SỰ BÙNG PHÁT CỦA CÔNG VIỆC VÔ NGHĨA
Nếu các chương trước chỉ mới mô tả các hình thức công việc vô nghĩa đang tồn tại trong xã hội – thậm chí ngay từ buổi bình minh của chủ nghĩa tư bản – thì vấn đề đã đủ đau khổ lắm rồi. Nhưng tình hình thực tế hiện nay còn thảm khốc hơn nhiều. Chúng ta có nhiều lý do để tin rằng trong những năm gần đây, tổng số công việc vô nghĩa, và tỷ lệ các công việc được chính những người làm nó coi là nhảm nhí, đã tăng lên nhanh chóng, đồng thời, mức độ nhảm nhí cũng gia tăng đáng kể. Nói cách khác, vấn đề được thảo luận trong cuốn sách này của tôi không chỉ là một khía cạnh của thế giới công việc bị bỏ quên bấy lâu nay mà nó còn là một vấn đề xã hội thực sự. Các nền kinh tế trên thế giới ngày càng trở thành các cỗ máy khổng lồ, sản xuất ra những thứ vớ vẩn.
Tại sao chuyện này lại xảy ra? Và tại sao công chúng rất ít quan tâm đến nó? Theo tôi, một lý do mà nó ít được thừa nhận là vì căn cứ theo hệ thống kinh tế hiện tại của chúng ta thì điều này không được phép xảy ra. Nó cũng tương tự như chuyện có rất nhiều người cảm thấy không vui khi được trả tiền để không làm gì, điều đó đã thách thức các giả định của chúng ta về bản chất con người và về cách thức vận hành buộc phải có của nền kinh tế thị trường. Không ai nhận thấy vấn đề của công việc vô nghĩa là vì mọi người từ chối tin rằng chủ nghĩa tư bản lại có thể tạo ra kết quả như vậy.
Một lý do khác khiến mọi người không nhận ra được hiện tượng này là do chúng ta đã phát triển được một cách để nói về những thay đổi thuộc về bản chất của việc làm. Cách nói này đã giúp giải thích cho rất nhiều điều mà chúng ta nghe và thấy, dù trên thực tế thì nó lại là sự lừa dối sâu sắc. Tôi đang đề cập đến sự phát triển của cái gọi là “nền kinh tế dịch vụ”. Từ những năm 1980, sự thay đổi trong cơ cấu việc làm đã thừa nhận một xu hướng toàn cầu, đặc biệt ở các nước giàu, là sự sụt giảm đều đặn của ngành nông nghiệp và sản xuất, kèm theo sự gia tăng đều đặn của ngành “dịch vụ”. Ví dụ ở đây là một bảng phân tích về lực lượng lao động theo ngành ở Hoa Kỳ (xem Hình 2).
Thông thường, người ta cho rằng sự suy giảm của ngành sản xuất đơn giản là vì các nhà máy được chuyển sang các nước nghèo hơn. Ở một mức độ nào đó thì điều này đúng. Nhưng điều thú vị là chúng ta cũng quan sát được xu hướng thay đổi tương tự trong cơ cấu việc làm ở ngay các quốc gia mà nhà máy được xuất khẩu đến đấy, Ấn Độ là một ví dụ (xem Hình 3).
Hình 2. Phân phối lực lượng lao động theo ngành từ 1840-2010

Thập niên
Hình 3. Tỷ lệ đóng góp vào GDP (%) của Ấn Độ

Thập niên
Số lượng việc làm trong ngành công nghiệp không đổi hoặc tăng nhẹ, nhưng xét về toàn cảnh thì không có gì khác biệt so với các nước xuất khẩu nhà máy.
Hình 4. Thông tin là một thành phần của nền kinh tế

Vấn đề thực sự ở đây là chính ở khái niệm về một “nền kinh tế dịch vụ”. Có một lý do khiến tôi đặt thuật ngữ này trong dấu ngoặc kép. Khi chúng ta mô tả nền kinh tế của một quốc gia bị chi phối bởi ngành dịch vụ, thì điều đó gây ấn tượng rằng mọi người ở quốc gia đó đang tự hỗ trợ nhau bằng cách phục vụ lẫn nhau những ly cà phê hoặc món tương tự. Tất nhiên, điều này không đúng. Vậy họ có thể làm gì khác? Khi các nhà kinh tế nói về một lĩnh vực ngành nghề thứ tư (sau nông nghiệp, sản xuất và cung cấp dịch vụ), họ thường định nghĩa nó là FIRE (Finance: tài chính, Insurance: bảo hiểm, Real Estate: bất động sản). Vào năm 1992, Robert Taylor, một nhà khoa học thư viện, cho rằng sẽ hữu ích hơn khi định nghĩa lĩnh vực đó là công việc thông tin (information work). Các kết quả đã thể hiện rõ (xem Hình 4).
Như chúng ta có thể thấy, ngay cả vào năm 1990, chỉ có một tỷ lệ khá nhỏ lực lượng lao động trong những nghề như phục vụ bàn, thợ cắt tóc, nhân viên bán hàng, và những nghề tương tự. Tỷ lệ này cũng duy trì ổn định ở mức khoảng 20% trong hơn một thế kỷ. Phần lớn những công việc khác thuộc lĩnh vực dịch vụ là nhà quản trị, chuyên gia tư vấn, nhân viên văn phòng và kế toán, chuyên gia công nghệ thông tin và những nghề tương tự. Đây cũng là phần đang thực sự gia tăng của lĩnh vực dịch vụ – và tăng khá mạnh từ những năm 1950 trở đi. Theo hiểu biết của tôi thì cho đến nay vẫn chưa có ai nghiên cứu vấn đề này, tỷ lệ công việc trong ngành thông tin đã tăng lên nhanh chóng trong nửa sau của thế kỷ XX. Có vẻ hợp lý để kết luận rằng xu hướng này sẽ còn tiếp tục, và phần lớn các công việc dịch vụ mới, được thêm vào nền kinh tế, thực sự đều cùng một thể loại.
Tất nhiên, đây chính xác là khu vực sinh sôi nảy nở những công việc vô nghĩa. Rõ ràng, không phải tất cả người lao động làm về thông tin đều cảm thấy họ đang làm chuyện nhảm nhí (phân loại của Taylor bao gồm cả các nhà khoa học, giáo viên và thủ thư), và không có nghĩa là tất cả những người cảm thấy họ đang làm những chuyện nhảm nhí đều làm công việc trong ngành thông tin. Nhưng nếu các cuộc khảo sát của chúng ta có thể tin cậy được, thì rõ ràng là phần lớn những người làm công việc thuộc nhóm công việc thông tin đều cảm thấy rằng nếu công việc của họ biến mất thì cũng không ảnh hưởng gì mấy đối với thế giới.
Tôi nghĩ cần nhấn mạnh điều này bởi lẽ bất chấp việc thiếu số liệu thống kê, chúng ta đã có rất nhiều cuộc thảo luận từ những năm 1990 về sự gia tăng của các công việc liên quan đến thông tin và ảnh hưởng của chúng đối với xã hội. Một số người, như cựu Bộ trưởng Lao động Hoa Kỳ Robert Reich, đã nói về sự trỗi dậy một tầng lớp trung lưu của “các nhà phân tích mang tính biểu tượng” sành công nghệ mới, đe dọa lấy đi tất cả lợi ích của tăng trưởng và khiến tầng lớp lao động lỗi thời trở nên nghèo khổ. Những người khác thì nói về “lao động trí thức” và “xã hội thông tin”. Một số người theo chủ nghĩa Marx thậm chí còn bị thuyết phục rằng những hình thức mới của “lao động phi vật chất” – được tìm thấy ở lĩnh vực tiếp thị, giải trí và kinh tế kỹ thuật số – đã trở thành những điểm mới tạo ra giá trị – dẫn đến những lời tiên tri về cuộc nổi loạn cuối cùng của giai cấp vô sản kỹ thuật số[1]. Hầu như tất cả mọi người đều cho rằng sự gia tăng của những công việc như vậy có liên quan đến sự gia tăng của tư bản tài chính – ngay cả khi các chuyên gia không có sự đồng thuận về việc chuyện đó xảy ra thế nào.
Ngày nay, thật khó có thể nhớ lại cái hào quang thần bí đã bao trùm ngành tài chính trong những năm trước năm 2008. Các nhà tài chính đã cố gắng thuyết phục công chúng – và cả các nhà lý luận xã hội (tôi nhớ rõ như vậy) – rằng với các công cụ có độ phức tạp đến mức chỉ nhà vật lý thiên văn mới hiểu nổi như nghĩa vụ nợ thế chấp (collateralized debt obligation) và thuật toán giao dịch tốc độ cao, họ đã tạo ra được giá trị từ hư không theo những cách mà người khác thậm chí còn không dám tìm hiểu. Y như những nhà giả kim hiện đại vậy. Sau đó, tất nhiên đã xảy ra sự cố, và hóa ra hầu hết các công cụ là lừa đảo. Nhiều cái thậm chí còn chẳng phải là mánh lừa đảo tinh vi gì. Theo một cách nào đó, người ta có thể lập luận rằng toàn bộ lĩnh vực tài chính là một loại lừa đảo, vì dù nó có vẻ như hướng các khoản đầu tư vào các cơ hội có lợi trong thương mại và công nghiệp, thực tế nó không làm như vậy. Phần lớn lợi nhuận của nó đến từ việc thông đồng với chính phủ để tạo ra các hình thức nợ khác nhau, rồi sau đó giao dịch và thao túng. Tất cả những gì tôi thực sự tranh luận trong cuốn sách này là: Cũng như những gì ngành tài chính làm về cơ bản chỉ là trò ảo thuật, hầu hết các công việc trong lĩnh vực thông tin cũng như thế.
Nhưng ở đây, chúng ta cần trở lại câu hỏi đã được nêu ra trong chương trước: Nếu đây là trò gian lận, vậy thì chính xác là ai đang lừa ai?
Trong chương này, tôi muốn đề cập đến sự gia tăng của các công việc vô nghĩa và đề xuất một số lý do để giải thích cho điều này.
Tất nhiên, trong các chương trước, đặc biệt là Chương 2, chúng ta đã xem xét một số nguyên nhân trực tiếp hơn đã tạo ra các việc làm vớ vẩn: Các nhà quản lý mà uy tín được đánh giá dựa trên tổng số trợ lý hành chính hoặc số lượng nhân viên cấp dưới; quản lý kém; luồng thông tin kém. Đó là những điều quan trọng để hiểu một cách khái quát về hiện tượng, nhưng chúng không thực sự giải thích được hiện tượng. Chúng ta vẫn cần phải giải đáp tại sao các động lực tổ chức tồi tệ như vậy lại có xu hướng xảy ra trong năm 2015 hơn là vào năm 1915, hay 1955. Đã có một sự thay đổi trong văn hóa tổ chức, hay một cái gì đó sâu sắc hơn? Có lẽ nào đó là sự thay đổi trong chính quan niệm của chúng ta về công việc?
Ở đây, chúng ta đang phải đối mặt với một vấn đề kinh điển trong lý thuyết xã hội: vấn đề về các mức độ của mối quan hệ nhân quả. Trong thế giới thực, khi có bất kỳ sự kiện nào xảy ra, người ta có nhiều lý do khác nhau để giải thích vì sao nó đã xảy ra. Đến lượt các lý do này lại có thể được sắp xếp thành các loại lý do khác nhau. Nếu tôi bị rơi vào một cái hố ga đang mở, người ta có thể nói là do tôi lơ đãng. Nhưng nếu chúng ta phát hiện có sự gia tăng thống kê đột ngột về số lượng người rơi vào hố ga ở một thành phố nhất định, thì người ta phải tìm một cách giải thích khác – phải hiểu tại sao tỷ lệ lơ đãng lại tăng lên ở thành phố đó, hoặc tại sao có nhiều hố ga không được đậy nắp. Đây là một ví dụ bất thường có chủ đích. Hãy xem xét một ví dụ khác nghiêm túc hơn.
