chúng – như ma cà rồng, xác sống, người sói. Chúng kinh hoàng vì chúng đe dọa không chỉ cơ thể mà cả tâm hồn bạn. Đây có lẽ là lý do tại sao thanh thiếu niên đặc biệt bị chúng hấp dẫn: Tuổi thanh thiếu niên chính là lúc chúng ta lần đầu tiên đối mặt với thách thức làm thế nào để không biến thành những con quái vật mà mình coi khinh.

Những công việc vô tích sự hoặc xảo quyệt liên quan đến việc giả vờ phục vụ công chúng có lẽ là tồi tệ nhất, nhưng dường như tất cả công việc được đề cập trong chương này đều có thể được coi là hủy hoại linh hồn con người theo những cách khác nhau. Những công việc vô nghĩa thường xuyên gây ra cảm giác tuyệt vọng, chán nản và tự ghê tởm. Chúng là hình thức bạo lực tinh thần đánh thẳng vào bản chất ý nghĩa của việc làm người.

Dựa vào các lập luận của tôi trong chương trước – rằng toàn bộ tâm lý và thể chất của con người sẽ bị cuốn vào sự kết nối giữa họ với người khác, và bị cuốn vào ý thức của họ rằng mình có thể tạo ảnh hưởng đến thế giới – thì những công việc như vậy khó có thể là gì khác ngoài sự bạo lực tinh thần.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là tâm hồn của chúng ta không có phương tiện để kháng cự. Có lẽ tôi nên kết thúc chương này bằng cách đề cập đến cuộc chiến tinh thần, và ghi lại một số người đã giữ mình “lành mạnh” bằng cách tham gia vào các dự án khác. Robin – người đã chỉnh màn hình máy tính của mình cho trông giống như anh đang lập trình dù thực tế là anh đang lướt web, sử dụng thời gian đó để biên tập miễn phí cho một số trang Wikipedia (bao gồm cả trang của tôi), và giúp duy trì một sáng kiến để thay thế tiền tệ. Những người khác bắt đầu kinh doanh, viết kịch bản phim và tiểu thuyết, hoặc bí mật điều hành các dịch vụ cung cấp người giúp việc.

Nhưng cũng có những người khác trốn tránh bằng cách chìm vào mơ mộng giữa ban ngày mà không chú ý gì đến thực tế xung quanh, một cơ chế đối phó kinh điển dành cho những người bị kết án cả cuộc đời phải sống trong môi trường văn phòng vô bổ. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà ngày nay giấc mơ của nhiều người không phải là trở thành một phi công lái máy bay chiến đấu, cưới một hoàng tử, hoặc trở thành kẻ đánh cắp trái tim các thiếu nữ, mà là có được một công việc thú vị hơn. Ví dụ như Boris, người đang làm việc cho “một tổ chức quốc tế lớn” chuyên viết các báo cáo nhảm nhí. Đây là lời kể (rõ ràng là hơi tự chế giễu) của anh ấy:

Boris: Đây rõ là một công việc vô nghĩa vì tôi đã thử tất cả mọi thứ, sách tự phát triển bản thân, nghỉ giải lao trong lén lút, gọi cho mẹ tôi và khóc, nhận ra tất cả các lựa chọn cuộc sống của tôi toàn là rác rưởi – nhưng tôi vẫn tiếp tục làm vì tôi phải trả tiền thuê nhà.

Hơn nữa, tình huống này khiến tôi bị trầm cảm từ nhẹ đến nặng, buộc tôi phải hoãn lại tiếng gọi của cuộc đời mình: trở thành trợ lý cá nhân của những nghệ sĩ nổi tiếng như JLo hay Beyoncé. Tôi là người chăm chỉ, có mục tiêu rõ ràng nên tôi tin mình có thể đảm nhiệm tốt dạng công việc đó.

Tuy nhiên, hầu hết các lời chứng thực đều tập trung vào sự sáng tạo như một kiểu kháng cự – nhiều người cố gắng theo đuổi nghệ thuật, âm nhạc, hoặc viết văn, làm thơ, như là liều thuốc giải độc cho sự vô nghĩa của công việc “thực sự” có trả lương của họ. Rõ ràng, ở đây có thể xuất hiện yếu tố sai số do chọn mẫu: Phần lớn những lời chứng thực tôi nhận được đều đến từ những người theo dõi tôi trên Twitter, nhóm này có thể vừa có tính nghệ thuật hơn, vừa tham gia chính trị nhiều hơn so với toàn bộ dân số chung. Vì vậy, tôi sẽ không suy đoán về mức độ phổ biến của nó. Tuy nhiên, tôi nhận thấy có một số mô hình thú vị nhất định xuất hiện.