Ở cuối chương trước, Meena lưu ý rằng dù có nhiều người vô gia cư có tiền sử nghiện rượu, nghiện các chất gây nghiện hoặc có những nhược điểm khác, thì vẫn còn nhiều người vô gia cư là thanh thiếu niên bị bỏ rơi, cựu chiến binh bị trầm cảm hoặc phụ nữ đang chạy trốn bạo lực gia đình. Nếu bạn chọn ngẫu nhiên một người đang ngủ trên đường phố hoặc trong nhà trú ẩn và kiểm tra lịch sử cuộc sống của người ấy, chắc chắn bạn sẽ thấy một vài yếu tố như vậy, và thường đi kèm với nhiều chuyện không may khác.
Vậy thì chúng ta không thể cho là một người phải ngủ trên đường phố chỉ vì họ có vấn đề về đạo đức. Tuy nhiên, cho dù tất cả những người ngủ trên đường phố thực sự là có vấn đề về đạo đức (theo một cách nào đó), thì bấy nhiêu cũng không đủ để giải thích cho sự tăng và giảm mức độ người vô gia cư trong các thời kỳ khác nhau, hoặc tại sao ở cùng một thời điểm mà các quốc gia lại có tỷ lệ người vô gia cư khác nhau. Đấy là điểm chính yếu. Sau cùng, hãy xem xét vấn đề theo chiều ngược lại. Nhiều nhà đạo đức học ở khắp các thời đại đã lập luận rằng sở dĩ người nghèo nghèo vì tinh thần đạo đức của họ không tốt. (Chúng ta thường được gợi ý rằng rất dễ tìm thấy ví dụ về những người vốn sinh ra trong nghèo khó, nhưng cuối cùng đã trở nên giàu có nhờ sự nghiêm khắc, quyết đoán và tinh thần kinh doanh). Vậy thì, rõ ràng người nghèo vẫn nghèo vì họ đã không chịu nỗ lực như lẽ họ đã có thể làm được. Điều này nghe có vẻ thuyết phục nếu bạn chỉ nhìn vào từng cá nhân. Nhưng nó không còn thuyết phục nữa khi người ta kiểm tra số liệu thống kê so sánh và nhận ra rằng tỷ lệ người di chuyển lên được tầng lớp kinh tế hoặc xã hội cao hơn có biến động đáng kể theo thời gian. Có phải chỉ là người Mỹ nghèo của thập niên 1930 có ít năng lượng tích cực hơn so với những thập niên trước đó? Hay nó có liên quan gì đấy đến cuộc Đại suy thoái? Và càng khó nói rằng nguyên nhân thuần túy là đạo đức khi thực tế cho thấy tỷ lệ những người có năng lực để đi lên một vị trí kinh tế hoặc xã hội cao hơn cũng khác biệt đáng kể giữa các quốc gia. Một đứa trẻ được sinh ra trong hoàn cảnh nghèo khó ở Thụy Điển có nhiều khả năng sau này sẽ trở nên giàu có hơn so với một đứa trẻ người Mỹ có hoàn cảnh xuất thân tương tự. Và như thế thì chẳng lẽ chúng ta nói rằng do người Thụy Điển có tính bền bỉ và tinh thần kinh doanh nhiều hơn so với người Mỹ?
Chúng ta phải tìm một cách giải thích khác, ví dụ như khả năng tiếp cận với giáo dục, hoặc cân nhắc đến yếu tố thực tế là những đứa trẻ nghèo nhất ở Thụy Điển cũng không nghèo bằng những đứa trẻ nghèo nhất ở Mỹ. Điều này không có nghĩa là phẩm chất cá nhân không giúp giải thích tại sao một số trẻ em nghèo ở Thụy Điển lại thành công, còn một số khác thì không. Nhưng đây là những câu hỏi khác nhau và mức độ phân tích khác nhau. Câu hỏi “Tại sao người này chứ không phải người kia đã thắng trò chơi?” khác với câu hỏi “Trò này khó chơi đến mức nào?”
***
Khi ta nhìn vào một sự thay đổi rộng lớn của mô hình xã hội, chẳng hạn như sự gia tăng của những công việc vô nghĩa, tôi đề nghị chúng ta phải nhìn vào không phải hai mà là ba cấp độ giải thích khác nhau: (1) những lý do cụ thể khiến bất kỳ cá nhân nào trở thành người vô gia cư; (2) các lực lượng kinh tế và bức tranh xã hội toàn cảnh dẫn đến tình trạng vô gia cư gia tăng (giả sử như tiền thuê nhà tăng, hoặc thay đổi cấu trúc gia đình); và cuối cùng (3) lý do không có ai can thiệp. Chúng ta có thể xem câu hỏi cuối cùng thuộc cấp độ chính trị và văn hóa, và nó cũng dễ bị bỏ qua nhất vì thường liên quan đến những thứ mà mọi người không làm. Tôi nhớ rất rõ lần đầu tiên tôi thảo luận về hiện tượng vô gia cư ở Mỹ với bạn bè ở Madagascar, họ đã vô cùng kinh ngạc khi phát hiện ra rằng ở quốc gia giàu có và quyền lực nhất thế giới cũng có những người phải ngủ trên đường phố. “Nhưng chẳng lẽ người Mỹ không xấu hổ à?”, một người bạn hỏi tôi. “Họ rất giàu có! Không lẽ họ không quan tâm khi biết mọi người khác trên thế giới sẽ coi đó là một điều sỉ nhục quốc gia?”
Tôi đã phải thừa nhận nó là một câu hỏi hay. Tại sao người Mỹ không thấy chuyện người dân ngủ trên đường phố là một điều sỉ nhục quốc gia? Trong những giai đoạn nhất định của lịch sử Hoa Kỳ, họ chắc chắn đã có. Nếu một số lượng lớn người dân sống trên đường phố ở các thành phố lớn vào những năm 1820, hoặc thậm chí là những năm 1940, thì ắt có một cuộc phản đối và một số hành động phải được thực hiện, nhưng có thể hành động đó không đẹp đẽ cho lắm. Có lúc hành động đó là gom những người lang thang lại và đưa họ vào các xưởng lao động; cũng có lúc nó là xây thêm các nhà trú ẩn; nhưng bất kể nó có thể là gì, người vô gia cư sẽ không bị bỏ sống lây lất trên đường phố.
Từ những năm 1980, cũng những người Mỹ đó có thể đã có phản ứng, nhưng không phải là phản ứng tức giận về việc tại sao điều kiện xã hội như vậy lại xảy ra, mà là tìm lời giải thích cho câu hỏi ở cấp độ đầu tiên. Và họ kết luận rằng tình trạng vô gia cư chính là kết quả không thể tránh khỏi của sự yếu đuối của con người. Con người là những sinh vật hay thay đổi. Họ luôn luôn là thế. Không có ai có thể làm gì để thay đổi sự thật này[2].
Đây là lý do tại sao tôi nhấn mạnh rằng cấp độ thứ ba phải bao gồm đồng thời cả chính trị lẫn văn hóa – nó dựa trên những giả định cơ bản về con người là gì, có thể mong đợi những gì ở con người và con người mong đợi những điều chính đáng gì về nhau.
***
Trong trường hợp công việc vô nghĩa, điều này nghĩa là chúng ta có thể đặt ra ba câu hỏi:
- Ở cấp độ cá nhân, tại sao mọi người đồng ý làm và chịu đựng công việc vô nghĩa của chính họ?
- Trên bình diện xã hội và kinh tế, các lực lượng lớn hơn dẫn đến sự gia tăng các công việc vô nghĩa là gì?
- Trên bình diện văn hóa và chính trị, tại sao sự nhảm nhí của nền kinh tế không được coi là một vấn đề xã hội, và tại sao không ai làm gì với nó?
Nhìn chung, khi tranh luận về các vấn đề xã hội, người ta thường nhầm lẫn khi xem các lời giải thích khác nhau có tính tiêu trừ lẫn nhau, thay vì xem chúng là các yếu tố xảy ra cùng một lúc. Ví dụ, đôi khi mọi người nói với tôi rằng bất kỳ nỗ lực nào để giải thích các công việc vô nghĩa về mặt chính trị đều là sai lầm. Họ khẳng định những công việc vớ vẩn như vậy tồn tại bởi vì mọi người cần tiền – cứ như thể tôi chỉ đề cập đến yếu tố chính trị chứ chưa bao giờ cân nhắc đến yếu tố tiền bạc vậy.
Ở cấp độ văn hóa – chính trị thì chuyện còn tệ hơn. Có một sự thống nhất ngầm là ta chỉ có thể gán động cơ cho mọi người khi nói về cấp độ cá nhân mà thôi. Điều này có thể hiểu là, nếu nói rằng những người có quyền lực không chịu thừa nhận những chuyện mà họ đã từng làm, thì lập tức điều đó bị xem là “một thuyết âm mưu hoang tưởng” để rồi người ta sẽ chối phắt.
Một số lời giải thích sai lầm về sự phát triển công việc vô nghĩa
Trước khi phân tích những gì thực sự đã xảy ra, chúng ta cần phải loại bỏ một số lời giải thích dễ gây hiểu lầm của những người đam mê kinh tế thị trường về sự gia tăng của các việc làm vô nghĩa. Trên các diễn đàn kinh tế thông dụng, có rất nhiều người theo chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa vô chính phủ, những người say mê học thuyết của Ayn Rand hay Friedrich Hayek hay tương tự, và những người đam mê kinh tế thị trường như vậy thường gắn chặt với giả định rằng: Theo định nghĩa thì nền kinh tế thị trường không thể tạo ra loại việc làm không nhằm phục vụ mục đích nào cả. Các xu hướng lập luận kiểu này khá nhiều, nên chúng ta cũng có thể giải quyết chúng.Về cơ bản các lập luận như vậy có thể chia thành hai nhóm chính. Những người ủng hộ của cả hai nhóm đều vui vẻ thừa nhận rằng một số người làm việc trong khu vực công đã đúng khi tin rằng công việc mình đang làm là vô nghĩa. Tuy nhiên, nhóm đầu tiên lập luận rằng những người có sự nghi ngờ tương tự trong khu vực tư nhân là không chính xác. Vì các công ty cạnh tranh nhau sẽ không bao giờ trả tiền cho người lao động để không làm gì cả, công việc của họ phải có ích theo một cách nào đó mà chỉ vì họ không hiểu được thôi. Nhóm thứ hai thừa nhận các công việc vô nghĩa thực sự có tồn tại trong khu vực tư nhân và thậm chí còn sinh sôi nảy nở, tuy nhiên, nhóm này khẳng định, đấy là do sự can thiệp của chính phủ.
Một ví dụ hoàn hảo cho kiểu lập luận đầu tiên là một bài báo trên tờ Economist, nó được đăng sau bài báo gốc “Về hiện tượng các công việc vô nghĩa” của tôi khoảng một ngày rưỡi, cũng vào năm 2013. Nó có tất cả các bẫy của một việc được thực hiện gấp rút (Chẳng hạn, nó có những lỗ hổng logic cơ bản, ví dụ: Với lập luận của tôi rằng “mang lại cho người lao động sự an toàn và thời gian nhàn rỗi thường dẫn đến tình trạng bất ổn xã hội”, thì tác giả đã cố gắng bác bỏ bằng cách đề cập đến tình trạng bất ổn của những người lao động không có sự an toàn và thời gian nhàn rỗi. Ngay cả những người chưa từng học về logic chính thức mà có nhận thức cơ bản thì họ vẫn biết là tuyên bố “nếu A thì B” không giống với “nếu B thì A”). Và chỉ riêng việc cái “pháo đài” thị trường tự do chính thống này cảm thấy cần phải phản hồi gần như ngay lập tức như thế cũng đủ cho thấy các biên tập viên biết cách xác định một mối đe dọa ý thức hệ. Họ tóm tắt lập luận của mình như sau:
Trong thế kỷ qua, nền kinh tế thế giới đã phát triển ngày càng phức tạp. Các hàng hóa được cung cấp, chuỗi cung ứng, hệ thống tiếp thị, bán hàng và phân phối, các phương tiện hỗ trợ, tất cả đều phức tạp hơn. Sự phức tạp này làm giàu cho chúng ta. Nhưng để quản lý được nó cũng là một nỗi đau lớn. Tôi muốn nói rằng có một cách để quản lý toàn bộ sự phức tạp này là thông qua các nhóm người đa năng (các nhà quản lý lành nghề, coi sóc hệ thống từ giai đoạn thiết kế cho đến các cuộc gọi dịch vụ khách hàng), nhưng một sự phức tạp như vậy thì không tài nào có thể hoạt động một cách kinh tế trong thế giới đó (cũng giống như trong một thế giới có các đội thợ cơ khí đa năng sản xuất từng chiếc xe hơi một thì không thể có những chiếc xe hơi rẻ tiền ở khắp mọi nơi được).
Không, cách hiệu quả để làm mọi việc là chia doanh nghiệp thành nhiều loại nhiệm vụ khác nhau, cho phép mức độ chuyên môn hóa rất cao. Công việc bị chia nhỏ có thể khiến nó trông có vẻ như vô nghĩa, vì nhiều công nhân phải làm những việc cách điểm cuối của quy trình cực kỳ xa. Cái thời mà quặng sắt đi vào một đầu và chiếc xe hơi lăn ra ở đầu kia đã qua rồi, nhưng cái ý tưởng thì vẫn vậy.
Nói cách khác, họ tuyên bố rằng khi nói về “những công việc vô nghĩa”, thì thực sự chúng ta chỉ nói về một thứ tương đương với nền kinh tế hậu công nghiệp, trong đó các công nhân dây chuyền nhà máy phải thực hiện các công việc lặp đi lặp lại, nhàm chán nhưng vẫn rất cần thiết để “quản lý” các quy trình sản xuất ngày càng phức tạp. Khi robot thay thế công nhân nhà máy, thì sẽ có sự gia tăng của kiểu công việc quản lý duy nhất còn lại này. (Quan điểm này đôi khi được kết hợp với một lập luận hạ thấp tầm quan trọng của bản thân: Nếu nhiều người cảm thấy công việc của họ là vô ích, thì đó là do lực lượng lao động có giáo dục ngày nay đầy những người học ngành triết hoặc văn học thời phục hưng, những kẻ tin rằng mình bị loại bỏ khỏi những điều tốt đẹp. Họ coi mình là một bánh răng đơn thuần trong bộ máy hành chính, thứ chưa xứng đáng với phẩm giá của họ).
Tóm lại, chúng ta có hai lập luận: Thứ nhất, toàn cầu hóa đã khiến quá trình sản xuất trở nên phức tạp đến mức chúng ta cần nhiều nhân viên văn phòng hơn để quản lý nó, vì vậy, đây không phải là những công việc vô nghĩa. Thứ hai, trong khi phần nhiều trong số đó thực sự là những công việc vô nghĩa, chúng chỉ tồn tại bởi vì sự gia tăng các quy định của chính phủ không chỉ tạo ra số lượng lớn các quan chức vô dụng mà còn buộc các tập đoàn sử dụng cả một đội quân những người làm màu.
Cả hai quan điểm này đều sai và tôi có một ví dụ duy nhất có thể bác bỏ cả hai. Chúng ta hãy xem xét trường hợp của các trường đại học tư ở Hoa Kỳ. Dưới đây là hai bảng được trích ra từ cuốn The Fall of the Faculty của Benjamin Ginsberg, về việc quản trị hành chính của các trường đại học Hoa Kỳ, chúng cung cấp cho chúng ta tất cả những điều cần biết. Bảng đầu tiên cho thấy sự tăng trưởng số lượng nhà quản trị hành chính và nhân viên hành chính ở các trường đại học Hoa Kỳ nói chung. Trong suốt ba mươi năm, học phí tăng vọt, tổng số giảng viên trên mỗi sinh viên vẫn không đổi (trên thực tế, ở cuối thời điểm khảo sát thì số giảng viên trên mỗi học sinh còn ít hơn một chút so với thời gian trước). Đồng thời, số lượng nhà quản trị hành chính và trên hết là số lượng nhân viên hành chính tăng vọt đến một mức chưa từng có (xem Hình 5).
Hình 5. Những thay đổi về cung và cầu của dịch vụ hành chính, 1985-2005
| Nhân viên | + 240% |
| Quản trị hành chính | + 85% |
| Số lượng tuyển sinh | + 56% |
| Khoa | + 50% |
| Số tổ chức cấp bằng | + 50% |
| Số bằng cử nhân được cấp | + 47% |
Nguồn: Lấy từ NCES, “Digest”, 2006
Có phải vì quy trình “sản xuất” – trong trường hợp này, sản xuất nghĩa là dạy, đọc, viết và nghiên cứu – đã trở nên phức tạp hơn gấp hai hoặc ba lần từ năm 1985 đến năm 2005, và vì thế nó cần một đội quân các nhân viên hành chính để quản lý nó?12.1 Hiển nhiên là không phải. Ở đây tôi có thể chia sẻ dựa trên kinh nghiệm cá nhân. So với thời tôi học đại học vào những năm 1980 thì chắc chắn là bây giờ mọi thứ có thay đổi một chút – các giảng viên thời nay được yêu cầu dùng PowerPoint thay vì viết trên bảng đen; có nhiều người sử dụng giáo trình điện tử và những thứ tương tự. Nhưng đây chỉ là những chuyện nhỏ, và không thể so sánh được với việc vận chuyển hàng bằng container, chế độ sản xuất “đúng thời điểm” của Nhật Bản, hay chế độ toàn cầu hóa của chuỗi cung ứng. Phần lớn, giáo viên tiếp tục làm những gì họ luôn làm: giảng bài, hướng dẫn hội thảo, gặp gỡ sinh viên trong giờ hành chính, và chấm điểm các bài kiểm tra. Quy trình “sản xuất” ở đây thực sự không quá phức tạp đến mức cần có một lực lượng nhân viên hành chính như thế để quản lý nó.
Thế còn bàn tay của chính phủ thì sao? Ginsberg lại cung cấp cho chúng ta một luận điểm để phản bác điều đó trong một bảng rất dễ hiểu (xem Hình 6).
Hình 6. Tăng trưởng công việc hành chính trong trường đại học công lập và tư thục, 1975-2005
|
| 1975 | 1995 | 2005 | Tăng trưởng |
| Quản trị hành chính và Quản lý tại trường công lập | 60.733 | 82.396 | 101.011 | +66% |
| Quản trị hành chính và Quản lý tại trường tư thục | 40.530 | 65.049 | 95.313 | +135% |
Nguồn: Lấy từ NCES, “Digest”, 2006
Trong thực tế, số lượng người quản trị hành chính và quản lý tại các trường tư thục tăng cao gấp đôi so với trường công lập. Dường như rất khó có thể nói là quy định của chính phủ khiến các công việc hành chính của khu vực tư nhân được tạo ra với tốc độ gấp đôi so với bộ máy quan liêu của chính phủ. Trên thực tế, cách giải thích hợp lý duy nhất của những con số này là hoàn toàn ngược lại: Các trường đại học công lập phải chịu trách nhiệm cuối cùng trước công chúng, và do đó, dưới áp lực chính trị, họ phải cắt giảm chi phí và không chi tiêu lãng phí. Điều này có thể dẫn đến một số ưu tiên đặc biệt nhưng cũng phần nào hạn chế tình huống một trưởng khoa mới được bổ nhiệm có thể quyết định rằng “Mình rõ ràng là một người rất quan trọng nên mình nên có thêm năm hoặc sáu nhân viên hành chính dưới quyền” – rồi sau đó mới bắt đầu cố gắng tìm hiểu xem nhân viên đó thực sự sẽ làm cái gì. Cấp quản trị tại các trường đại học tư chỉ chịu trách nhiệm trước hội đồng quản trị nhà trường. Thành viên hội đồng quản trị thường cực kỳ giàu có – và họ có xu hướng xem hành vi như vậy của vị trưởng khoa là hoàn toàn bình thường và không cần bàn cãi.
Bản thân Ginsberg coi sự gia tăng số lượng và quyền lực của các cấp quản trị ở trường đại học là một sự thâu tóm sức mạnh thuần túy – thứ, mà theo ông, đã dẫn đến một sự thay đổi sâu sắc trong các giả định về bản chất của các trường đại học và lý do tồn tại của chúng. Trở lại thời kỳ những năm 1950 hoặc 1960, người ta vẫn có thể nói rằng trường đại học là một trong số hiếm hoi các tổ chức ở châu Âu vẫn còn ít nhiều sự nguyên vẹn từ thời trung cổ. Điều quan trọng là họ vẫn hoạt động theo nguyên tắc cũ của thời trung cổ rằng: Chỉ những người tham gia vào một hình thức sản xuất nhất định – cho dù là sản xuất đá lót đường, găng tay da hay phương trình toán học – mới có quyền tự tổ chức công việc của họ; mà thực sự họ cũng là những người duy nhất đủ điều kiện để làm như vậy. Các trường đại học về cơ bản là các bang hội thủ công do các học giả điều hành, và công việc quan trọng nhất của họ là tạo ra kiến thức uyên thâm, còn việc quan trọng thứ hai là đào tạo các thế hệ học giả mới. Đúng là từ thế kỷ XIX, các trường đại học đã duy trì một loại hiệp ước ngầm với chính phủ rằng họ cũng sẽ đào tạo công chức nhà nước (và sau này là các cấp quản lý trong công ty) để đổi lấy việc không bị bỏ rơi. Nhưng Ginsberg chỉ ra rằng kể từ những năm 1980, các nhà quản trị đại học đã thực hiện một cuộc đảo chính thành công: Họ giành quyền kiểm soát trường đại học từ các khoa chuyên môn và định hướng tổ chức này theo mục đích hoàn toàn khác. Ngày nay, thông thường các trường đại học lớn đưa ra “các tài liệu về tầm nhìn chiến lược”, trong đó hầu như không đề cập đến kiến thức hay giảng dạy mà nói rất dài về “trải nghiệm của sinh viên”, “nghiên cứu xuất sắc” (nhận tài trợ), hợp tác với doanh nghiệp hoặc chính phủ, đại loại như vậy.
Những ai đã quen thuộc với môi trường đại học sẽ thấy tất cả điều này rất đúng, nhưng câu hỏi vẫn còn để ngỏ: Nếu đây là một cuộc đảo chính, các nhà quản trị đã làm cách nào để thành công? Người ta phải giả định rằng ngay cả trong những năm 1880, có những người quản trị đại học sẽ rất vui mừng khi nắm quyền lực theo cách này và mỗi người tự thuê cho mình một đám tay sai tùy tùng. Điều gì đã xảy ra trong thế kỷ vừa rồi đã đưa họ đến một vị trí để biến điều đó thành sự thật như vậy? Và bất kể đó là gì, thì làm thế nào để liên kết nó với sự gia tăng đồng thời của tổng tỷ lệ các nhà quản lý, nhà quản trị và những người chạy việc vớ vẩn bên ngoài học viện?
Vì đây là thời kỳ chứng kiến sự gia tăng của chủ nghĩa tư bản tài chính, nên tốt nhất ta nên quay trở lại lĩnh vực FIRE (Finance: tài chính, Insurance: bảo hiểm, Real Estate: bất động sản) để tìm hiểu kỹ hơn về động lực chung của nền kinh tế đã tạo ra những thay đổi như vậy. Nếu những người mà tờ Economist tin rằng đang điều hành các chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp mà trong thực tế họ lại không quản lý các chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp, vậy chính xác thì họ đang làm gì? Và những gì đang xảy ra trong các văn phòng đó có cung cấp bất kỳ manh mối gì về những chuyện đang xảy ra ở nơi khác không?