Ví dụ, người lao động được thuê vì một kỹ năng nhất định, nhưng sau đó họ không được phép thực hiện kỹ năng đó, đến lúc họ phát hiện mình có thời gian rảnh thì họ cũng hiếm khi lén lút thực hiện kỹ năng ấy của mình, mà họ hầu như luôn luôn làm một cái gì đó khác. Chúng ta đã đọc trong Chương 3 câu chuyện Ramadan, viên kỹ sư mơ ước làm việc ở lĩnh vực khoa học và công nghệ tiên tiến, chỉ đơn giản là từ bỏ khi phát hiện ra mình được yêu cầu ngồi làm việc giấy tờ cả ngày. Thay vì theo đuổi các dự án khoa học, anh ta đã đắm chìm vào phim ảnh, tiểu thuyết và lịch sử của các phong trào xã hội Ai Cập. Dưới đây là câu chuyện điển hình. Faye, người đang suy nghĩ viết một cuốn sách nhỏ về chủ đề “làm sao để giữ cho tâm hồn của bạn được nguyên vẹn trong môi trường công sở”, đã trở lại với âm nhạc:

Faye: Cái người nhạc sĩ tuyệt vọng trong tôi đã tìm cách âm thầm học nhạc trong khi bị mắc kẹt tại bàn làm việc của công ty. Tôi nghiên cứu âm nhạc truyền thống Ấn Độ trong một thời gian và đã thuộc nằm lòng hai trong số các hệ thống nhịp điệu của họ. Cách tiếp cận của Ấn Độ là trừu tượng, dùng số và không dùng chữ, và vì vậy, nó mở ra cho tôi những cách để thực hành một cách âm thầm và vô hình trong đầu.

Điều này có nghĩa là tôi có thể ứng biến sáng tác âm nhạc khi ngồi trong văn phòng, và thậm chí kết hợp với các yếu tố đầu vào từ thế giới xung quanh. Bạn có thể biến tiếng đồng hồ tích tắc trong các cuộc họp buồn tẻ hoặc biến một số điện thoại thành một bài thơ có nhịp điệu. Bạn có thể dịch các âm tiết của tên doanh nghiệp thành hip-hop. Điều này đã tạo nên một lá chắn cho sự nhàm chán ở chỗ làm. Thậm chí vài tháng trước tôi còn nói chuyện với bạn bè về việc sử dụng các trò chơi nhịp điệu để giảm bớt sự nhàm chán nơi công sở, chứng minh các bạn có thể biến một cuộc họp buồn tẻ thành một tác phẩm nhạc funk.

Lewis, người tự mô tả mình là một “nhân viên ngân hàng đầu tư giả mạo” cho một công ty tư vấn tài chính ở Boston, đang soạn một vở kịch. Khi anh nhận ra vai trò của mình trong công ty là vô nghĩa, anh bắt đầu mất động lực cũng như mất khả năng tập trung trong một hoặc hai tiếng mà anh thực sự phải làm việc mỗi ngày. Sếp của anh là người chú trọng thời gian và vẻ ngoài hơn là năng suất làm việc, nên cô ta không bận tâm chuyện Lewis làm gì, miễn là anh ta không rời khỏi văn phòng trước cô ta. Tuy vậy, anh ta nói là chính cảm giác tội lỗi phức tạp đã đưa anh đến với một phương tiện hòng anh có thể tiếp tục làm việc.

Lewis: Hạnh phúc thay, tôi có một cái bàn và rất nhiều thời gian nhảm nhí đầy cảm giác tội lỗi. Vì vậy, trong ba tháng qua, tôi đã sử dụng thời gian đó để viết vở kịch đầu tiên của mình. Kỳ lạ thay, sự sáng tạo lại ra đời từ sự cưỡng ép hơn là từ khát vọng. Tôi thấy mình làm việc có năng suất và hiệu quả hơn một chút sau khi đã viết xong một phân cảnh hoặc một đoạn đối thoại.