Ngành công nghiệp tài chính: Nơi sản sinh ra việc làm vô nghĩa
Tất nhiên, xét theo bề ngoài thì các cơ chế tạo ra việc làm nhảm nhí trong lĩnh vực FIRE cũng áp dụng được cho bất cứ lĩnh vực nào khác. Tôi đã liệt kê một số ở Chương 2 khi mô tả năm loại công việc vô nghĩa cơ bản. Công việc làm nền được tạo ra do những người ở vị trí nắm quyền trong tổ chức thường coi số lượng cấp dưới là dấu hiệu của uy tín; những người tay sai được thuê do động lực muốn vượt qua người khác (nếu các đối thủ của chúng tôi sử dụng một công ty luật hàng đầu, thì chúng tôi cũng vậy); vị trí vá víu được tạo ra bởi đôi khi các tổ chức cảm thấy mỗi lúc mỗi giải quyết hậu quả của vấn đề thì dễ hơn là khắc phục nó triệt để; vị trí làm màu tồn tại bởi vì trong các tổ chức lớn, việc chứng minh bằng giấy tờ rằng một số hành động đã được thực hiện lại được xem trọng hơn chính các hành động đó; người vẽ chuyện tồn tại phần lớn là do tác dụng phụ của các hình thức khác nhau của thẩm quyền cá nhân. Nếu các tổ chức lớn được hình dung như một trò chơi phức tạp của lực hấp dẫn, kéo về nhiều hướng trái ngược nhau, thì sẽ luôn có một lực kéo nhất định từ bất kỳ hướng nào trong năm hướng này. Mặc dù vậy, người ta phải đặt câu hỏi: Tại sao không có lực nào lớn hơn kéo tổ chức theo hướng ngược lại? Tại sao điều này không được xem xét như là một vấn đề?Theo tôi, môi trường của FIRE là nơi hoàn hảo để bắt đầu câu hỏi này, vì ở đây người ta chuyên tạo ra, tung hứng và phá đi một số tiền lớn, và một phần nữa là vì nhiều người làm việc trong lĩnh vực này tin rằng hầu hết mọi thứ xảy ra ở đây đều có tính giả dối.
Elliot: Tôi đã làm việc một thời gian ngắn cho một trong bốn công ty kế toán lớn nhất nước. Công ty này ký được hợp đồng với một ngân hàng để thay mặt ngân hàng trả tiền bồi thường cho các khách hàng liên quan đến vụ bê bối PPI. Công ty kế toán được trả tiền theo từng vụ việc, còn chúng tôi đã được trả theo giờ. Kết quả là, họ cố tình đào tạo sai và sắp xếp nhân viên lung tung để công việc liên tục bị làm sai. Các hệ thống và cách triển khai được thay đổi và điều chỉnh liên tục để đảm bảo không ai có thể làm quen được với cách triển khai mới và hoàn tất công việc một cách chính xác. Điều này có nghĩa là các vụ việc phải được làm lại và hợp đồng được gia hạn.
Nói thêm cho bạn đọc được rõ, vụ bê bối PPI (Payment Protection Insurance – Bảo hiểm bảo vệ thanh toán) xảy ra ở Anh vào năm 2006, khi một số ngân hàng bị phát hiện đã bán cho khách hàng của họ các chính sách bảo hiểm không mong muốn và bất lợi. Tòa án phán quyết các ngân hàng phải bồi thường cho khách hàng khá nhiều tiền và dẫn đến việc tạo ra cả một ngành công nghiệp mới để giải quyết các khiếu nại PPI. Và như Elliot đã chia sẻ, ít nhất một số đơn vị được thuê xử lý khiếu nại đã cố tình kéo lê công việc để tìm cách vắt kiệt bầu sữa này tối đa.
Elliot: Các quản lý cấp cao hẳn là phải nhận thức được điều này, nhưng nó chưa bao giờ được tuyên bố rõ ràng. Trong những khoảnh khắc lơ đễnh, một số quản lý đã nói đại loại như: “Chúng ta kiếm tiền từ việc xử lý một đường ống bị rò rỉ – các bạn có sửa đường ống không, hay để đường ống tiếp tục bị rò rỉ?”
Đây thực sự là một câu chuyện khá phổ biến trong những lời chứng thực mà tôi nhận được. Tôi cũng đã nghe những điều tương tự diễn ra trong các công ty luật liên quan đến việc thanh toán tiền bồi thường ngộ độc amiăng. Bất cứ khi nào có một khoản tiền rất lớn, lên đến con số hàng trăm triệu đô được dành riêng ra để đền bù cho rất nhiều người, thì sẽ có một bộ máy hành chính được thiết lập ra để xác định người được bồi thường, xử lý yêu cầu bồi thường và phân chia tiền bồi thường. Bộ máy này thường có thể lên đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người. Tiền lương cho những người này cũng đến từ cùng một cái nồi đó, nên họ không có động cơ để phân phối món súp trong cái nồi sao cho hiệu quả – vì làm vậy có khác nào giết mất con gà đẻ trứng vàng. Theo Elliot, điều này thường dẫn đến những điều “điên rồ, siêu thực” như là cố tình đặt văn phòng ở các thành phố khác nhau và buộc mọi người phải đi lại giữa chúng, hay in và hủy cùng một tài liệu cả chục lần – tất cả đều diễn ra cùng với việc đe dọa sẽ có hành động pháp lý chống lại bất kỳ ai tiết lộ điều đó ra ngoài. Rõ ràng, vấn đề là phải rút càng nhiều tiền càng tốt trước khi nó đến tay những người yêu cầu bồi thường. Nhân viên cấp thấp càng mất nhiều thời gian, công ty sẽ càng kiếm được nhiều tiền hơn.
Cách đây rất lâu, vào năm 1852, Charles Dickens trong cuốn Bleak House đã mỉa mai nghề luật với Vụ kiện của Jarndyce và Jarndyce – trong đó hai đội luật sư đã kéo cuộc tranh chấp về một bất động sản khổng lồ dài hơn một đời người, cho đến khi họ đã nuốt chửng toàn bộ số tài sản rồi đơn giản tuyên bố là giải quyết xong vấn đề. Bài học rút ra của câu chuyện là khi một doanh nghiệp tìm kiếm lợi nhuận bằng việc kinh doanh phân phối một khoản tiền rất lớn, điều có lợi nhất cho nó là làm việc càng kém hiệu quả càng tốt.
Tất nhiên, đây là cơ bản những gì mà ngành FIRE làm: tạo ra tiền (bằng cách cho vay), luân chuyển nó theo những cách cực kỳ phức tạp, và mỗi giao dịch thì rút ra một khoản nhỏ. Kết quả thường khiến nhân viên ngân hàng cảm thấy rằng toàn bộ doanh nghiệp cũng vô nghĩa như chuyện công ty kế toán cố tình đào tạo sai nhân viên để vắt kiệt bầu sữa tiền mặt.
Nhân viên ngân hàng chịu áp lực rất lớn về việc không được hỏi quá nhiều câu hỏi. Một nhân viên ngân hàng nổi loạn đã mô tả cho tôi chi tiết về mưu đồ của các ngân hàng lớn nhất, trong đó họ sẽ vận động chính phủ đưa ra các quy định có lợi cho ngân hàng rồi muốn mọi người đồng ý giả vờ rằng các quy định đó chỉ đơn giản là sự áp đặt của chính phủ lên ngân hàng. Anh ta nói với tôi rằng chuyện âm mưu đó cũng tồi tệ không kém chuyện công bố mình là người đồng tính trong những năm 1950: “Có rất nhiều người đã đọc bài báo ‘Về hiện tượng các công việc vô nghĩa’ và biết rõ thực trạng của ngành ngân hàng, nhưng họ (bao gồm cả chính tôi) bị kìm hãm bởi nỗi sợ mất việc. Vì vậy, chúng tôi không nói đến hay thảo luận về những vấn đề này một cách cởi mở. Chúng tôi nói dối bản thân, đồng nghiệp và gia đình”.
Các ý kiến như vậy rất phổ biến. Hầu như tất cả các nhân viên ngân hàng mà tôi liên lạc đều khăng khăng muốn giữ bí mật, chối bỏ bất kỳ chi tiết nào có thể liên kết họ với nơi họ làm việc. Đồng thời, nhiều người nhấn mạnh rằng họ vô cùng nhẹ nhõm khi cuối cùng đã có thể bày tỏ những điều giấu kín bấy lâu. Ví dụ, đây là lời chứng của Rupert, một người tị nạn kinh tế từ Úc hiện đang làm việc tại London, về sự nhảm nhí trong tổ chức tài chính nơi anh ta đang làm việc:
Rupert: Chúng tôi có một mạng nội bộ và Phòng Nhân sự được yêu cầu tạo nên một loại “mạng xã hội cộng đồng” nội bộ, giống như Facebook. Họ thiết lập nó; không ai sử dụng nó. Do đó, họ bắt đầu thử tìm cách cưỡng bức mọi người sử dụng nó, điều này khiến chúng tôi càng ghét nó hơn nữa. Rồi họ cố gắng lôi kéo mọi người bằng cách đăng tải một mớ những nội dung truyền cảm hứng vớ vẩn hoặc cho người viết “blog nội bộ” mà chẳng ai quan tâm. Vẫn không ai truy cập cả.
Họ đã làm trong ba năm. Trang Facebook nội bộ chỉ toàn những người ở phòng nhân sự nói linh tinh về công ty và sau đó những người khác trong phòng nhân sự vào bình luận: “Bài viết tuyệt vời! Tôi thực sự đồng ý với điều này”. Làm thế nào họ có thể chịu đựng điều này? Tôi không biết. Nó là một biểu tượng cho sự thiếu gắn kết trong ngành ngân hàng.
Một lần khác, họ cố gắng khuyến khích nhân viên làm từ thiện trong một tuần. Tôi từ chối tham gia vì nếu tôi làm từ thiện, tôi sẽ không làm điều đó thông qua ngân hàng của mình. Đối với họ, nó chỉ là một màn quảng cáo lớn trong nỗ lực nâng cao tinh thần nội bộ và làm cho người ta thấy là ngân hàng không hề chiếm đoạt lao động thông qua cho vay nặng lãi. Họ đưa ra một “mục tiêu”, ví dụ, tỷ lệ tham gia chín mươi phần trăm, tất cả đều “tự nguyện” – và sau đó trong suốt hai tháng, họ cố gắng để mọi người đăng ký tham gia. Nếu bạn không đăng ký, họ ghi tên của bạn lại và sau đó có người đến hỏi bạn lý do chưa đăng ký. Trong hai tuần trước khi kết thúc chiến dịch, chúng tôi nhận được các thư tự động, trông giống như chúng đến từ Giám đốc điều hành, “khuyến khích” chúng tôi đăng ký tham gia. Lần gần đây nhất, tôi đã thực sự lo mình sẽ bị mất việc vì đã nhất quyết không tham gia. Đối với tôi thì chuyện đó sẽ rất tệ vì tôi đang làm việc bằng visa lao động và không có một chút quyền gì. Nhưng tôi vẫn không tham gia.
Số lượng giờ-làm-việc được họ dành cho việc theo đuổi chuyện “tự nguyện” này thật đáng kinh ngạc. Tôi tin rằng từ ngữ diễn tả đúng cho việc này là “nguyện vâng lời”.
Bản thân chuyện từ thiện này hoàn toàn rỗng tuếch. Những chuyện như hai giờ nhặt rác hay tặng bánh mì cho người vô gia cư nhưng thực chất là có người khác đứng ra lo tất cả các khâu và nhân viên ngân hàng chỉ cần xuất hiện, phát bánh mì rồi trở về nhà trong những chiếc xe hơi bóng loáng của họ.
Rất nhiều công việc từ thiện được thúc đẩy bởi động cơ chính là giải thưởng “công ty tốt nhất để làm việc trong X” với các tiêu chí như “công tác từ thiện”. Ngân hàng phải đạt tiêu chí này để được xem xét trao giải, và giải thưởng đó giúp họ tuyển dụng dễ hơn. Chỉ có Chúa mới biết họ dành biết bao nhiêu giờ mỗi năm để cố gắng làm điều này.
Vậy đó. Tiếp theo là về người theo dõi thời khóa biểu...
Sau khi liệt kê một vài vị trí công việc có thể dễ dàng tự động hóa và dường như tồn tại chỉ để cung cấp việc làm, Rupert kết thúc câu chuyện với một vị trí rõ ràng vô dụng nhất:
Rupert: Cuối cùng, đó là quản lý cấp trung. Vào một ngày nọ, tôi cần sự phê duyệt của một quản lý cấp trung. Tôi bấm vào hệ thống để gửi email yêu cầu phê duyệt. Hệ thống đã hiện ra danh sách hai mươi lăm nhà quản lý cấp trung có thể phê duyệt cho tôi (trong khi tôi chỉ cần một người!). Chỉ có một người trong số họ là tôi từng nghe nói đến. Những người này làm gì cả ngày? Liệu họ có lo lắng bị phát hiện ra là quá rảnh và phải qua McDonald’s để chạy bàn?
Theo những người quản lý cấp trung đã liên hệ với tôi, thì để trả lời cho câu hỏi “Những người này làm gì suốt ngày?”, nhiều trường hợp sẽ là “Chẳng làm gì nhiều”. Theo ước tính của Rupert, ít nhất là đối với nhân viên cấp thấp, năng lực và hiệu quả dường như là những giá trị chủ chốt; khi người ta càng leo lên nấc thang cao hơn thì chuyện đó càng ít đúng.
Thông tin của Rupert rất hấp dẫn. Các cuộc thi “nhân tạo” nhảm nhí còn xuất hiện ở nhiều bối cảnh khác. Chẳng hạn, nhiều người khờ khạo trong chính quyền địa phương ở Anh bị thúc đẩy bởi mong muốn được nhận danh hiệu là “hội đồng tốt nhất” ở một khu vực nào đó, hoặc của cả nước. Lần nào cũng vậy, các cuộc thi như thế tạo nên một cơn sốt các nghi thức làm màu, đua tranh và như trường hợp kể trên là những màn từ thiện lố bịch, đòi hỏi các nhân viên hiện tại phải tham gia để có thể nói với các nhân viên tiềm năng rằng công ty của họ đã được bầu chọn là nơi làm việc tốt nhất. Hầu hết các yếu tố khác trong lời chứng của Rupert cũng xuất hiện trong lời kể của những người khác làm việc trong các tổ chức tài chính lớn: Sự pha trộn giữa điên cuồng, căng thẳng, nhưng gần như mang lại hiệu quả kỳ diệu. Tất cả tồn tại trong một bối cảnh mà không ai biết rõ ngân hàng thực sự làm cái gì hoặc thậm chí liệu nó có hợp pháp không. Thực tế là những câu hỏi như vậy không bao giờ có thể được đưa ra thảo luận.
Cuối cùng, trên đỉnh của sự căng thẳng và gào thét về thời hạn chót, các mối quan hệ đầy tính bạo hành tinh thần giữa các cá nhân và sự im lặng đáng sợ thường thấy (đó là tất cả những điều thường xảy ra khi các dự án vô nghĩa được cấp trên áp xuống), chính là áp lực mạnh, buộc nhân viên tham gia vào một loạt các quy trình khác nhau được thiết kế để chứng minh tổ chức thực sự biết quan tâm đến người khác.
Những gì chúng ta đã thấy từ Elliot và Rupert cho đến nay đều là những quan điểm phân mảnh, xuất phát từ các tổ chức rất lớn và phức tạp. Không ai trong số họ có một cái nhìn tổng thể, toàn cảnh. Nhưng cũng không rõ có ai có được tầm nhìn như vậy không. Người ta phải giả sử rằng những nhà quản lý cấp cao hơn nhận thức được rằng hầu hết những gì diễn ra trong công ty là nhảm nhí, dù có thể họ cũng không biết chính xác là vì sao và như thế nào. Cũng không thể tạo ra một loại khảo sát bí mật nào đó để xác định tỷ lệ nhân viên ngân hàng thầm tin rằng công việc của họ là nhảm nhí và bộ phận nào trong ngân hàng là nơi tập trung nhiều người có niềm tin như vậy. Tôi có thể tìm thấy cái nhìn sâu sắc nhất nhờ một người tên Simon, anh được một loạt các ngân hàng quốc tế lớn thuê làm công việc quản lý rủi ro, công việc mà theo anh thì về cơ bản nghĩa là phân tích và “tìm thấy các vấn đề trong quy trình nội bộ của họ”.
Simon: Tôi đã dành hai năm để phân tích các quy trình thanh toán và hoạt động chủ chốt tại một ngân hàng, với mục đích duy nhất là tìm ra cách một nhân viên có thể sử dụng hệ thống máy tính để thực hiện hành vi gian lận và trộm cắp, và từ đó đề xuất các giải pháp ngăn chặn. Tinh cờ tôi phát hiện ra là hầu hết mọi người tại ngân hàng đã không biết tại sao họ lại làm những gì mình đang làm. Họ sẽ nói rằng mình chỉ biết là phải đăng nhập vào một hệ thống này và chọn một tùy chọn rồi nhập một số thứ nhất định. Họ không hiểu tại sao phải làm thế.
Vì vậy, công việc Simon về cơ bản là con-mắt-thần-nhìn-thấy-tất-cả, xác định các bộ phận khác nhau của ngân hàng gắn kết như thế nào và giải quyết mọi sự cố, lỗ hổng hoặc dư thừa mà anh có thể tìm thấy. Nói cách khác, anh có đủ điều kiện để trả lời câu hỏi hơn bất kỳ ai. Vậy kết luận của anh ấy là gì?
Simon: Theo ước tính thận trọng của tôi, 80% trong tổng số 60.000 nhân viên ngân hàng là không cần thiết. Công việc của họ hoàn toàn có thể được thực hiện bởi một phần mềm hoặc đơn giản không cần thiết bởi vì các phần mềm vốn được thiết kế để thực hiện luôn các công việc ấy rồi.
Nói cách khác, 48.000 trong số 60.000 nhân viên ngân hàng không làm gì có ích – hoặc không làm việc gì mà máy móc không thể thực hiện. Simon tin rằng đó là những công việc vô nghĩa rất hiển nhiên. Nhưng tại sao các lãnh đạo cấp cao của ngân hàng lại không hiểu ra điều này và không có hành động gì? Cách dễ nhất để trả lời câu hỏi đó là quan sát những gì đã xảy ra khi Simon đề nghị cải cách:
Simon: Có một lần, tôi đã tạo ra chương trình dùng để giải quyết một vấn đề bảo mật quan trọng. Tôi trình bày nó cho một giám đốc điều hành, người đã mời tất cả các chuyên gia tư vấn của ông đến cuộc họp. Có 25 người trong phòng họp. Sự thù địch mà tôi gặp phải trong và sau cuộc họp là cực lớn, và tôi dần nhận ra rằng chương trình của tôi tự động hóa mọi thứ mà họ hiện đang được trả tiền để làm bằng tay. Mà họ cũng chả thích thú gì mấy việc này; đó là thứ công việc tẻ nhạt, đơn điệu và nhàm chán. Chi phí cho chương trình của tôi là 5% tổng số tiền lương của 25 người đó. Họ vẫn kiên quyết, không lay chuyển.
Tôi đã gặp rất nhiều lỗi tương tự và đều có giải pháp đề xuất. Nhưng suốt thời gian làm việc ở đó, không một đề xuất nào của tôi được áp dụng. Bởi vì trong mọi trường hợp, nếu vấn đề được giải quyết nghĩa là sẽ có người mất việc, mà công việc của những người này cũng không có mục đích nào khác ngoài việc khiến cho cấp quản lý trên họ cảm thấy có quyền lực.
Vậy là cho dù ban đầu đó không phải là công việc làm nền, nhưng cuối cùng rồi chúng cũng trở thành kiểu công việc làm nền. Tất nhiên, bất kỳ doanh nghiệp lớn nào cũng quan tâm đến mối đe dọa của tự động hóa. Tuy nhiên, trong trường hợp này, và nhiều trường hợp tương tự, mối bận tâm đã lan đến tận cấp quản lý cao nhất – đến cấp giám đốc điều hành (có liên quan đến cổ phần tư nhân theo một cách nào đó), những người vốn tự hào rằng nhờ sự tàn nhẫn của họ mà công ty đã sáp nhập được các tập đoàn khác và kiềm chế những khoản nợ khổng lồ dưới danh nghĩa giảm quy mô và tăng hiệu quả. Chính những giám đốc điều hành này rất tự hào về đội ngũ nhân viên cồng kềnh của họ. Nếu Simon nói đúng thì quả thực là các nhà điều hành cấp cao đã làm như vậy bởi vì đó chính là bản chất của một ngân hàng lớn: Được tạo thành từ một loạt các đoàn tùy tùng phong kiến, mỗi đoàn phục vụ cho một vị “lãnh chúa” điều hành nào đó.
Sự hình thành chế độ quản lý kiểu phong kiến thời hiện đại
Trong Chương 2, tôi có sử dụng ví dụ về các lãnh chúa phong kiến và những người tùy tùng để làm hình ảnh ẩn dụ cho dễ hiểu. Trong trường hợp của các ngân hàng, tôi không rõ có bao nhiêu là hình ảnh ẩn dụ và bao nhiêu là sự thật trần trụi. Như tôi đã chỉ ra, chế độ phong kiến thực chất là một hệ thống phân phối lại. Nông dân và thợ thủ công sản xuất mọi thứ, hầu như là tự chủ; lãnh chúa lấy đi một phần của những gì họ sản xuất, thường là dựa trên một loạt các quyền và truyền thống phức tạp, rồi sau đó lãnh chúa chia phần chiến lợi phẩm cho người của mình gồm các tôi tớ, lính tráng, tùy tùng. Ở một mức độ thấp hơn, các lãnh chúa chia phần bằng cách tổ chức các bữa tiệc và lễ hội, đôi khi là bằng những món quà và ân huệ, như một cách trả lại một ít cho các thợ thủ công và nông dân. Theo cách sắp xếp như vậy, sẽ không có mấy ý nghĩa khi tách rời “chính trị” ra khỏi “nền kinh tế”, vì hàng hóa được khai thác thông qua các phương tiện chính trị và phân phối cho các mục đích chính trị. Trên thực tế, chỉ khi chủ nghĩa tư bản công nghiệp xuất hiện và gây ra những xáo trộn đầu tiên thì lúc đó mọi người mới bắt đầu nói về “nền kinh tế” như một phạm vi để con người tự chủ các hoạt động của mình.Theo nghĩa gốc của từ “chủ nghĩa tư bản”, lợi nhuận đến từ việc quản lý sản xuất: Các nhà tư bản thuê người chế tạo, xây dựng hoặc sửa chữa, bảo trì mọi thứ, và họ không thể thu về lợi nhuận trừ khi tổng số tiền họ phải trả – bao gồm cả tiền trả công nhân và nhà thầu – ít hơn tổng số tiền họ nhận được từ khách hàng. Trong điều kiện như vậy, thực sự không có ý nghĩa gì để thuê những người lao động không cần thiết, tối đa hóa lợi nhuận có nghĩa là trả cho số lượng công nhân ít nhất với số tiền ít nhất có thể. Trong một thị trường rất cạnh tranh, người nào đi thuê những lao động không cần thiết thì người đó không thể tồn tại. Tất nhiên, đây là lý do tại sao những người theo chủ nghĩa tự do, hay những người theo chủ nghĩa Marx chính thống, sẽ luôn khẳng định rằng nền kinh tế của chúng ta không thể tồn tại những công việc vô nghĩa, rằng tất cả điều này hẳn là một loại ảo tưởng nào đó mà thôi. Nhưng theo logic phong kiến, nơi các cân nhắc kinh tế và chính trị chồng chéo lên nhau thì hành vi tương tự lại cực kỳ hợp lý. Cũng giống như chuyện phân phối tiền bồi thường PPI, toàn bộ vấn đề là giành lấy một phần chiến lợi phẩm bằng cách cướp từ một kẻ thù khác hoặc lấy nó từ những người bình thường thông qua các loại cước phí, lệ phí, tiền thuê nhà và tiền thuế và sau đó phân phối lại. Trong quá trình này, người ta tạo ra một đoàn người tùy tùng, vừa là thước đo hữu hình cho sự hào nhoáng của một người, vừa là một phương thức phân phối sự ưu ái chính trị, ví dụ: mua chuộc những kẻ bất lương tiềm năng, thưởng cho các đồng minh trung thành (tay sai) hoặc tạo ra một hệ thống danh dự và danh hiệu công phu cho các quý tộc cấp thấp hơn tranh giành.