Faye và Lewis là các trường hợp bất thường. Lời than phiền phổ biến nhất từ những người bị mắc kẹt trong các văn phòng và không làm gì cả ngày là họ thấy rất khó tận dụng thời gian cho bất cứ điều gì có giá trị. Có lẽ người ta đã hình dung rằng nếu hàng triệu thanh niên nam nữ được giáo dục tốt, không bị vướng bận trách nhiệm công việc và có quyền truy cập Internet – kho lưu trữ gần như toàn bộ kiến thức và thành tựu văn hóa của con người – thì họ có thể tạo ra thứ gì đó giống như thời kỳ phục hưng. Nhưng thực tế thì không có gì gần giống như vậy xảy ra, mà thay vào đó là sự bùng nổ của mạng xã hội (Facebook, YouTube, Instagram, Twitter), các hình thức truyền thông điện tử cho phép người ta tiêu tốn thời gian trong khi giả vờ làm một cái gì đó khác. Tôi tin đây là lý do chính mà mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là khi người ta xem xét nó dưới góc độ không chỉ là sự gia tăng các công việc vô nghĩa mà còn là gia tăng quá trình nhảm nhí hóa các công việc thực sự.

Như chúng ta đã thấy, các công việc vô nghĩa khác nhau sẽ có các điều kiện cụ thể khác nhau. Một số người lao động bị giám sát liên tục; những người khác vẫn phải làm việc nhưng ít nhiều được tự do hơn; và phần lớn là rơi vào khoảng giữa. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp tốt nhất thì người lao động vẫn phải tốn một số năng lượng nhất định để quan sát, cảnh giác, duy trì một vẻ ngoài giả tạo không lộ liễu, thiếu khả năng hợp tác với người khác,... – tất cả điều này đẩy người ta nhiều hơn vào thế giới của các trò chơi điện tử, YouTube, các meme và những cuộc tranh cãi trên Twitter hơn là lập các ban nhạc rock, làm thơ hoặc tham gia nhà hát thực nghiệm như thời phục hưng. Những gì chúng ta đang chứng kiến là sự phát triển của những hình thức văn hóa đại chúng mà nhân viên văn phòng có thể sản xuất và tiêu thụ trong quãng thời gian mà họ cóp nhặt lén lút ở chỗ làm, nơi mà ngay cả khi họ không có việc gì để làm thì họ vẫn không thể thừa nhận điều đó một cách công khai.

Một số người than vãn với tôi rằng họ đơn giản không thể theo đuổi các hình thức nghệ thuật truyền thống trong điều kiện nhảm nhí. Padraigh tốt nghiệp trường nghệ thuật Ireland. Anh có một công việc vô tích sự tại một công ty đa quốc gia về công nghệ. Anh đã buộc phải từ bỏ tiếng gọi của đời mình do sự phức tạp của hệ thống phúc lợi và thuế của Ireland – thứ mà theo anh, khiến cho ta gần như không thể tự làm chủ trừ khi đã giàu có sẵn rồi.

Padraigh: Thứ giết tôi chính là ngoài công việc, tôi không thể vẽ, không thể tuân theo những thôi thúc sáng tạo của mình để vẽ hoặc tạo ra những ý tưởng trên khung vải. Trong thời gian thất nghiệp tôi đã tập trung vẽ, nhưng hội họa không giúp tôi có tiền. Còn bây giờ thì tôi có tiền nhưng lại không có thời gian, năng lượng hoặc không gian để sáng tạo.

Padraigh vẫn cố duy trì đời sống chính trị là một người vô chính phủ, quyết tâm phá hủy hệ thống kinh tế đã không cho phép anh theo đuổi ước mơ của cuộc đời mình. Trong khi đó, James, một trợ lý pháp lý ở New York, đã giảm các hành động phản kháng sao cho khéo léo hơn.

James: Sau khi làm việc cả ngày trong môi trường văn phòng nhàm chán, tôi đã quá mệt mỏi để làm bất cứ điều gì ngoài việc phung phí thời gian trên các phương tiện truyền thông vô bổ. Và đôi khi, vâng, tôi cảm thấy khá chán nản về tất cả: sự cô lập, vô ích, mệt mỏi. Hành động nổi loạn nho nhỏ của tôi là đeo chiếc cài áo hình ngôi sao màu đen và đỏ[4] đi làm mỗi ngày – họ không hề biết gì về chuyện đó cả”.