Nếu tất cả những điều này rất giống với hoạt động nội bộ của một tập đoàn lớn, tôi đề nghị chúng ta nên xem đây không phải là sự trùng hợp: Các tập đoàn đó ngày càng ít việc chế tạo, xây dựng, sửa chữa hoặc bảo trì mọi thứ, và ngày càng thiên nhiều hơn về các quy trình chính trị nhằm chiếm đoạt, phân phối, và phân bố tiền – tài nguyên. Một lần nữa, điều này có nghĩa là việc phân biệt chính trị với kinh tế ngày càng khó khăn. Như chúng ta đã thấy, cùng với sự ra đời của các ngân hàng “quá lớn để đổ sụp” là sự ra đời của những người vận động hành lang để viết chính cái đạo luật mà chính phủ dùng để kiểm soát ngân hàng. Việc này trở nên ngày càng khó phân biệt, bởi thực tế là chủ yếu lợi nhuận tài chính các ngân hàng này trực tiếp đến từ các phương tiện chính trị. Ví dụ như JPMorgan Chase & Co., ngân hàng lớn nhất ở Hoa Kỳ, đã báo cáo vào năm 2006 rằng khoảng hai phần ba lợi nhuận của họ có được từ “phí và phạt”, và “tài chính”, nói chung là đến từ việc giao dịch các khoản nợ của người khác – mà các khoản nợ tất nhiên là có thể được thi hành tại tòa án.
Hầu như chúng ta không thể có được số liệu chính xác về tỷ lệ phần trăm thu nhập của một gia đình điển hình ở Hoa Kỳ, Đan Mạch hoặc Nhật Bản đã được chi cho ngành FIRE mỗi tháng. Song, chúng ta có mọi lý do để tin rằng tỷ lệ này không chỉ là con số đáng kể mà còn lớn hơn rất nhiều so với tổng lợi nhuận của khối doanh nghiệp trực tiếp thu được từ việc sản xuất hoặc cung cấp hàng hóa – dịch vụ tại quốc gia đó. Ngay cả những công ty mà chúng ta coi là trái tim của trật tự công nghiệp cũ – như General Motors và General Electric ở Hoa Kỳ – hiện có tất cả, hoặc gần như tất cả, lợi nhuận của họ đến từ các bộ phận tài chính của công ty. Ví dụ General Motors kiếm tiền không phải từ việc bán xe hơi mà từ tiền lãi của các khoản vay mua xe.
Tuy nhiên, có một sự khác biệt quan trọng giữa chế độ phong kiến trung cổ và phiên bản tài chính hiện tại. Chúng ta đã đề cập đến nó ở phần trước trong chương này. Chế độ phong kiến thời trung cổ dựa trên nguyên tắc tự quản trong lĩnh vực sản xuất. Bất cứ ai có công việc dựa trên kiến thức chuyên môn, cho dù đó là sản xuất ren, đóng xe đẩy, thương nhân, học giả pháp lý, đều được cho là tự biết điều chỉnh công việc của họ, hoặc biết chọn người nào theo nghề và cách đào tạo học trò. Họ làm việc đó mà hầu như không cần bất cứ ai giám sát. Các bang hội và các tổ chức tương tự thường có hệ thống phân cấp phức tạp (mặc dù không phải lúc nào cũng nhiều như ngày nay; trong nhiều trường đại học thời trung cổ, sinh viên đã bầu chọn giáo sư cho mình), nhưng ít nhất, một thợ rèn kiếm hoặc thợ làm xà phòng thời trung cổ có thể tự tin nói rằng không bao giờ có bất kỳ ai không phải là một tay rèn kiếm hoặc thợ làm xà phòng lại dám chỉ bảo cho họ cách làm việc. Chủ nghĩa tư bản công nghiệp rõ ràng đã thay đổi tất cả, và sự trỗi dậy của chủ nghĩa quản lý trong thế kỷ XX đã thúc đẩy quá trình này đi xa hơn; và dưới chủ nghĩa tư bản tài chính, tình hình đã thực sự trở nên tồi tệ. “Hiệu quả” đã hóa thành ý nghĩa là ngày càng có nhiều quyền lực hơn đối với các nhà quản lý, giám sát viên và những người được coi là “chuyên gia về hiệu quả” khác, vì vậy quyền tự chủ của những người sản xuất thực sự gần như bằng không. Cùng lúc đó, các cấp bậc và mệnh lệnh từ các nhà quản lý dường như tự tái tạo vô tận.
***
Nếu người ta muốn một câu chuyện ngụ ngôn cho những gì xảy ra với chủ nghĩa tư bản trong 40 năm qua, có lẽ ví dụ điển hình nhất mà tôi biết là nhà máy trà Elephant ở ngoại ô Marseille, Pháp. Ban đầu, nó là một doanh nghiệp địa phương, nhưng trong thời đại sáp nhập và mua lại, công ty đã được Unilever (chủ sở hữu của Lipton, nhà sản xuất trà lớn nhất thế giới) mua lại. Thoạt đầu, công ty để cho nhà máy ít nhiều được tự chủ trong khâu tổ chức. Tuy nhiên, các công nhân đã có thói quen mày mò máy móc, và đến những năm 1990, họ đã đưa ra một loạt các cải tiến giúp tăng sản lượng hơn 50%, do đó lợi nhuận tăng rõ rệt.
Lúc bấy giờ, vào những năm năm mươi, sáu mươi và bảy mươi, có một sự hiểu ngầm trong giới công nghiệp hóa rằng nếu năng suất của doanh nghiệp được cải thiện, thì một phần lợi nhuận nhất định sẽ được phân phối cho người lao động dưới dạng tiền thưởng và phúc lợi. Kể từ những năm tám mươi, chuyện này không còn nữa. Theo lời kể của một nhân viên nhà máy thì chuyện xảy ra như sau.
“Họ có đưa cho chúng tôi số tiền đó không ư? Không. Họ có sử dụng nó để thuê thêm công nhân, hoặc mua thêm máy móc để mở rộng hoạt động? Cũng không. Vậy họ đã làm gì? Họ bắt đầu thuê thêm nhiều lao động cổ cồn trắng. Ban đầu, khi tôi mới làm ở đây, chỉ có hai người thuộc dạng đó: sếp và người làm nhân sự. Chuyện cứ như vậy nhiều năm trời. Giờ thì đột nhiên có bốn, năm, sáu, bảy người mặc đồ bảnh bao đi loanh quanh. Công ty đặt ra một loạt chức danh cho họ nhưng về cơ bản họ chỉ dành thời gian ráng nghĩ ra việc gì đó để làm. Ngày nào họ cũng đi tới đi lui, lấy giấy bút ra ghi ghi chép chép trong khi chúng tôi làm việc. Rồi họ họp hành để bàn luận và viết báo cáo. Nhưng họ vẫn không thể tìm ra được lý lẽ nào cho sự hiện diện của họ ở nhà máy. Rồi cuối cùng, một kẻ trong số đó nghĩ ra giải pháp: “Sao chúng ta không đóng cửa cái nhà máy này và chuyển mọi hoạt động sang Ba Lan nhỉ?”.
Nhìn chung, các nhà quản lý được thuê bổ sung với cái cớ là nâng cao hiệu quả công việc. Trong trường hợp nhà máy trà Elephant này, có rất ít thứ được cải thiện vì bản thân các công nhân đã tăng cường hiệu quả tối đa có thể rồi, nhưng công ty vẫn thuê thêm cấp quản lý. Điều này cho thấy những gì chúng ta thực sự đối mặt ở đây không liên quan gì đến hiệu quả mà cực kỳ liên quan với việc thay đổi cách hiểu về trách nhiệm đạo đức của các tập đoàn. Từ khoảng năm 1945 đến năm 1975, có một thứ đôi khi được gọi là “thỏa thuận Keynes” (Keynesian bargain) giữa người lao động, người sử dụng lao động và chính phủ – và một phần của sự ngầm hiểu là việc tăng năng suất của người lao động sẽ được đáp lại bằng việc tăng tiền thưởng lên một khoảng tương đương. Nhìn lướt qua sơ đồ dưới đây chúng ta cũng khẳng định được đây chính xác là những gì đã xảy ra. Vào những năm 1970, năng suất và lương thưởng bắt đầu tách ra, tiền thưởng vẫn không thay đổi và năng suất thì tăng nhanh như tên lửa (xem Hình 7).
Những số liệu này là dành cho nước Mỹ, nhưng cũng có thể quan sát được xu hướng tương tự ở hầu hết các nước công nghiệp. Lợi nhuận từ việc tăng năng suất này đã đi đâu?
Chà, phần lớn, như chúng ta thường được nhắc nhở, nó kết thúc ở chỗ làm phình to hầu bao của 1% dân số giàu có nhất: các nhà đầu tư, giám đốc điều hành và tầng lớp quản lý chuyên nghiệp cấp cao. Nhưng nếu chúng ta coi nhà máy trà Elephant như là một mô hình thu nhỏ cho toàn bộ thế giới doanh nghiệp, thì rõ ràng đó không phải là tất cả những gì đã xảy ra. Một phần đáng kể của lợi nhuận thu từ việc tăng năng suất được dành để tạo ra các vị trí quản lý chuyên nghiệp mới mẻ và nhìn chung là thường vớ vẩn – như chúng ta đã thấy trong trường hợp của các trường đại học – kèm theo một đội quân nhỏ gồm các nhân viên hành chính vô nghĩa tương ứng, họ được phân bổ và sau đó ai đó phải tìm ra việc để cho họ làm, nếu có.
Hình 7

Nguồn: Phân tích EPI từ dữ liệu của Bureau of Economic Analysis và Bureau of Labor Statistics
Chế độ quản lý kiểu phong kiến trong các ngành công nghiệp sáng tạo
Sự trỗi dậy của chế độ quản lý kiểu phong kiến đã tạo ra một hệ thống phân cấp vì lợi ích riêng của nó: các nhà quản lý có nhiệm vụ quản lý các nhà quản lý khác. Thông thường, kiểu quản lý nhiều phân cấp này là kết quả trực tiếp của việc giải phóng “các lực lượng thị trường”. Hãy xem lại trường hợp của Kurt ở Chương 1, người đang làm việc cho nhà thầu phụ của một nhà thầu phụ của một nhà thầu phụ của quân đội Đức. Vị trí của anh là kết quả trực tiếp của cải cách thị trường được cho là giúp chính phủ hoạt động hiệu quả hơn.Hiện tượng tương tự cũng có thể quan sát được ở nhiều lĩnh vực khác. Chẳng hạn, sự nhân lên của các cấp quản lý có công việc cơ bản là bán mọi thứ cho nhau đã thống trị gần như tất cả “các ngành công nghiệp sáng tạo”. Có thể kể đến lĩnh vực như ngành xuất bản sách, nơi mà các biên tập viên sách, trong nhiều trường hợp, thậm chí không đọc lấy một nửa số sách mà họ cần biên tập, bởi vì họ sẽ dành phần lớn thời gian để “mai mối” các bản thảo họ nhận được cho các biên tập viên khác. Hay đến lĩnh vực nghệ thuật thị giác, trong những thập kỷ gần đây đã chứng kiến sự gia tăng của một tầng lớp nhà quản lý trung gian mới được gọi là giám tuyển (những người có công việc là tập hợp tác phẩm của các nghệ sĩ), ngày nay họ thường được coi là có giá trị và tầm quan trọng tương đương với chính nghệ thuật. Và đến cả báo chí, nơi mà mối quan hệ giữa các biên tập viên và phóng viên đã bị phức tạp hóa bởi một tầng lớp “các nhà sản xuất”. Lĩnh vực phim và truyền hình là đặc biệt tồi tệ – ít nhất là vậy, căn cứ theo các lời chứng thực từ những người làm việc trong ngành. Các hãng phim ở Hollywood vốn được xây dựng dựa trên mối quan hệ tương đối đơn giản giữa nhà sản xuất, đạo diễn và biên kịch, nhưng trong những thập kỷ gần đây Hollywood đã chứng kiến một quá trình quản lý phân nhiều cấp đến vô tận. Việc đó dẫn đến một loạt các nhà sản xuất, nhà sản xuất phụ, nhà sản xuất điều hành, nhà tư vấn, và những người tương tự đều phải liên tục tìm kiếm một cái gì đó, bất cứ cái gì, để mà làm. [Nhiều người gợi ý với tôi một lý do giải thích cho sự nhạt nhẽo hoặc thậm chí là không nhất quán của rất nhiều kịch bản phim đương đại là vì mỗi cấp quản lý thường khăng khăng thay đổi ít nhất một hoặc hai dòng trong kịch bản, chỉ để có thể nói rằng họ có ảnh hưởng đến sản phẩm cuối cùng. Lần đầu tiên tôi nghe về điều này là sau khi xem bản làm lại khủng khiếp năm 2008 của phim The Day the Earth Stood Still. Toàn bộ cốt truyện dường như được đặt ra để dẫn đến một khoảnh khắc khi nhân vật người ngoài hành tinh hiểu được bản chất thực sự của con người (về cơ bản họ không xấu xa, chỉ là rất dở trong việc xử lý nỗi đau buồn). Tuy nhiên, khi khoảnh khắc ấy đến, nhân vật người ngoài hành tinh chưa bao giờ thực sự nói điều này. Tôi đã hỏi một người bạn trong ngành tại sao chuyện này lại xảy ra và anh ta đảm bảo với tôi rằng câu thoại tôi mong đợi gần như chắc chắn có tồn tại trong kịch bản gốc; một tay giám đốc điều hành vô dụng hẳn đã can thiệp vào để thay đổi nó. “Bạn có thể thấy có hàng tá những kẻ như vậy lượn lờ xung quanh bất kỳ sản phẩm nào và mỗi người trong số họ đều cảm thấy phải nhảy vào và thay đổi ít nhất một dòng trong kịch bản – chứ còn cách nào khác để biện minh cho việc họ ở đó?”].