Cuối cùng, một nhà tâm lý học người Anh, người đã bị sa thải khỏi công việc giáo viên và sau đó đã được tuyển dụng lại vào vị trí “Chuyên viên Đánh giá Dự án” để xác định những ảnh hưởng của chuyện sa thải giáo viên, cho biết:

Harry: Tôi ngạc nhiên khi thấy mình rất khó khăn sắp xếp lại thời gian cho công việc đang được trả lương. Tôi cảm thấy tội lỗi nếu mình lảng tránh công việc vô nghĩa và sử dụng thời gian đó để viết một cuốn tiểu thuyết. Tôi thấy có trách nhiệm phải làm hết sức mình để thực hiện các nhiệm vụ mà tôi đã ký hợp đồng để thực hiện – ngay cả khi tôi biết những thứ đó là hoàn toàn vô ích.

David: Bạn biết đấy, đó là chủ đề luôn xuất hiện trong những lời chứng mà tôi đọc được: Công việc thật tuyệt vời vì bạn được trả rất nhiều tiền để làm ít hoặc không làm gì cả và bạn cũng không bị ép phải giả vờ làm việc. Nhưng điều đó vẫn khiến mọi người phát điên vì họ không thể tìm ra cách chuyển thời gian và năng lượng vào bất cứ thứ gì khác.

Harry: Vâng, đây là một điều giúp khẳng định các nhận định này. Những ngày này, tôi làm Quản lý Đào tạo ở một hãng xe buýt. Tất nhiên, công việc này chẳng có gì hào nhoáng nhưng nó có mục đích. Và tôi cũng làm thêm nhiều công việc tự do khác trong niềm vui thích (viết truyện ngắn, viết báo), khác hẳn so với thời gian khi còn đảm nhận công việc hoàn toàn vô nghĩa đó.

Những người lao động vượt qua được sự hủy hoại tinh thần do các công việc vô nghĩa gây ra là những người đã tìm được cách để giảm thời gian làm công việc đó xuống còn một hoặc hai ngày một tuần. Không cần phải nói nhiều vì điều này cực kỳ khó khăn, và thường là không thể, bởi vì lý do tài chính hoặc sự nghiệp. Về vấn đề này thì câu chuyện của Hannibal có thể xem là ví dụ thành công điển hình. Bạn đọc có thể nhớ lại Hannibal là người viết báo cáo nhảm nhí cho các cơ quan tiếp thị với mức giá 12.000 bảng Anhbáo cáo. Anh cố gắng hạn chế công việc này xuống còn một ngày một tuần, anh dành các ngày còn lại trong tuần để theo đuổi các dự án mà anh cho là hoàn toàn xứng đáng nhưng chúng lại không có nguồn tài chính:

Hannibal: Một trong những dự án mà tôi đang thực hiện là tạo thuật toán xử lý hình ảnh để đọc các kết quả chẩn đoán chi phí thấp cho bệnh nhân lao ở các nước đang phát triển. Lao là một trong những kẻ giết người nhiều nhất thế giới, gây ra một triệu rưỡi ca tử vong mỗi năm và bất cứ lúc nào cũng có tám triệu người có thể nhiễm bệnh. Chẩn đoán vẫn là một vấn đề quan trọng. Vì vậy, chỉ cần bạn cải thiện được quá trình điều trị cho 1% trong số tám triệu bệnh nhân mắc bệnh, thì bạn đã có thể cứu sống hàng chục nghìn người mỗi năm. Chúng tôi đã tạo ra sự khác biệt. Công việc này có lợi cho tất cả những người có liên quan. Nó khó khăn về mặt kỹ thuật, liên quan đến việc giải quyết vấn đề và hợp tác làm việc để đạt được mục tiêu lớn hơn mà tất cả mọi người đều tin tưởng. Đó hoàn toàn trái ngược với công việc vô nghĩa. Tuy nhiên, chúng tôi hầu như không thể gây quỹ được bao nhiêu để làm việc này.

Ngay cả sau khi dành nhiều thời gian và sức lực để thuyết phục các nhà quản lý điều hành trong ngành y tế rằng dự án có những khoản phụ có khả năng sinh lợi, thì Hannibal cũng chỉ gây quỹ đủ để trả các chi phí của dự án chứ không đủ để trả lương cho những người làm việc cho dự án, bao gồm cả chính anh. Vì vậy, Hannibal đành phải viết một mớ hổ lốn từ vô nghĩa cho các diễn đàn tiếp thị để kiếm tiền tài trợ cho một dự án thực sự sẽ cứu sống mạng người.