Trong điện ảnh, truyền hình và thậm chí cả đài phát thanh, có một lượng lớn những người dành thời gian để làm các chương trình mà nó sẽ không và chẳng bao giờ lên sóng. Chẳng hạn như Apollonia, người từng làm cho một nhóm phát triển ý tưởng các chương trình truyền hình thực tế như Snipped, Transsexual Housewives, hoặc Too Fat to Fuck – tất cả các chương trình này đều đã tuyển chọn diễn viên và quảng bá, mặc dù chưa có cái nào được sản xuất.
Apollonia: Chuyện là chúng tôi cùng nhau đưa ra ý tưởng và sau đó bán chúng cho các nhà phát hành. Để giới thiệu chương trình đó với nhà phát hành, chúng tôi cần tìm diễn viên, dựng một video quảng cáo hấp dẫn, tìm cách đưa cái video chào hàng đó đi khắp nơi để bán chương trình cho nhà phát hành. Khi tôi còn làm ở đó, chúng tôi đã không bán được chương trình nào, có lẽ vì sếp của tôi là một thằng ngốc.
Apollonia đã làm tất cả công việc, để Phó Chủ tịch và Phó Chủ tịch cao cấp – những thành viên còn lại trong nhóm của cô – có thể đi quanh thành phố gặp gỡ các Phó Chủ tịch và Phó Chủ tịch cấp cao khác để ăn trưa, và nói chung là hành xử như các giám đốc truyền thông đầy quyền lực. Trong thời gian cô làm việc ở đó, kết quả của những nỗ lực như vậy chính xác là con số không.
Làm sao chuyện này lại xảy ra? Và điều gì xảy ra khi một ý tưởng được chấp nhận? Một nhà viết kịch bản Hollywood đã gửi cho tôi bản phân tích nội bộ của mình về những sai lầm và cách mọi thứ đã diễn ra:
Oscar: Trong thời đại hoàng kim của Hollywood, từ những năm 1920 đến những năm 1950, các hãng phim hoạt động theo chiều dọc. Mỗi hãng phim do một người đứng đầu điều hành, đưa ra tất cả các quyết định và cũng tự đánh cược tiền của mình. Không có chuyện các tập đoàn sở hữu hãng phim và cũng không có ban giám đốc. Những người “đứng đầu” này cũng không hẳn là trí thức hay nghệ sĩ, nhưng họ có bản năng, dám chấp nhận rủi ro và có tài năng thiên phú để biết cần làm gì để bộ phim có hiệu quả. Thay vì một đội quân các giám đốc điều hành, họ sẽ thuê một đội quân các nhà biên kịch cho bộ phận sáng tác kịch bản của mình. Các nhà biên kịch đó nằm trong biên chế của hãng phim, được giám sát bởi các nhà sản xuất, và mọi thứ đều tự chủ: diễn viên, đạo diễn, nhà thiết kế, phim trường,...
Bắt đầu từ những năm 1960, hệ thống này bị chỉ trích là tầm thường, là chuyên chế và bóp nghẹt các tài năng nghệ thuật. Được một thời gian, kết quả của quá trình sôi sục này đã cho phép một số người có tầm nhìn sáng tạo tỏa sáng, nhưng kết quả cuối cùng là sự tập đoàn hóa, thậm chí còn ngột ngạt hơn nhiều so với trước kia.
Oscar: Đầu những năm 1960 và 1970 là thời điểm huy hoàng (Tân Hollywood với các tên tuổi Beatty, Scorsese, Coppola, Stone), khi đó, ngành công nghiệp điện ảnh hoàn toàn hỗn loạn. Rồi vào những năm 1980, các công ty độc quyền đã tiếp quản các hãng phim. Đó là một vấn đề lớn, và tôi nghĩ rằng đó là một dấu hiệu của những điều sắp diễn ra khi Coca-Cola mua Columbia Pictures (trong một thời gian ngắn). Từ đó trở đi, các bộ phim không còn được thực hiện bởi những người thích phim ảnh hoặc thậm chí có xem phim. (Rõ ràng, điều này liên quan đến sự ra đời của chủ nghĩa tân tự do và sự thay đổi lớn hơn trong xã hội).
Hệ thống mới nổi giờ đã ngập tràn sự nhảm nhí ở mọi cấp độ. Quá trình “phát triển chương trình” giờ đây khiến mỗi kịch bản phải vượt qua không chỉ một mà thường là nửa tá giám đốc điều hành “nhân bản” với các chức danh như (Oscar kể ra) “Giám đốc điều hành về nội dung và tài năng quốc tế, Giám đốc điều hành cấp cao, Phó Chủ tịch điều hành về phát triển, và một chức nữa mà tôi yêu thích, Phó Chủ tịch điều hành sáng tạo cho truyền hình”. Hầu hết những người này có bằng MBA về tiếp thị và tài chính nhưng hầu như chẳng biết tí gì về lịch sử hay kỹ thuật của phim ảnh và truyền hình. Cuộc sống nghề nghiệp của họ, giống như sếp của Apollonia, dường như chỉ toàn là viết email và dùng những “bữa ăn trưa quyền lực” với các giám đốc điều hành khác mang các chức danh phức tạp không kém. Kết quả là, một công việc đơn giản là chào và bán ý tưởng kịch bản lại sa lầy vào một trò mê cung của tiếp thị bản thân, diễn ra nhiều năm ròng trước khi dự án cuối cùng được phê duyệt. Điều quan trọng phải nhấn mạnh rằng điều này xảy ra không chỉ khi một nhà biên kịch độc lập cố gắng bán ý tưởng kịch bản cho một hãng phim, mà nó xảy ra ngay trong nội bộ, với các nhà biên kịch của chính hãng phim hoặc công ty sản xuất chương trình. Oscar có nghĩa vụ phải làm việc với một “người ươm mầm”, người này có vai trò tương đương với một đại diện văn học (literary agent), để chuẩn bị các đề xuất kịch bản, sau đó, người ươm mầm sẽ chuyển đề xuất này đến mạng lưới các giám đốc điều hành của anh ta, trong hoặc ngoài công ty. Dưới đây là ví dụ của anh về một chương trình truyền hình, nó hoàn toàn giống lĩnh vực điện ảnh:
Oscar: Chuyện là tôi đã “phát triển” một loạt dự án với “người ươm mầm” này... viết một cuốn “kinh thánh”: một tài liệu 60 trang mô tả chi tiết khái niệm về dự án, các nhân vật, tình tiết, cốt truyện, chủ đề,... Và khi viết xong thì đến một cuộc diễu hành đi chào mời. Người ươm mầm và tôi đề xuất dự án cho một loạt các đài truyền hình, quỹ tài chính và các công ty sản xuất. Những người này được cho là đứng đầu chuỗi thức ăn. Bạn có thể mất hàng tháng liên lạc với họ trong vô vọng – email chưa được trả lời và cứ thế. Các cuộc điện thoại bị xem là hối thúc hoặc quấy rối. Công việc của họ là đọc và tìm kiếm các dự án – tuy nhiên việc tiếp cận họ cứ như thể họ làm việc trong một cái lán ở giữa rừng rậm Amazon.
Chào dự án cứ như là một cuộc chiến. Có một nghi thức là trì hoãn ít nhất một tuần sau mỗi lần tiếp xúc. Tuy nhiên, sau một hoặc hai tháng, một giám đốc điều hành có thể đủ hứng thú để đồng ý gặp mặt trực tiếp:
Oscar: Trong các cuộc họp, họ yêu cầu bạn giới thiệu lại cho họ dự án một lần nữa (mặc dù lẽ ra họ đã phải đọc nó rồi). Sau khi bạn nói xong, họ thường hỏi bạn những câu hỏi rập khuôn chứa đầy những từ vô thưởng vô phạt... Chuyện luôn luôn không có gì là hứa hẹn chắc chắn, và họ luôn nói là tất cả các giám đốc điều hành khác sẽ cần phê duyệt dự án, trong trường hợp nó sẽ được quyết định triển khai.
Sau đó, bạn đi về và họ quên bạn... và bạn phải tiếp tục nhắc nhở, và cái vòng lặp luẩn quẩn bắt đầu lại. Trong thực tế, một nhà điều hành hiếm khi nói với bạn có hoặc không. Nếu anh ta nói có, và sau đó dự án không đi đến đâu hoặc được thực hiện và đổ bể, thì đó là trách nhiệm của anh ta. Nếu anh ta nói không và sau đó nó thành công ở một nơi khác, anh ta sẽ bị đổ lỗi là thiếu tầm nhìn. Trên hết, các nhà điều hành rất miễn cưỡng nhận trách nhiệm.
Vậy thì trò chơi là giữ bóng trên không càng lâu càng tốt. Chuyện này liên quan đến một mớ thứ thanh toán vòng vèo, thường là cần có sự chấp thuận từ ba chi nhánh khác của công ty. Khi các giấy tờ được ký, một quy trình trì trệ mới lại bắt đầu:
Oscar: Họ sẽ cho tôi biết tài liệu họ chọn quá dài để gửi đi các nơi; họ cần một tài liệu ngắn hơn. Hoặc là đột nhiên họ muốn điều chỉnh một vài thứ trong dự án. Vậy là chúng tôi lại phải tổ chức họp mặt, cùng nhau suy nghĩ.
Rất nhiều thứ trong quá trình này chỉ là cái cớ để biện minh cho công việc của họ. Mỗi người trong phòng sẽ có một ý kiến khác nhau chỉ để có lý do có mặt ở đó. Nó là một mớ những ý tưởng hỗn loạn, và họ nói theo những thuật ngữ lỏng lẻo, sơ lược nhất có thể. Họ tự hào mình là những nhà tiếp thị thông thái và những nhà tư tưởng sắc sảo, nhưng tất cả chỉ chung chung. Nhà điều hành thích nói chuyện bằng những ẩn dụ, và anh ta thích phô trương những lý thuyết của mình về cách khán giả nghĩ, những gì họ muốn, cách họ phản ứng...
Hoặc họ sẽ nói rằng “Tôi không nói anh nên làm X, nhưng có lẽ anh nên làm X”; vừa bảo bạn làm điều gì đó và vừa bảo không làm điều đó cùng một lúc. Bạn càng hỏi để biết chi tiết, thì nó càng mờ ảo. Tôi cố gắng giải mã sự vô nghĩa của họ và nói với họ những gì mà tôi nghĩ là họ muốn nói.
Hoặc là nhà điều hành sẽ toàn tâm đồng ý với tất cả mọi đề xuất của nhà biên kịch. Sau đó, ngay khi cuộc họp kết thúc, anh ấy sẽ gửi một email hướng dẫn nhà biên kịch làm điều ngược lại. Hoặc chờ vài tuần và thông báo cho nhà biên kịch là toàn bộ dự án phải được xem xét lại. Rốt cuộc, nếu tất cả những gì anh ta làm là bắt tay nhà biên kịch và cho phép tiến hành công việc, thì hẳn sẽ có rất ít lý do để cần có một Phó Chủ tịch điều hành sáng tạo – chứ không nói là có những năm hoặc sáu “Phó Chủ tịch” như vậy.