Hannibal: Mỗi khi có cơ hội, tôi hỏi những người làm PR hay làm cho các công ty dược phẩm toàn cầu xem họ nghĩ gì về tình trạng này và phản ứng của họ rất thú vị. Nếu tôi hỏi những người trẻ hơn tôi, họ có xu hướng nghĩ rằng tôi đang đặt cho họ một loại thử thách nào đó hoặc cố gắng lật tẩy họ, hoặc có lẽ tôi chỉ cố làm cho họ thừa nhận rằng những gì họ làm là vô giá trị để rồi tôi có thể thuyết phục ông chủ của họ rằng họ là người dư thừa. Còn nếu tôi hỏi những người có nhiều thâm niên hơn mình thì họ thường bắt đầu bằng cách nói điều gì đó rất khuôn mẫu theo kiểu “Chào mừng đến với thế giới thực”, cứ như tôi là một thằng nhóc mới vào đời, cần phải “tự hiểu lấy”. Trên thực tế, tôi thường tính họ một số tiền rất lớn để viết báo cáo nhảm nhí, vì vậy tôi thường phát hiện ra họ có một khoảnh khắc suy tư khi tự hỏi rằng ai mới thực sự là người “không hiểu”.

Hannibal là người dẫn dắt trò chơi của mình: Anh là một nhà nghiên cứu tài ba, người có thể tự tin bước đi trong hành lang của các tập đoàn đầy quyền lực. Anh ấy cũng nhận thức được rằng trong thế giới chuyên nghiệp, biết nhập vai là tất cả: Người ta luôn coi trọng hình thức hơn nội dung và tất cả các dấu hiệu đều cho thấy anh có kỹ năng nhập vai hoàn hảo. Vì vậy, anh xem các hoạt động nhảm nhí của mình về cơ bản là một trò lừa đảo. Anh thậm chí thấy mình là một Robin Hood thời hiện đại trong một thế giới mà như anh nói “Chỉ đơn giản làm một việc gì đó có ý nghĩa đã là cách mạng”.

Trường hợp như Hannibal là lý tưởng nhất. Còn có những người khác chuyển sang chính trị. Hoạt động chính trị cực kỳ có lợi cho sức khỏe thể chất và tinh thần của người lao động, và so với các hoạt động sáng tạo thì chính trị phù hợp với tính chất phân mảnh thời gian của công việc văn phòng hơn. Tuy nhiên, người lao động cảm xúc, vốn cần cân bằng giữa các đam mê có ý nghĩa với công việc vô nghĩa, thường rất khó hoạt động chính trị. Tôi đã đề cập đến các vấn đề sức khỏe liên quan đến công việc của Nouri, và sức khỏe của anh đã bắt đầu cải thiện rõ rệt khi anh bắt tay vào thành lập công đoàn tại công ty của mình. Nó đòi hỏi kỷ luật tinh thần nhất định, vâng, nhưng gần như không nhiều bằng kỷ luật tinh thần cần thiết để hoạt động hiệu quả trong môi trường công ty áp lực cao, nơi người ta biết công việc của mình không có tác dụng gì cả:

Nouri: Tôi đã từng “phát điên” thật sự khi đi làm. Loại bỏ “bản ngã” và trở thành một thứ có thể làm cái công việc ngớ ngẩn này. Sau ngày làm việc, tôi lại cần một ngày để phục hồi, để nhớ tôi là ai (Nếu không làm như vậy thì tôi đã trở thành một người cứng nhắc, đáng ghét, luôn tức giận vì những điều nhỏ nhặt).

Vì vậy, tôi đã phải tìm tất cả các loại kỹ thuật tinh thần để làm cho công việc của mình có thể chịu đựng được. Động lực hiệu quả nhất là thời hạn công việc và cơn thịnh nộ. (Ví dụ, giả vờ như tôi bị người khác coi thường, thế là tôi “cho họ thấy” năng suất tuyệt vời của mình). Nhưng tôi nhanh chóng bị mất thăng bằng.

Ngược lại, tôi có thể thức khuya hàng giờ để làm việc với các công cụ tổ chức nơi làm việc, như dạy cho đồng nghiệp cách thương lượng, lập trình, quản lý dự án. Khi đó tôi đã được hoàn toàn là chính mình. Trí tưởng tượng và logic của tôi đã làm việc thật nhịp nhàng.