Nói cách khác, sản xuất phim và chương trình truyền hình bây giờ không có gì khác biệt so với các công ty kế toán đào tạo sai nhân viên để trì hoãn việc thanh toán tiền bồi thường PPI. Quá trình càng kéo dài, càng có lý do cho sự nhân lên vô tận của các vị trí trung gian và càng có nhiều tiền bị bòn rút trước khi nó có bất kỳ cơ hội nào để đến với những người làm việc thực sự.
Đến lúc này, chúng ta đang bước vào những gì có thể được gọi là tiếp cận bầu khí quyển của nền kinh tế nhảm nhí, và do đó, nó là phần khó truy cập để nghiên cứu nhất. Chúng ta không thể biết Phó Chủ tịch điều hành sáng tạo đang nghĩ gì nên ta chỉ có thể phỏng đoán. Nhưng ảnh hưởng do hành động của họ có thể nhìn thấy được mỗi khi chúng ta đến rạp chiếu phim. “Thẳng thắn mà nói thì rõ ràng là có lý do”, Oscar nói, “cho việc tại sao phim điện ảnh và phim truyền hình ngày càng tệ”.
***
Trò chơi cạnh tranh như thế đã xuất hiện trong mọi cấp độ của các công ty, hoặc các tổ chức như trường đại học, tổ chức từ thiện, nhưng nó đã không đạt đến đỉnh cao của sự nhảm nhí như tại Hollywood. Ở khắp mọi nơi, chế độ quản lý kiểu phong kiến đảm bảo rằng hàng nghìn giờ nỗ lực sáng tạo sẽ thực sự không là gì cả. Hãy xem xét lĩnh vực nghiên cứu khoa học, hoặc giáo dục đại học một lần nữa. Nếu một cơ quan tài trợ chỉ tài trợ cho 10% trên tổng số đơn xin xét duyệt, điều đó có nghĩa là 90% công việc chuẩn bị của các đơn xin xét duyệt còn lại là vô nghĩa, cũng giống như việc thực hiện video quảng cáo cho chương trình truyền hình thực tế thất bại của Apollonia. Đây là một sự phung phí năng lượng sáng tạo của con người một cách kinh khủng. Một nghiên cứu gần đây của Holly Else, “Billions Lost in Bids to Secure EU Research Funding”, đã xác định rằng các trường đại học châu Âu chi khoảng 1,4 tỷ euro mỗi năm cho các đơn xin tài trợ nghiên cứu thất bại. Rõ ràng, khoản tiền đó có thể dùng để tài trợ cho nghiên cứu.
Ở những nơi khác, tôi cho rằng một trong những lý do chính cho sự trì trệ công nghệ trong nhiều thập kỷ qua là vì các nhà khoa học cũng phải dành quá nhiều thời gian ganh đua với nhau để thuyết phục các nhà tài trợ về những gì họ sẽ khám phá. Cuối cùng, các nghi thức họp hành nội bộ vô tận, nơi mà các “Điều phối viên thương hiệu” và “Quản lý tầm nhìn Bờ Đông” của các tập đoàn tư nhân khoe các bài thuyết trình PowerPoint, bản đồ tư duy và báo cáo bóng bẩy của họ, tất cả cũng là các bài tập cơ bản trong tiếp thị nội bộ.
Chúng ta đã thấy rằng, một số lượng lớn các công việc vô nghĩa phụ trợ có xu hướng tập trung xung quanh các nghi thức tiếp thị nội bộ như vậy: Chẳng hạn như những người được thuê để chuẩn bị, chỉnh sửa, sao chép hoặc cung cấp đồ họa cho các bài thuyết trình hoặc báo cáo. Với tôi, dường như tất cả điều này là một đặc điểm nội tại của chế độ quản lý kiểu phong kiến. So với thời mà các trường đại học, tập đoàn, hãng phim, và các nơi tương tự được điều phối bởi sự kết hợp của các chuỗi phân cấp đơn giản và mạng lưới bảo trợ không chính thức, giờ đây chúng ta có một thế giới với các đề xuất tài trợ, tài liệu tầm nhìn chiến lược và nhóm phát triển hồ sơ thầu. Nó cho phép sự gia tăng vô tận của các cấp bậc quản lý mới và vô nghĩa hơn bao giờ hết. Họ gồm cả nam và nữ với các chức danh phức tạp, thông thạo thuật ngữ hành chính, nhưng họ lại không có kinh nghiệm về cái công việc mà họ phải quản lý, hoặc là họ đã làm mọi thứ trong khả năng của mình để quên đi chuyện đó.
Tạm kết luận về sự bùng phát công việc vô nghĩa trong nền kinh tế
Chắc chắn, các kiểu công việc vô nghĩa đã tồn tại từ lâu; nhưng những năm gần đây, chúng đã tăng lên mạnh mẽ, đi kèm với mức độ nhảm nhí hóa các “việc làm thực thụ” ngày càng cao – và bất chấp cái quan niệm sai lầm rằng tất cả những điều này gắn liền với sự phát triển của ngành dịch vụ, thì dường như sự gia tăng này có liên quan đến vai trò quan trọng ngày càng cao của ngành tài chính.Chủ nghĩa tư bản doanh nghiệp – nghĩa là hình thức chủ nghĩa tư bản trong đó sản xuất phần lớn được thực hiện trong các công ty có tổ chức hành chính lớn – lần đầu tiên xuất hiện ở Hoa Kỳ và Đức vào cuối thế kỷ XIX. Trong hầu như suốt thế kỷ XX, các tập đoàn công nghiệp lớn rất độc lập, và ở một mức độ nào đó thậm chí là thù địch với lợi ích của “đại tài phiệt” (high finance). Các người điều hành trong các công ty chuyên sản xuất ngũ cốc ăn sáng, hoặc máy móc nông nghiệp, thấy mình có nhiều điểm chung với các công nhân dây chuyền sản xuất trong công ty của họ hơn là so với các nhà đầu cơ – đầu tư, và tổ chức nội bộ của các công ty đã phản ánh điều này. Cho đến những năm 1970, khu vực tài chính và các tầng lớp điều hành – nghĩa là cấp quản lý ở các bộ phận khác nhau trong công ty – đã hoàn toàn hợp nhất. Các CEO bắt đầu tự trả lương cho mình bằng quyền mua cổ phiếu, nhảy việc qua lại giữa các công ty hoàn toàn không liên quan đến nhau, và tự hào về số lượng nhân viên mà họ có thể sa thải. Điều này đặt ra một vòng luẩn quẩn mà trong đó các công nhân, những người không còn cảm thấy cần trung thành với các tập đoàn (mà các tập đoàn cũng không tha thiết với họ), ngày càng phải chịu sự theo dõi, quản lý và giám sát
Ở cấp độ sâu hơn, cách tổ chức này đưa ra một loạt các xu hướng có ý nghĩa to lớn, từ thay đổi về tính nhạy cảm chính trị đến thay đổi hướng nghiên cứu công nghệ. Lấy một ví dụ đặc biệt: Hồi những năm 1970, ngân hàng vẫn là các công ty duy nhất nhiệt tình sử dụng máy tính. Dường như có một mối liên hệ nội tại giữa tài chính hóa nền kinh tế, sự nở rộ của ngành công nghệ thông tin với sự phát triển của các công việc vô nghĩa.
Nếu sự tồn tại của những công việc vô nghĩa dường như là một thách thức về logic của chủ nghĩa tư bản, thì một lý do có thể giải thích cho sự phổ biến của công việc vô nghĩa là: Có thể hệ thống hiện tại không phải là chủ nghĩa tư bản – hoặc ít nhất, cũng không phải là bất kỳ loại chủ nghĩa tư bản nào có thể nhận ra từ các tác phẩm của Adam Smith, Karl Marx, Ludwig von Mises hoặc Milton Friedman.
Hệ thống hiện tại ngày càng giống một hệ thống khai thác tiền thuê (a system of rent extraction), trong đó, logic của hệ thống (là “quy luật của chuyển động” theo cách nói của chủ nghĩa Marx) khác biệt sâu sắc với chủ nghĩa tư bản, vì các trật tự kinh tế và chính trị gần như đã hợp nhất. Theo nhiều cách, nó tương đồng với chế độ phong kiến trung cổ, thể hiện qua xu hướng tạo ra hệ thống cấp bậc vô tận gồm các lãnh chúa, chư hầu và tùy tùng. Nhưng có lúc nó lại rất khác biệt với chế độ phong kiến trung cổ – đặc biệt là trong tinh thần quản lý. Và toàn bộ bộ máy, thay vì thay thế cho chủ nghĩa tư bản công nghiệp lỗi thời, thì nay lại được đặt chồng lên trên chủ nghĩa tư bản công nghiệp lỗi thời và hòa trộn với nhau tại một nghìn điểm theo một nghìn cách khác nhau. Vậy không có gì ngạc nhiên khi tình hình có vẻ khó hiểu đến nỗi ngay cả những người trực tiếp ở trong hệ thống cũng không hiểu cần làm gì với nó.
Đây là cấp độ cơ cấu. Trong hai chương tiếp theo, tôi sẽ chuyển sang cấp độ văn hóa và chính trị. Tất nhiên, ở đây không thể trung lập. Ngay cả câu hỏi: “Tại sao sự tồn tại của các hình thức việc làm vô nghĩa không được coi là một vấn đề xã hội nhức nhối?” cũng ít nhất gợi ý được rằng nó là một vấn đề xã hội nhức nhối. Rõ ràng, bài luận gốc năm 2013 của tôi đóng vai trò như một chất xúc tác trong vấn đề này – nó đã nắm bắt được một cảm giác vốn tồn tại rộng rãi mà chưa tìm được cách để cất tiếng, một cảm giác rằng có gì đó rất sai với tổ chức xã hội. Và nó cũng cung cấp một loạt các khung sườn để người ta có thể bắt đầu suy nghĩ về những vấn đề đó bằng các thuật ngữ chính trị. Trong phần tiếp theo, tôi sẽ mở rộng về những gợi ý đó, và suy nghĩ một cách có hệ thống hơn về ý nghĩa chính trị của việc phân công lao động hiện nay thực sự là gì, và những gì chúng ta có thể làm được cho tình huống này.
❀ ❀ ❀
[1] Tôi thấy không cần thiết phải liệt kê toàn bộ các “lời tiên tri” này, nhưng tôi có thể đưa ra vài dẫn chứng như cuốn The Work of Nations (1992) của Reich, và tuyên bố kinh điển về lao động phi vật chất của Maurizio Lazzarato (1996) đã dự đoán về cuộc nổi dậy của các chuyên viên máy tính. Tuy nhiên, tác phẩm Empire của Hardt và Negr (1994, 2000) mới khiến “lời tiên tri về cuộc nổi dậy của lao động phi vật chất” trở nên nổi tiếng (Chú thích của dịch giả).
[2] Tôi có một người bạn nghiện heroin và tham gia một chương trình cai nghiện nhờ methadone. Chán ngấy với chuyện chờ đợi các bác sĩ quyết định rằng anh đã “sẵn sàng” để bắt đầu giảm liều, anh bắt đầu giảm một ít thuốc mỗi ngày, cho đến vài tháng sau thì anh có thể tuyên bố mình đã thoát khỏi cơn nghiện. Bác sĩ của anh rất tức giận, và nói rằng chỉ có các chuyên gia mới có khả năng quyết định khi nào anh nên làm điều này. Hóa ra chương trình cai nghiện được tài trợ dựa trên số lượng bệnh nhân tham gia chương trình, chứ không phải vì động cơ giúp đỡ người ta cai nghiện. Người ta không bao giờ nên đánh giá thấp sức mạnh của các tổ chức khi chúng cố gắng bảo vệ chính mình. Một lời giải thích cho sự bế tắc kéo dài ba mươi năm của “tiến trình hòa bình” giữa người Palestine và Israel là cả hai phía giờ đây đều có những thể chế mạnh mẽ mà nếu cuộc xung đột kết thúc thì thể chế cũng mất toàn bộ mục đích tồn tại. Đồng thời nó cũng làm tan biến “bộ máy hòa bình” gồm quan chức của các tổ chức phi chính phủ và Liên Hiệp Quốc, những người mà sự nghiệp của họ đã hoàn toàn phụ thuộc vào việc duy trì cái ảo tưởng rằng một “tiến trình hòa bình” thực sự đang diễn ra. (Chú thích của tác giả)