Nouri cũng đã được trải nghiệm làm một việc gì đó đầy ý nghĩa cũng như hoàn toàn khác biệt so với công việc vô nghĩa thường ngày của mình. Không giống như Hannibal, Nouri không làm việc với một đội nhóm nào cả, nhưng khi làm việc vì một mục đích có ý nghĩa lớn hơn, anh thấy bản thân mình được khôi phục lại các phần tâm hồn đã bị phân mảnh.

Nouri: Tôi bắt đầu giới thiệu bản thân mình với mọi người bằng cách nói rằng lập trình là công việc hằng ngày của tôi và người tổ chức nơi làm việc mới là công việc thực sự của tôi.

Gần đây, tôi tìm được một người rất giống tôi trên mạng. Chúng tôi đã trở thành những người bạn thân, rất thân và vào tuần trước, tôi thấy việc “đi làm” trở nên dễ dàng hơn rất nhiều. Tôi nghĩ mình được như vậy là vì có người hiểu mình. Đối với tất cả những người bạn “thân” khác của tôi, tôi là một người “tuyên truyền” – bởi vì đơn giản là họ không hiểu những điều mà tôi quan tâm. Thậm chí mắt họ còn lảng đi khi tôi đề cập đến hoạt động của mình.

Những câu chuyện này chứng minh rằng ta vẫn có thể tìm thấy mục đích và ý nghĩa mặc dù phải làm công việc vô nghĩa tồi tệ nhất. Cũng cần làm rõ rằng để đạt điều này, ta phải làm rất nhiều thứ. “Nghệ thuật trốn việc” có thể được phát triển mạnh và thậm chí được tôn vinh trong tầng lớp người lao động, nhưng việc trốn tránh đúng cách đòi hỏi người lao động phải thực sự tốn nhiều công sức hơn.

Trong một công việc thực sự nhảm nhí, người lao động thường hoàn toàn không biết họ thực sự phải làm gì, họ không biết có thể hỏi ý kiến của ai và được phép hỏi cái gì, họ không biết mình phải giả vờ làm việc ở mức độ nào và trong tình huống nào, và họ cũng không biết mình được phép hoặc không được phép làm cái gì. Đây là một tình huống vô cùng khổ sở. Những ảnh hưởng đến sức khỏe và lòng tự trọng thường rất tàn khốc. Sức sáng tạo và trí tưởng tượng cũng sụp đổ.

Không phải vô lý mà tôi gọi các hậu quả này là bạo lực tinh thần. Thứ bạo lực này đã ảnh hưởng đến văn hóa của chúng ta, đến sự nhạy cảm của chúng ta. Và trên hết, nó đã ảnh hưởng đến thế hệ trẻ của chúng ta. Cụ thể là giới trẻ ở châu Âu và Bắc Mỹ, nhưng ngày càng lan rộng ra khắp thế giới, đang được chuẩn bị tâm lý cho những công việc vô dụng, được đào tạo cách giả vờ làm việc, và sau đó, bằng nhiều cách khác nhau, họ được phân bổ vào những công việc mà hầu như không ai thực sự tin rằng chúng đem lại bất kỳ ý nghĩa gì cho thế giới.

Tại sao điều này xảy ra, và bằng cách nào mà tình trạng này lại trở nên bình thường hoặc thậm chí được khuyến khích? Chúng ta sẽ khám phá các vấn đề này trong Chương 5. Nó cần được giải quyết, bởi vì đây thực sự là một vết sẹo trong tâm hồn của chúng ta.

❀ ❀ ❀

[1] BDSM là một dạng trò chơi đóng vai hoặc lựa chọn lối sống giữa hai cá nhân trở lên, nhằm tạo sự căng thẳng, khoái cảm và giải thoát trong tình dục bằng những trải nghiệm đau đớn và quyền lực. – Theo Wikipedia.

[2] Ta thấy tiểu thuyết lãng mạn có xu hướng đề cao những người đàn ông hấp dẫn, có vẻ lạnh lùng và vô tâm nhưng cuối cùng lại hóa ra là người tốt bụng và tử tế. Vậy nên, người ta có thể lập luận rằng trong BDSM, người phục tùng đã cài đặt suy nghĩ của mình rằng họ có khả năng tạo ra sự biến đổi này ở đối phương, và đối phương chịu sự kiểm soát của mình. (Chú thích của tác giả)

[3] Thế hệ Y, còn gọi là thế hệ Millennials, dùng để chỉ những người sinh từ năm 1981 đến 1996. – BTV.

[4] Hình ngôi sao có hai màu đen và đỏ là biểu tượng của chủ nghĩa vô chính phủ. – BTV.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.